Agni Purana
109
अध्याय 109 / 381

Adhyaya 109

24 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

अध्याय 109

श्लोक 1

तीर्थमाहात्म्यं अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानां वक्ष्ये यद्भक्तिमुक्तिदं ।यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतं(१)

tīrthamāhātmyaṃ agnir uvāca māhātmyaṃ sarvatīrthānāṃ vakṣye yadbhaktimuktidaṃ / yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyataṃ(1)

हिन्दी अर्थ

हाथभर गहरे खुदे हुए गड्ेमें खड़े किये गये हों। उनका विस्तार ऊँचाई या लंबाईकी अपेक्षा आधा होना चाहिए। उनमें आम्र-पल्लव आदिकी बन्दनवारें लगा देनी चाहिए। मण्डपको पूर्वादि दिशाओंमें

English

Lord Brahma resides here along with celestials. The sages who desire for everything and the celestials have had perfection here after bathing and worshipping the ancestors and celestials.

अध्याय 109

श्लोक 2

विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलमश्नुते ।१ स्वसंयतमिति घ॥ :प् ३७१ प्रतिग्राहादुपावृत्तो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः

vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalamaśnute / 1 svasaṃyatamiti gha.. :p 371 pratigrāhādupāvṛtto laghvāhāro jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रमशः इन्द्रायुधकी भाँति तिरंगी, लाल, काली, धूमिल, चाँदनीकी भाँति श्वेत, तोतेकी पाँखके समान हरे रंगको, सुनहरे रंगको तथा स्फटिक मणिके समान उज्जवल पताका फहरानी चाहिए। ईशान और पूर्वके मध्यभागमें ब्रह्माजीके लिये लाल रंगको तथा नैऋत्य और पश्चिमके मध्यभागमें अनन्त (शेषनाग)-के लिये नीले रंगकी पताका 'फहरानी चाहिए। ध्वजोंकी पताकाएँ पाँच हाथ

English

They attain the fruits of performing Asvamedha rite and reach Brahmaloka. One who gifts food in (the month of) Karttika, gets free from sins and reaches Brahmaloka.

अध्याय 109

श्लोक 3

निष्पपस्तीर्थयात्री तु सर्वयज्ञफलं लभेत् ।अनुपोष्य त्रिरात्रीणि तीर्थान्यनभिगम्य च

niṣpapastīrthayātrī tu sarvayajñaphalaṃ labhet / anupoṣya trirātrīṇi tīrthānyanabhigamya ca

हिन्दी अर्थ

लंबी और इससे आधी चौड़ी हों। ध्वज- दण्डकी ऊँचाई पाँच हाथकी होनी चाहिए। ध्वजकी मोटाई ऐसी हो कि दोनों हाथोंकी पकड्में आ जाय

English

One elevates hundreds of manes by staying therein, by repetition (of divine names) and by doing ancestoral rites. The path to Jambu also lies therein, as also the sacred spot of Taneju- likasrama.

अध्याय 109

श्लोक 4

अदत्वा काञ्चनं गाश् च दरिद्रो नाम जायते ।तीर्थाभिओगमने(१) तत् स्याद्यद्यज्ञेनाप्यते फलं

adatvā kāñcanaṃ gāś ca daridro nāma jāyate / tīrthābhiogamane(1) tat syādyadyajñenāpyate phalaṃ

हिन्दी अर्थ

हथिसार, विमौट, हाथीके दाँतोंके अग्रभागसे कोड़ी गयी भूमि, साँड़के सींगसे खोदी गयी भूमि, कमलसमूहके नीचेके स्थान, सूअरको बारह स्थानोंसे बारह प्रकारको मिट्टी लेनी चाहिए। भगवान् विष्णुको स्थापनामें ये द्वादश मृत्तिकाएँ तथा भगवान् शिवकी स्थापनामें आठ प्रकारकी मृत्तिकाएँ ग्राह्य हैं। बरगद, गूलर,

English

Whoever always says, "I will go to Kuruk§etra and live, therein", becomes free of sin and goes to heaven.

अध्याय 109

श्लोक 5

पुष्करं परमं तीर्थं सान्निध्यं हि त्रिसन्ध्यकं ।दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां विप्र पुष्करे

puṣkaraṃ paramaṃ tīrthaṃ sānnidhyaṃ hi trisandhyakaṃ / daśakoṭisahasrāṇi tīrthānāṃ vipra puṣkare

हिन्दी अर्थ

पीपल, आम और जामुनकी छालसे पैदा हुई पाँच प्रकारकी गोंद संग्रहणीय हैं। आठ प्रकारके ऋतुफल मँगा लेने चाहिए। तीर्थजल, सुगन्धित

English

The gods Visnu and others dwell there. (One who) lives therein reaches lord Visiju. One who bathes in the river Sarasvatl and Sannihata reaches the region of Brahma.

अध्याय 109

श्लोक 6

ब्रह्मा सह सुरैर् आस्ते मुनयः सर्वमिच्छवः ।देवाः प्राप्ताः सिद्धिमत्र स्नाताः पितृसुरार्चकाः(२)

brahmā saha surair āste munayaḥ sarvamicchavaḥ / devāḥ prāptāḥ siddhimatra snātāḥ pitṛsurārcakāḥ(2)

हिन्दी अर्थ

जल, स्वर्णमिश्रित, रत्नमिश्रित तथा गो-शृङ्गके स्पर्शसे युक्त जल, पञ्चगव्य और पञ्चामृत-इन सबको देवस्रानके लिये एकत्र करे। विघ्नकर्ताओंको डरानेके लिये आटेके बने हुए वज्र आदि आयुध-द्रव्योंको भी प्रस्तुत रखना चाहिए। सहस्र छिद्रोंसे युक्त कलश तथा मङ्गलकृत्यके लिये

English

Even the dust particles at Kuruketra confer excellent position. The Dharmatirtha, Suvarna and Haridvara are excel¬ lent places.

अध्याय 109

श्लोक 7

अश्वमेधफलं प्राप्य(३) ब्रह्मलोकं प्रयान्ति ते ।कार्त्तिक्यामन्नदानाच्च निर्मलो ब्रह्मलोकभाक्(४)

aśvamedhaphalaṃ prāpya(3) brahmalokaṃ prayānti te / kārttikyāmannadānācca nirmalo brahmalokabhāk(4)

हिन्दी अर्थ

सौ प्रकारकी ओषधियोंकी जड़, विजया, लक्ष्मणा (श्वेत कण्टकारिका), बला (अथवा अभया-हरें), गुरुचि, अतिबला, पाठा, सहदेवा, शतावरी, ऋद्धि, सुवर्चला और वृद्धि -इन सबका

English

The sacred places Kanakhala and Bhadrakarnahrada are meritorious. The confluence of the rivers Ganges and Sarasvati and the Brahmavarta destroy sins.

अध्याय 109

श्लोक 8

पुष्करे दुष्करं गन्तुं(५) पुष्करे दुष्करं तपः ।दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करं(६)

puṣkare duṣkaraṃ gantuṃ(5) puṣkare duṣkaraṃ tapaḥ / duṣkaraṃ puṣkare dānaṃ vastuṃ caiva suduṣkaraṃ(6)

हिन्दी अर्थ

पृथक्-पृथक् स्रानके लिये उपयोग बताया गया है। रक्षाके लिये तिल और कुशा आदि संग्रहणीय हैं। भस्मस्रानके लिये भस्म जुटा ले। विद्वान् पुरुष ख्ानके लिये जौ और गेहुँके आटे, बेलका चूर्ण, विलेपन, कपूर, कलश तथा गडुओंका संग्रह कर ले। खाट, दो तूलिका (रूईभरा गद्दा

English

The Bhrgutunga, Kubjamra and the place of origin of Ganges destroy sins. Varanasi is an excellent sacred spot. Avimukta is unsurpassed.

अध्याय 109

श्लोक 9

तत्र वासाज्जपच्छ्राद्धात् कुलानां शतमुद्धरेत् ।जम्बुमार्गं च तत्रैव तीर्थन्तण्डुलिकाश्रमं

tatra vāsājjapacchrāddhāt kulānāṃ śatamuddharet / jambumārgaṃ ca tatraiva tīrthantaṇḍulikāśramaṃ

हिन्दी अर्थ

वस्त्र-इन सबको अपने वैभवके अनुसार तैयार करावे और विविध चिह्नोंसे सुसज्जित शयन- कक्षमें इनको रखे। घी और मधुसे युक्त पात्र, सोनेकी सलाई, पूजोपयोगी जलसे भरा पात्र,

English

The sacred Kapalamocana and Prayaga, the excellent sacred spot, the confluence of Gomati and Gahga aiyl (the river) Gahga throughout do not confer hell.

अध्याय 109

श्लोक 10

कर्णाश्रमं(७) कोटितीर्थं नर्मदा चार्वुदं परं ।तीर्थञ्चर्मण्वती सिन्धुः सोमनाथः प्रभासकं

karṇāśramaṃ(7) koṭitīrthaṃ narmadā cārvudaṃ paraṃ / tīrthañcarmaṇvatī sindhuḥ somanāthaḥ prabhāsakaṃ

हिन्दी अर्थ

शिवकलश और लोकपालोंके लिये कलशका भी संग्रह करे एक कलश निद्राके लिये भी होना चाहिए। कुण्डोंको संख्याके अनुसार उतने ही शान्ति- कलश रखे जाने चाहिए। द्वारपाल आदि, धर्म आदि तथा प्रशान्त आदिके लिये भी कलश जुटा

English

Lauhitya, (river) Karatoya, Sona, Rsabha (hills) are excellent places. Sriparvata, Kolbagiri, Sahyadri and Malayagiri (are sacred).

अध्याय 109

श्लोक 11

सरस्वत्यब्धिसङ्गश् च(८) सागरन्तीर्थमुत्तमं ।१ तीर्थादिगमने इति घ॥ २ पितृसुरार्चिता इति ख॥ ३ अश्वमेधफलश्चास्येति ख॥ , ग॥ , छ॥ च ।अश्वमेधफलं चाप्येति घ॥ ४ ब्रह्मलोककमिति ख॥ , ग॥ , ङ॥ , छ॥ च ५ दुष्करं गन्तुमिति ख॥ ६ वस्तुं तत्र सुदुष्करमिति ज॥ ७ कण्वाश्रममिति घ॥ ८ सरस्वत्यब्धिसञ्ज्ञयेति ग॥ , घ॥ , ज॥ च :प् ३७२ पिण्डारकं द्वारका च गोमती सर्वसिद्धिदा

sarasvatyabdhisaṅgaś ca(8) sāgarantīrthamuttamaṃ / 1 tīrthādigamane iti gha.. 2 pitṛsurārcitā iti kha.. 3 aśvamedhaphalaścāsyeti kha.. , ga.. , cha.. ca / aśvamedhaphalaṃ cāpyeti gha.. 4 brahmalokakamiti kha.. , ga.. , ṅa.. , cha.. ca 5 duṣkaraṃ gantumiti kha.. 6 vastuṃ tatra suduṣkaramiti ja.. 7 kaṇvāśramamiti gha.. 8 sarasvatyabdhisañjñayeti ga.. , gha.. , ja.. ca :p 372 piṇḍārakaṃ dvārakā ca gomatī sarvasiddhidā

हिन्दी अर्थ

ले। वास्तुदेव, लक्ष्मी और गणेशके लिये भी अन्यान्य पृथक्-पृथक् कलश आवश्यक हैं। इन कलशोंके नीचे आधारभूमिपर धान्य-पुञ्ज रखना चाहिए। सभी कलश वस्त्र और पुष्पमालासे

English

The rivers Godavari, Tuhgabhadra, Kaveri, Tapi, Payosni and Reva are the bestowers (of fruits). The Dandaka forest is excellent.

अध्याय 109

श्लोक 12

भूमितीर्थं ब्रह्मतुङ्गं(१) तीर्थं पञ्चनदं परं ।भीमतीर्थं(२) गिरीन्द्रञ्च देविका पापनाशिनी

bhūmitīrthaṃ brahmatuṅgaṃ(1) tīrthaṃ pañcanadaṃ paraṃ / bhīmatīrthaṃ(2) girīndrañca devikā pāpanāśinī

हिन्दी अर्थ

विभूषित किये जाने चाहिए। इनके भीतर सुवर्ण डालकर इनका स्पर्श किया जाय और इन्हें सुगन्धित जलसे भरा जाय। सभी कलशोंके ऊपर पूर्णपात्र और फल रखे जायँँ। उनके मुखभागमें पञ्चपल्लव रहें तथा वे कलश उत्तम लक्षणोंसे सम्पन्न हों। कलशोंको वस्त्रोंसे आच्छादित करे। सब ओर बिखेरनेके लिये पीली सरसों और लावाका संग्रह कर ले। पूर्ववत् ज्ञान-खड्गका

English

Kalanjara, Mufijavata, Surparaka, (river j Mandakini, Citrakuta and Sfhgaverapura are excellent spots.

अध्याय 109

श्लोक 13

तीर्थं विनशनं पुण्यं नागोद्भेदमघार्दनं ।तीर्थं कुमारकोटिश् च सर्वदानीरितानि च

tīrthaṃ vinaśanaṃ puṇyaṃ nāgodbhedamaghārdanaṃ / tīrthaṃ kumārakoṭiś ca sarvadānīritāni ca

हिन्दी अर्थ

भी सम्पादन करे। चरु रखनेके लिये बटलोई

English

Vinashana is a meritorious sacred place; Nagodbheda destroying sin; Kumarakoti, and always named;

अध्याय 109

श्लोक 14

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहं ।य एवं सततं ब्रूयात्सो ऽमलः प्राप्नुयाद्दिवं

kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyahaṃ / ya evaṃ satataṃ brūyātso 'malaḥ prāpnuyāddivaṃ

हिन्दी अर्थ

और उसका ढक्कन मँगा ले। ताँबेकी बनी हुई करछुल तथा पादाभ्यङ्गके लिये घृत और मधुका पात्र भी संगृहीत कर ले॥ ४३--४७॥ कुशके तीस दलोंसे बने हुए दो-दो हाथ लंबे-चौड़े चार-चार आसन एकत्र कर ले। इसी तरह पलाशोंके बने हुए चार-चार परिधि भी

English

"I shall go to Kurukshetra; I live in Kurukshetra" — who always says thus becomes pure and attains heaven.

अध्याय 109

श्लोक 15

तत्र विष्ण्वादयो देवास्तत्र वासाद्धरिं व्रजेत्(३) ।सरस्वत्यां सन्निहित्यां स्नानकृद्ब्रह्मलोकभाक्(४)

tatra viṣṇvādayo devāstatra vāsāddhariṃ vrajet(3) / sarasvatyāṃ sannihityāṃ snānakṛdbrahmalokabhāk(4)

हिन्दी अर्थ

पवित्रक एकत्र करे। इनका मान बीस-बीस पल है। घण्टा और धूपदानी भी मँगा ले। सुक्, ख्रुवा, पिटक (पिटारी एवं टोकरी), पीठ (पीढ़ा या चौकी), व्यजन, सूखी लकड़ी, फूल, पत्र,

English

There Vishnu and other gods; by living there one goes to Hari. One who bathes at Sarasvati at Sannihiti shares Brahma's world.

अध्याय 109

श्लोक 16

पांशवोपि कुरुक्षेत्रे नयन्ति परमां गतिं ।धर्मतीर्थं सुवर्णाख्यं गङ्गाद्वारमनुत्तमं

pāṃśavopi kurukṣetre nayanti paramāṃ gatiṃ / dharmatīrthaṃ suvarṇākhyaṃ gaṅgādvāramanuttamaṃ

हिन्दी अर्थ

गुग्गुल, घीके दीपक, धूप, अक्षत, तिगुना सूत, गायका घी, जौ, तिल, कुशा, शान्तिकर्मके लिये त्रिविध मधुर पदार्थ (मधु, शक्कर और घी), दस पर्वकी समिधाएँ, बाँह-बराबर या एक हाथका खुवा, सूर्य आदि ग्रहोंको शान्तिके लिये

English

Even the dust of Kurukshetra leads to the highest goal. Dharmatirtha, Suvarna, Gangadvara the unsurpassed,

अध्याय 109

श्लोक 17

तीर्थं कणखलं पुण्यं भद्रकर्णह्रदन्तथा(५) ।गङ्गासस्वतीसङ्गं ब्रह्मावर्तमघार्दनं

tīrthaṃ kaṇakhalaṃ puṇyaṃ bhadrakarṇahradantathā(5) / gaṅgāsasvatīsaṅgaṃ brahmāvartamaghārdanaṃ

हिन्दी अर्थ

गूलर, शमी, दूर्वा और कुशा भी संग्रहणीय हैं। आक आदिमें प्रत्येककी समिधाएँ एक सौ आठ-आठ होनी चाहिए। ये न मिल सकें तो इनकी जगह जौ और तिलोंकी आहुति देनी

English

Kanakhala the meritorious sacred place, and Bhadrakarna pool; the confluence of Ganga and Sarasvati, Brahmavarta, destroying sin;

अध्याय 109

श्लोक 18

भृगुतुङ्गञ्च कुब्जाम्रं गङ्गोद्भेदमघान्तकं(६) ।वाराणसी वरन्तीर्थमविमुक्तमनुत्तमं

bhṛgutuṅgañca kubjāmraṃ gaṅgodbhedamaghāntakaṃ(6) / vārāṇasī varantīrthamavimuktamanuttamaṃ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। इनके सिवा घरेलू आवश्यकताको वस्तुओंका भी संग्रह करे बटलोई, करछुल, ढक्कन आदि जुटा ले।

English

Bhrigutunga, Kubjamra, Gangodbheda ending sin; Varanasi the best sacred place, Avimukta unsurpassed;

अध्याय 109

श्लोक 19

कपालमोचनं तीर्थन्तीर्थराजं प्रयागकं ।गोमतीगङ्गयोः सङ्गं गङ्गा सर्वत्र नाकदा

kapālamocanaṃ tīrthantīrtharājaṃ prayāgakaṃ / gomatīgaṅgayoḥ saṅgaṃ gaṅgā sarvatra nākadā

हिन्दी अर्थ

चाहिए। आचार्यको पूजाके लिये मुद्रा, मुकुट, वस्त्र, हार, कुण्डल और कङ्गन आदि तैयार करा ले। धन खर्च करनेमें कंजूसी न करे

English

Kapalamochana, Prayaga the king of sacred places; the confluence of Gomati and Ganga; Ganga everywhere gives heaven;

अध्याय 109

श्लोक 20

तीर्थं राजगृहं पुण्यं शालग्राममघान्तकं ।१ ऋषितीर्थं ब्रह्मतुङ्गमिति घ॥ ।भूमितीर्थं ब्रह्मसञ्ज्ञमिति छ॥ २ भीमातीर्थमिति घ॥ ३ वामाद्दिवं ब्रजेदिति ज॥ ४ ब्रह्मलोकग इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ , ज॥ च ५ तत्र कर्णह्रदं तथेति ख॥ ।भद्रकं तु ह्रदं तथेति ग॥ , ङ॥ च ६ गङ्गोद्भेदमवन्तिकमिति ज॥ :प् ३७३ वटेशं वामन्न्तीर्थं कालिकासङ्गमुत्तमं(१)

tīrthaṃ rājagṛhaṃ puṇyaṃ śālagrāmamaghāntakaṃ / 1 ṛṣitīrthaṃ brahmatuṅgamiti gha.. / bhūmitīrthaṃ brahmasañjñamiti cha.. 2 bhīmātīrthamiti gha.. 3 vāmāddivaṃ brajediti ja.. 4 brahmalokaga iti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , cha.. , ja.. ca 5 tatra karṇahradaṃ tatheti kha.. / bhadrakaṃ tu hradaṃ tatheti ga.. , ṅa.. ca 6 gaṅgodbhedamavantikamiti ja.. :p 373 vaṭeśaṃ vāmanntīrthaṃ kālikāsaṅgamuttamaṃ(1)

हिन्दी अर्थ

मूर्ति धारण करनेवाले तथा अस्त्र-मन्त्रका जप करनेवाले ब्राह्मणोंको आचार्यको अपेक्षा ब्राह्मणों, ज्योतिषियों तथा शिल्पियोंको जपकर्ताओंके बराबर ही पूजा देनी चाहिए। हीरा, सूर्यकान्तमणि,

English

Rajagriha the meritorious sacred place, Shalagrama ending sin; Vatesha, Vamana-tirtha, Kalika-sangama the best;

अध्याय 109

श्लोक 21

लौहित्यं करतोयाख्यं शोणञ्चाथर्षभं परं ।श्रीपर्वतं कोल्वगिरिं(२) सह्याद्रिर्मलयो गिरिः

lauhityaṃ karatoyākhyaṃ śoṇañcātharṣabhaṃ paraṃ / śrīparvataṃ kolvagiriṃ(2) sahyādrirmalayo giriḥ

हिन्दी अर्थ

पद्मराग तथा आठवाँ रत्र वैदूर्यमणि-इनका भी संग्रह करे। उशीर (खस), विष्णुक्रान्ता

English

Lauhitya, Karatoya, Shona, and the supreme Arshabha; Shriparvata, Kolvagiri, Sahyadri, Malaya mountain;

अध्याय 109

श्लोक 22

गोदावरी तुङ्गभद्रा कावेरो वरदा नदी ।तापी पयोष्णी रेवा च दण्डकारण्यमुत्तमं

godāvarī tuṅgabhadrā kāvero varadā nadī / tāpī payoṣṇī revā ca daṇḍakāraṇyamuttamaṃ

हिन्दी अर्थ

शङ्खिनी (श्वेत पुन्नाग)--इन ओषधियोंका समुदाय संग्रहणीय है सोना, ताँबा, लोहा, राँगा, चाँदी, काँसी और सीसा-इन सबकी 'लोह' संज्ञा है। इनका भी संग्रह करे। हरिताल, मैनसिल, गेरू, हेममाक्षीक, पारा, वह्विगैरिक, गन्धक और अभ्रक-ये आठ

English

Godavari, Tungabhadra, Kaveri, the boon-giving river; Tapi, Payoshni, Reva, and the excellent Dandakaranya;

अध्याय 109

श्लोक 23

कालञ्जरं मुञ्जवटन्तीर्थं सूर्पारकं परं ।मन्दाकिनी चित्रकूटं शृङ्गवेरपुरं परं(३)

kālañjaraṃ muñjavaṭantīrthaṃ sūrpārakaṃ paraṃ / mandākinī citrakūṭaṃ śṛṅgaverapuraṃ paraṃ(3)

हिन्दी अर्थ

धातुएँ संग्रहणीय हैं। इसी प्रकार आठ प्रकारके ब्रीहियों (अनाजों)-का भी संग्रह करना चाहिए। उनके नाम इस प्रकार हैं-धान, गेहूँ, तिल, उड़द, मूँग, जौ, तिन्नी और साँवाँ

English

Kalanjara, Munjavata sacred place, the supreme Shurparaka; Mandakini, Chitrakuta, the supreme Shringaverapura;

अध्याय 109

श्लोक 24

अवन्ती परमं तीर्थमयोध्या पापनाशनी ।नैमिषं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं(४)

avantī paramaṃ tīrthamayodhyā pāpanāśanī / naimiṣaṃ paramaṃ tīrthaṃ bhuktimuktipradāyakaṃ(4)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें "प्रतिष्ठा काल और सामग्री आदिकी विधिका वर्णन” नामक पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ प्रतिष्ठामें अधिवासकी विधि

English

Avanti the supreme sacred place; Ayodhya the destroyer of sin; Naimisha the supreme sacred place giving enjoyment and liberation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।