Agni Purana
169
अध्याय 169 / 381

Adhyaya 169

41 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

अध्याय 169

श्लोक 1

प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच एतत्प्रभृतिपापानां प्रायश्चित्तं वदामि ते ।ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीङ्कृत्वा वने वसेत्

prāyaścittāni puṣkara uvāca etatprabhṛtipāpānāṃ prāyaścittaṃ vadāmi te / brahmahā dvādaśābdāni kuṭīṅkṛtvā vane vaset

हिन्दी अर्थ

झुंडमें भी अपनी माँके पास पहुँच जाता है, उसी प्रकार पूर्वजन्मका किया हुआ कर्म जन्मान्तरमें भी कर्ताको अवश्य ही प्राप्त होता है। इस जगत्का आदि और अन्त अव्यक्त है, केवल मध्यकी अवस्था ही व्यक्त होती है। जैसे जीवके इस शरीरमें कुमार तथा यौवन आदि अवस्थाएँ क्रमशः आती रहती हैं, उसी प्रकार मृत्युके पश्चात् उसे दूसरे शरीरकी भी प्राप्ति होती है। जैसे मनुष्य

English

A quarter less (of the above expiation) should be ob¬ served if (the cow or ox) dies on account of taming (goading) or cliaining or conhning or yoking to a cart or (while being tied) to the pillar, chain or rope.

अध्याय 169

श्लोक 2

भिक्षेतात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजं ।प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः

bhikṣetātmaviśuddhyarthaṃ kṛtvā śavaśirodhvajaṃ / prāsyedātmānamagnau vā samiddhe triravākśirāḥ

हिन्दी अर्थ

(पुराने वस्त्रको त्यागकर) दूसरे नूतन वस्त्रको धारण करता है, उसी प्रकार जीव एक शरीरको छोड़कर दूसरेको ग्रहण करता है। देहधारी जीवात्मा सदा अवध्य है, वह कभी मरता नहीं; अतः

English

A vedic hymn to be repeated while observing an expiation for hgvihg killed a cow.

अध्याय 169

श्लोक 3

यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा ।जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं ब्रजेत्

yajeta vāśvamedhena svarjitā gosavena vā / japanvānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ brajet

हिन्दी अर्थ

मृत्युके लिये शोक त्याग देना चाहिए॥ ११--१४॥ इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'असस्कृत आदिकी शुद्धिका वर्णन” नामक एक सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Having drunk wine, through ignorance, a brahmin should drink wine of the colour of fire, or cow's urine of the colour of fire or water alone.

अध्याय 169

श्लोक 4

सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।व्रतैर् एतैर् व्यपोहन्ति महापातकिनो मलं

sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāyopapādayet / vratair etair vyapohanti mahāpātakino malaṃ

हिन्दी अर्थ

पुष्कर कहते हैं-- अब मैं वानप्रस्थ और संन्यासियोंके धर्मका जैसा वर्णन करता हुँ, सुनो। सिरपर जटा रखना, प्रतिदिन अग्निहोत्र करना, धरतीपर सोना और मृगचर्म धारण करना, वनमें

English

The five products got from a cow are the purification

अध्याय 169

श्लोक 5

उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिवेत् ।कृतवापो वसेद्गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः

upapātakasaṃyukto goghno māsaṃ yavān pivet / kṛtavāpo vasedgoṣṭhe carmaṇā tena saṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

रहना, फल, मूल, नीवार (तिन्नी) आदिसे जीवन-निर्वाह करना, कभी किसीसे कुछ भी दान न लेना, तीनों समय स्नान करना, ब्रह्मचर्यव्रतके पालनमें तत्पर रहना तथा देवता और अतिथियोंकी पूजा करना-यह सब वानप्रस्थीका धर्म है।

English

The expiation in which cow's urine, co%vdung, milk, curd, clarified butter or water with hUa is taken and fasting is observed for oi| ni|t.

अध्याय 169

श्लोक 6

चतुर्थकालमश्रीयादक्षारलवणं मितं ।गोमूत्रेण चरेत् स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः

caturthakālamaśrīyādakṣāralavaṇaṃ mitaṃ / gomūtreṇa caret snānaṃ dvau māsau niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रद एको

English

Fasting for three nights would be (the expiation) for (having stolen) grass, log of wood, tree, rice in the husk, molas¬ ses, saree, hide and flesh.

अध्याय 169

श्लोक 7

दिवानुगच्छेद्गाश् चैव तिष्ठन्नूर्ध्वं रजः पिवेत् ।वृषभैकादशा गास्तु दद्याद्विचारितव्रतः(१)

divānugacchedgāś caiva tiṣṭhannūrdhvaṃ rajaḥ pivet / vṛṣabhaikādaśā gāstu dadyādvicāritavrataḥ(1)

हिन्दी अर्थ

धर्म एको व्रजत्येनं गृहस्थ पुरुषको उचित है कि अपनी संतानकी संतान देखकर वनका आश्रय ले और आयुका तृतीय भाग वनवासमें ही बितावे। उस आश्रममें वह अकेला रहे या पत्नीके साथ भी रह सकता

English

One should be eating a small quantity of food for twelve days (having stolen) gems, pearls, corals, copper and silver.

अध्याय 169

श्लोक 8

अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् ।पादमेकञ्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत्

avidyamāne sarvasvaṃ vedavidbhyo nivedayet / pādamekañcaredrodhe dvau pādau bandhane caret

हिन्दी अर्थ

है। (परंतु दोनों ब्रह्मचर्यका पालन करें।) गर्मीके दिनोंमें पञ्चाग्निसेवन करे। वर्षाकालमें खुले आकाशके नीचे रहे। हेमन्त-ऋतुमें रातभर भीगे कपड़े ओढ़कर रहे। (अथवा जलमें रहे।) शक्ति

English

(One who had stolen) the cotton or silk or woollen rope of cloven-hoofed or whole-hoofed (animal), a bird, perfume and herb (shall take) only milk for three days.

अध्याय 169

श्लोक 9

१ दद्यात् सुचरितव्रत इति ङ॥ :प् १७१ योजने पादहीनं स्याच्चरेत् सर्वं निपातने ।कान्तारेष्वथ दुर्गेषु विषमेषु भयेषु च

1 dadyāt sucaritavrata iti ṅa.. :p 171 yojane pādahīnaṃ syāccaret sarvaṃ nipātane / kāntāreṣvatha durgeṣu viṣameṣu bhayeṣu ca

हिन्दी अर्थ

रहते हुए वानप्रस्थीको इसी प्रकार उग्र तपस्या हरिर्धुवम् । दृष्ठा लोकान् त्रियमाणान् सहायं धर्ममाचरेत् ॥

English

One who had cohabited with a woman related by blood or with the woman, or daughter of the son of a friend as well as a woman belonging to the low caste should practise the expiation for that of violating the bed of his preceptor.

अध्याय 169

श्लोक 10

यदि तत्र विपत्तिः स्यादेकपादो विधीयते ।घण्टाभरणदोषेण तथैवर्धं विनिर्दिशत्

yadi tatra vipattiḥ syādekapādo vidhīyate / ghaṇṭābharaṇadoṣeṇa tathaivardhaṃ vinirdiśat

हिन्दी अर्थ

यत्रक्कचनगामिनम् । श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चाऽऽपराह्िकम्॥

English

One should practise candrdyana for having cohabited father's sister's daughter, (one's) sister, mother's sister's dau¬ ghter or (the daughter) of mother's brother or a friend.

अध्याय 169

श्लोक 11

दमने दमने रोधे शकटस्य नियोजने ।स्तम्भशृङ्खलपाशेषु मृते पादोनमाचरेत्

damane damane rodhe śakaṭasya niyojane / stambhaśṛṅkhalapāśeṣu mṛte pādonamācaret

हिन्दी अर्थ

वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति । न कालस्य प्रियः कश्चिद् द्वेष्यश्चास्य न विद्यते॥

English

One should practise the kfcchra sdntapana for having (emitted semen) in an unnatural way or (having gone) to a menses woman or having emitted semen in the water.

अध्याय 169

श्लोक 12

शृङ्गभङ्गे ऽस्थिभङ्गे च लाङ्गूलच्छेदने तथा ।यावकन्तु पिवेत्तावद्यावत् सुस्था तु गौर्भवेत्

śṛṅgabhaṅge 'sthibhaṅge ca lāṅgūlacchedane tathā / yāvakantu pivettāvadyāvat susthā tu gaurbhavet

हिन्दी अर्थ

(अग्नि० १५९ । ६-१०)

English

A brahmin who had intercourse with a woman in the bullock-cart or in the water or during the day should bathe together with his dress.

अध्याय 169

श्लोक 13

गोमतीञ्च जपेद्विद्यां गोस्तुतिं गोमतीं स्मरेत् ।एका चेद्बहुभिर्दैवाद् यत्र व्यापादिता भवेत्

gomatīñca japedvidyāṃ gostutiṃ gomatīṃ smaret / ekā cedbahubhirdaivād yatra vyāpāditā bhavet

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए। वानप्रस्थसे फिर गृहस्थ-आश्रममें लेकर सामनेकी दिशाकी ओर जाय अर्थात् पीछे न लौटे। विपरीत या कुटिल गतिका आश्रय न न लौटकर आगे बढ़ता रहे इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “वानप्रस्थाश्रमका वर्णन” नामक एक सौ साठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

A brahmin cohabiting a woman of the catiidla or the low caste and having eaten (food therein) and having received a gift (from them) unknowingly gets defiled. But (done) know¬ ingly becomes in par (with them).

अध्याय 169

श्लोक 14

पादं पादन्तु हत्यायाश् चरेयुस्ते पृथक् पृथक् ।उपकारे क्रियमाणे विपत्तौ नास्ति पातकं

pādaṃ pādantu hatyāyāś careyuste pṛthak pṛthak / upakāre kriyamāṇe vipattau nāsti pātakaṃ

हिन्दी अर्थ

पुष्कर कहते हैं- अब मैं ज्ञान और मोक्ष आदिका साक्षात्कार करानेवाले संन्यास- धर्मका वर्णन करूँगा। आयुके चौथे भागमें पहुँचकर, सब प्रकारके सङ्गसे दूर हो संन्यासी हो जाय।

English

The husband should keep the woman defiled by a brah¬ min confined in a room. That which a male should observe for having cohabited other's wives, the same vow should be made to be practised by her.

अध्याय 169

श्लोक 15

एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनस् तथा ।अवकीर्णवर्जं शुद्ध्यर्थञ्चान्द्रायणमथापि वा

etadeva vrataṃ kuryurupapātakinas tathā / avakīrṇavarjaṃ śuddhyarthañcāndrāyaṇamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

जिस दिन वैराग्य हो, उसी दिन घर छोड़कर चल दे-संन्यास ले ले। प्राजापत्य इष्टि (यज्ञ) करके सर्वस्वकी दक्षिणा दे दे तथा आहवनीयादि अग्नियोंको अपने-आपमें आरोपित करके ब्राह्मण घरसे निकल जाय। संन्यासी सदा अकेला ही विचरे। भोजनके लिये ही गाँवमें जाय। शरीरके प्रति उपेक्षाभाव रखे। अन्न आदिका संग्रह न करे। मननशील रहे। ज्ञान-सम्पन्न होवे। कपाल

English

That which a brahmin does in one night by resorting to a low-caste woman, gets rid of it by eating only that collected

अध्याय 169

श्लोक 16

अवकीर्णी तु कालेन गर्धभेन चतुष्पथे ।पाकयज्ञविधानेन यजेत निरृतिं निशि

avakīrṇī tu kālena gardhabhena catuṣpathe / pākayajñavidhānena yajeta nirṛtiṃ niśi

हिन्दी अर्थ

(मिट्टी आदिका खप्पर) ही भोजनपात्र हो, वृक्षकी जड़ ही निवास-स्थान हो, लँगोटीके लिये मैला-कुचैला वस्त्र हो, साथमें कोई सहायक न हो तथा सबके प्रति समताका भाव हो-यह

English

The one who has fallen should, in time, with an ass at a crossroads, worship Nirriti at night by the rule of the kitchen sacrifice;

अध्याय 169

श्लोक 17

कृत्वाग्निं विधिवद्धीमानन्ततस्तु समित्तृचा ।चन्द्रेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात् सर्पिषाहुतिं(१)

kṛtvāgniṃ vidhivaddhīmānantatastu samittṛcā / candrendraguruvahnīnāṃ juhuyāt sarpiṣāhutiṃ(1)

हिन्दी अर्थ

जीवन्मुक्त पुरुषका लक्षण है। न तो मरनेकी इच्छा करे, न जीनेकी-जीवन और मृत्युमेंसे किसीका अभिनन्दन न करे॥ १--५॥ जैसे सेवक अपने स्वामीको आज्ञाको प्रतीक्षा करता है, उसी प्रकार वह प्रारब्धवश प्राप्त होनेवाले काल (अन्तसमय)-को प्रतीक्षा करता रहे। मार्गपर दृष्टिपात करके पाँव रखे अर्थात्

English

the wise one, having made the fire by rule, finally with the fuel-verse should offer ghee oblations to Moon, Indra, Jupiter and Fire.

अध्याय 169

श्लोक 18

अथवा गार्धभञ्चर्म वसित्वाब्दञ्चरेन्महीं ।हत्वा गर्भमविज्ञातं ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्

athavā gārdhabhañcarma vasitvābdañcarenmahīṃ / hatvā garbhamavijñātaṃ brahmahatyāvrataṃ caret

हिन्दी अर्थ

रास्तेमें कोई कीड़ा-मकोड़ा, हड्डी, केश आदि तो नहीं है, यह भलीभाँति देखकर पैर रखे। पानीको कपड़ेसे छानकर पीये। सत्यसे पवित्र

English

Or wearing an ass's skin he should wander the earth for a year. Having killed an unknown embryo he should perform the Brahmin-killing vow.

अध्याय 169

श्लोक 19

१ जुहुयात्सर्पिषाहुतीरिति ख॥ , ङ॥ , ज॥ च :प् १७२ सरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिवेत् ।गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिवेदुदकमेव वा

1 juhuyātsarpiṣāhutīriti kha.. , ṅa.. , ja.. ca :p 172 sarāṃ pītvā dvijo mohādagnivarṇāṃ surāṃ pivet / gomūtramagnivarṇaṃ vā pivedudakameva vā

हिन्दी अर्थ

की हुई वाणी बोले। मनसे दोष-गुणका विचार करके कोई कार्य करे। लौकी, काठ, मिट्टी तथा बाँस -ये ही संन्यासीके पात्र हैं। जब गृहस्थके घरसे धूआँ निकलना बंद हो गया हो, मुसल रख दिया गया हो, आग बुझ गयी हो, घरके सब लोग भोजन कर चुके हों और जूँठे शराव (मिट्टीके प्याले) फेंक दिये गये हों, ऐसे समयमें संन्यासी प्रतिदिन भिक्षाके लिये जाय। भिक्षा

English

A twice-born who has drunk liquor through delusion should drink fire-colored liquor; or fire-colored cow-urine, or water.

अध्याय 169

श्लोक 20

सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिगम्य तु ।स्वकर्म ख्यापयन् व्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति

suvarṇasteyakṛdvipro rājānamabhigamya tu / svakarma khyāpayan vrūyānmāṃ bhavānanuśāstviti

हिन्दी अर्थ

पाँच प्रकारको मानी गयी है-मधुकरी (अनेक घरोंसे थोड़ा-थोड़ा अन्न माँग लाना), असंक्लृप्त (जिसके विषयमें पहलेसे कोई संकल्प या निश्चय न हो, ऐसी भिक्षा), प्राकप्रणीत (पहलेसे तैयार

English

A Brahmin thief of gold should approach the king and, proclaiming his deed, say, "Let your honor instruct me."

अध्याय 169

श्लोक 21

गृहीत्वा मुशलं राजा सकृद्धन्यात् स्वयङ्गतं ।बधेन शुद्ध्यते स्तेयो ब्राह्मणस्तपसैव वा

gṛhītvā muśalaṃ rājā sakṛddhanyāt svayaṅgataṃ / badhena śuddhyate steyo brāhmaṇastapasaiva vā

हिन्दी अर्थ

प्राप्त हो जाय, वह) और तत्काल उपलब्ध (भोजनके समय स्वतःप्राप्) । अथवा करपात्री होकर रहे-अर्थात् हाथहीमें लेकर भोजन करे और हाथमें ही पानी पीये। दूसरे किसी पात्रका उपयोग न करे। पात्रसे अपने हाथरूपी पात्रमें भिक्षा लेकर उसका उपयोग करे। मनुष्योंको कर्मदोषसे प्राप्त होनेवाली यमयातना और नरकपात आदि गतिका चिन्तन करे

English

Taking a pestle the king should strike him once as he comes himself; the thief is purified by the blow, or a Brahmin by austerity alone.

अध्याय 169

श्लोक 22

गुरुतल्पो निकृत्यैव शिश्नञ्च वृषणं स्वयं ।निधाय चाञ्चलौ गच्छेदानिपाताच्च नैरृतिं

gurutalpo nikṛtyaiva śiśnañca vṛṣaṇaṃ svayaṃ / nidhāya cāñcalau gacchedānipātācca nairṛtiṃ

हिन्दी अर्थ

जिस किसी भी आश्रममें स्थित रहकर मनुष्यको शुद्धभावसे आश्रमोचित धर्मका पालन करना चाहिए। सब भूतोंमें समान भाव रखे। केवल आश्रम-चिहू धारण कर लेना ही धर्मका

English

The violator of the teacher's bed, having cut off his own organ and testicles, placing them in his hands, should walk toward the southwest until he falls.

अध्याय 169

श्लोक 23

चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः ।जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया

cāndrāyaṇān vā trīnmāsānabhyasenniyatendriyaḥ / jātibhraṃśakaraṃ karma kṛtvānyatamamicchayā

हिन्दी अर्थ

हेतु नहीं है (उस आश्रमके लिये विहित कर्तव्यका तात्पर्य यह कि पीछे गृहस्थकी ओर न लौटकर आगे संन्यासकी दिशामें बढ़ता चले।

English

Or one should practice three months of Chandrayana with controlled senses. Having willingly done any act causing loss of caste,

अध्याय 169

श्लोक 24

चरेच्छान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया ।सङ्करीपात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवं

carecchāntapanaṃ kṛcchraṃ prājāpatyamanicchayā / saṅkarīpātrakṛtyāsu māsaṃ śodhanamaindavaṃ

हिन्दी अर्थ

पालन करनेसे ही धर्मका अनुष्ठान होता है)। निर्मलीका फल यद्यपि पानीमें पड़नेपर उसे स्वच्छ बनानेवाला है, तथापि केवल उसका नाम लेनेमात्रसे जल स्वच्छ नहीं हो जाता। इसी प्रकार

English

one should do Shantapana or Krichchhra; Prajapatya if unwillingly. In acts that make mixed caste or vessel-loss, a month's Aindava purification;

अध्याय 169

श्लोक 25

मलिनीकरणीयेषु तप्तं स्याद्यावकं त्र्यहं ।तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतः

malinīkaraṇīyeṣu taptaṃ syādyāvakaṃ tryahaṃ / turīyo brahmahatyāyāḥ kṣatriyasya badhe smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रमके लिङ्ग धारणमात्रसे लाभ नहीं होता, विहित धर्मका अनुष्ठान करना चाहिए। अज्ञानवश संसार-बन्धनमें बँधा हुआ द्विज लँगडा, लूला, संन्यासी हो जाय तो वह सत् और असत् सबसे मुक्त हो जाता है। संन्यासी दिन या रातमें बिना जाने जिन जीवोंकी हिंसा करता है, उनके वधरूप पापसे शुद्ध होनेके लिये वह स्नान करके

English

in defiling acts a hot barley gruel three days. A quarter of the Brahmin-killing is remembered for killing a Kshatriya;

अध्याय 169

श्लोक 26

वैश्ये ऽष्टमांशे वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः ।मार्जरनकुलौ हत्वा चासं मण्डूकमेव च

vaiśye 'ṣṭamāṃśe vṛttasthe śūdre jñeyastu ṣoḍaśaḥ / mārjaranakulau hatvā cāsaṃ maṇḍūkameva ca

हिन्दी अर्थ

छः बार प्राणायाम करे। यह शरीररूपी गृह हड्डीरूपी खंभोंसे युक्त है, नाडीरूप रस्सियोंसे बँधा हुआ है, मांस तथा रक्तसे लिपा हुआ और चमडेसे छाया गया है। यह मल और मूत्रसे भरा

English

for a Vaishya living rightly an eighth; for a Shudra a sixteenth is to be known. Having killed a cat, mongoose, blue jay, frog,

अध्याय 169

श्लोक 27

श्वगोधोलूककाकांश् च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ।चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वानवस्थितां

śvagodholūkakākāṃś ca śūdrahatyāvrataṃ caret / caturṇāmapi varṇānāṃ nārīṃ hatvānavasthitāṃ

हिन्दी अर्थ

हुआ होनेके कारण अत्यन्त दुर्गन्धपूर्ण है। इसमें बुढ़ापा तथा शोक व्याप्त हैं। यह अनेक रोगोंका घर और भूख-प्याससे आतुर रहनेवाला है। इसमें रजोगुणका प्रभाव अधिक है। यह अनित्य-- विनाशशील एवं पृथिवी आदि पाँच भूतोंका निवास-स्थान है; विद्वान् पुरुष इसे त्याग दे-- अर्थात् ऐसा प्रयत्न करे, जिससे फिर देहके बन्धनमें न आना पड़े

English

dog, iguana, owl or crow one should perform the Shudra-killing vow. Having killed a woman of any of the four castes, unestablished,

अध्याय 169

श्लोक 28

अमत्यैव प्रमाप्य स्त्रीं शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ।सर्पादीनां बधे नक्तमनस्थ्नां वायुसंयमः

amatyaiva pramāpya strīṃ śūdrahatyāvrataṃ caret / sarpādīnāṃ badhe naktamanasthnāṃ vāyusaṃyamaḥ

हिन्दी अर्थ

करना, बाहर-भीतरसे पवित्र रहना, इन्द्रियोंको वशमें रखना, लज्जा, विद्या, सत्य तथा अक्रोध (क्रोध न करना)-ये धर्मके दस लक्षण हैं। संन्यासी चार प्रकारके होते हैं कुटीचक, बहूदक,

English

having killed a woman unknowingly, one should perform the Shudra-killing vow. For killing snakes and the like, boneless creatures, night-time breath-control;

अध्याय 169

श्लोक 29

द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः ।चरेच्छान्तपनं कृच्छं व्रतं निर्वाप्य सिद्ध्यति

dravyāṇāmalpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvānyaveśmataḥ / carecchāntapanaṃ kṛcchaṃ vrataṃ nirvāpya siddhyati

हिन्दी अर्थ

हंस और परमहंस । इनमें जो-जो पिछला है, वह पहलेको अपेक्षा उत्तम है। योगयुक्त संन्यासी पुरुष एकदण्डी हो या त्रिदण्डी, वह बन्धनसे मुक्त हो जाता है। अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरीका अभाव), ब्रह्मचर्यं और अपरिग्रह (संग्रह न रखना) ये पाँच 'यम' हैं। शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय और ईश्वरको आराधना -- ये पाँच “नियम' हैं। योगयुक्त संन्यासीके लिये

English

having stolen things of little value from another's house, one should do Shantapana or Krichchhra; the vow completed, he is cleared.

अध्याय 169

श्लोक 30

भक्षभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च ।पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं

bhakṣabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca / puṣpamūlaphalānāñca pañcagavyaṃ viśodhanaṃ

हिन्दी अर्थ

इन सबका पालन आवश्यक है। पद्मासन आदि आसनोंसे उसको बैठना चाहिए॥ १७--२०॥

English

For stealing edibles and foods, vehicles, beds and seats, flowers, roots and fruits, the five cow-products purify;

अध्याय 169

श्लोक 31

तृणकाष्ठद्रुमाणान्तु शुष्कान्नस्य गुडस्य च ।चेलचर्मामिषाणान्तु(१) त्रिरात्रं स्यादभोजनं

tṛṇakāṣṭhadrumāṇāntu śuṣkānnasya guḍasya ca / celacarmāmiṣāṇāntu(1) trirātraṃ syādabhojanaṃ

हिन्दी अर्थ

प्राणायाम दो प्रकारका है-एक 'सगर्भ' और दूसरा ' अगर्भ'। मन्त्रजप और ध्यानसे युक्त प्राणायाम 'सगर्भ' कहलाता है और इसके विपरीत जप-ध्यानरहित प्राणायामको ' अगर्भ' कहते हैं। पूरक, कुम्भक तथा रेचकके भेदसे प्राणायाम तीन प्रकारका होता है। वायुको भीतर भरनेसे ' पूरक' प्राणायाम होता है, उसे स्थिरतापूर्वक रोकनेसे 'कुम्भक' होता है और फिर उस

English

of grass, wood and trees, dry food, jaggery, cloth, hides and flesh, three nights' fasting.

अध्याय 169

श्लोक 32

मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च ।अयःकांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक्

maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca / ayaḥkāṃsyopalānāñca dvādaśāhaṃ kaṇānnabhuk

हिन्दी अर्थ

वायुको बाहर निकालनेसे 'रेचक' प्राणायाम कहा गया है। मात्राभेदसे भी वह तीन प्रकारका है—बारह मात्राका, चौबीस मात्राका तथा छत्तीस मात्राका। इसमें उत्तरोत्तर श्रेष्ठ है। ताल या हस्व

English

Of jewels, pearls, coral, copper, silver, iron, bronze and stones, twelve days eating grain-bits;

अध्याय 169

श्लोक 33

कार्पासकीटजीर्णानां द्विशफैकशफस्य च ।पक्षिगन्धौषधीनान्तु रज्वा चैव त्र्यहम्पयः

kārpāsakīṭajīrṇānāṃ dviśaphaikaśaphasya ca / pakṣigandhauṣadhīnāntu rajvā caiva tryahampayaḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षरको 'मात्रा' कहते हैं। प्राणायाममें “प्रणव ' आदि मन्त्रका धीरे-धीरे जप करे। इन्द्रियोंके संयमको “प्रत्याहार' कहा गया है। जप करनेवाले साधकोंद्वारा जो ईश्वरका चिन्तन किया जाता है, उसे ' ध्यान' कहते हैं; मनको धारण करनेका नाम “धारणा” है; ब्रह्ममें स्थितिको समाधि' कहते हैं ॥ २१--२४॥

English

of cotton, insect-eaten things, cloven-hoofed and one-hoofed, birds, scents and herbs, and ropes, three days of milk.

अध्याय 169

श्लोक 34

गुरुतल्पव्रतं कुर्याद्रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु ।सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारोष्वन्त्यजासु च

gurutalpavrataṃ kuryādretaḥ siktvā svayoniṣu / sakhyuḥ putrasya ca strīṣu kumāroṣvantyajāsu ca

हिन्दी अर्थ

“यह आत्मा परब्रह्म है; ब्रह्म-सत्य, ज्ञान और अनन्त है; ब्रह्म विज्ञानमय तथा आनन्दस्वरूप है; वह ब्रह्म तू है; वह ब्रह्म मैं हूँ; परब्रह्म परमात्मा प्रकाशस्वरूप है; वही आत्मा है,

English

One should perform the teacher's-bed vow for casting seed in one's own womb-sisters, a friend's or son's wives, and virgins and low-caste women;

अध्याय 169

श्लोक 35

पितृस्वस्रेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च ।मातुश् च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत्

pitṛsvasreyīṃ bhaginīṃ svasrīyāṃ mātureva ca / mātuś ca bhrāturāptasya gatvā cāndrāyaṇañcaret

हिन्दी अर्थ

वासुदेव है, नित्यमुक्त है; वही 'ओ३म्' शब्दवाच्य सच्चिदानन्दघन ब्रह्म है; देह, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, प्राण और अहंकारसे रहित तथा जाग्रत्, स्वप्न एवं सुषुप्त आदिसे मुक्त जो तुरीय तत्त्व है, वही मनुस्मृतिमें ' हीः ' के स्थानमें ' धीः ' पाठ है। ' धी' का अर्थ है-शास्त्र आदिके तत्त्वका ज्ञान।

English

having gone to father's sister's daughter, sister, sister's daughter and one's mother's own, mother's and brother's relative, one should perform Chandrayana.

अध्याय 169

श्लोक 36

अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु ।रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं शान्तपनञ्चरेत्

amānuṣīṣu puruṣa udakyāyāmayoniṣu / retaḥ siktvā jale caiva kṛcchraṃ śāntapanañcaret

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म है; वह नित्य शुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्वरूप है; सत्य, आनन्दमय तथा अद्वैतरूप है; सर्वत्र व्यापक, अविनाशी ज्योतिःस्वरूप परब्रह्म ही श्रीहरि है और वह मैं हूँ; आदित्यमण्डलमें जो वह

English

A man who has cast seed in non-human females, in a menstruating woman, in non-wombs and in water, should perform Krichchhra and Shantapana.

अध्याय 169

श्लोक 37

मैथुनन्तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः ।गोयाने ऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानमाचरेत्

maithunantu samāsevya puṃsi yoṣiti vā dvijaḥ / goyāne 'psu divā caiva savāsāḥ snānamācaret

हिन्दी अर्थ

ज्योतिर्मय पुरुष है, वह अखण्ड प्रणववाच्य परमेश्वर मैं हूँ'-इस प्रकारका सहज बोध ही ब्रह्ममें स्थितिका सूचक है जो सब प्रकारके आरम्भका त्यागी है-- अर्थात् जो फलासक्ति एवं अहंकारपूर्वक किसी कर्मका आरम्भ नहीं करता-कर्तृत्वाभिमानसे

English

Having engaged in intercourse, with man or woman, a twice-born should bathe with clothes on in a cow-cart, in water and by day.

अध्याय 169

श्लोक 38

चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति

caṇḍālāntyastriyo gatvā bhuktvā ca pratigṛhya ca / patatyajñānato vipro jñānāt sāmyantu gacchati

हिन्दी अर्थ

शून्य होता है, दुःख-सुखमें समान रहता है, सबके प्रति क्षमाभाव रखनेवाला एवं सहनशील होता है, वह भावशुद्ध ज्ञानी मनुष्य ब्रह्माण्डका भेदन करके साक्षात् ब्रह्म हो जाता है।

English

Having gone to Chandalas and low-caste women, eaten and accepted from them, a Brahmin falls by ignorance; by knowledge he goes to equality.

अध्याय 169

श्लोक 39

विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि ।यत् पुंसः परदारेषु तदेनाञ्चारयेद्व्रतं

vipraduṣṭāṃ striyaṃ bhartā nirundhyādekaveśmani / yat puṃsaḥ paradāreṣu tadenāñcārayedvrataṃ

हिन्दी अर्थ

यतिको चाहिए कि वह आषाढ़की पूर्णिमाको चातुर्मास्यव्रत प्रारम्भ करे। फिर कार्तिक शुक्ला नवमी आदि तिथियोसे विचरण करे। ऋतुओंकी संधिके दिन मुण्डन करावे । संन्यासियोंके इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणे 'यतिधर्मका वर्णन” नामक एक सौ इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

A husband should confine in one house a wife defiled by a Brahmin; whatever vow is for a man with another's wives, she should practice.

अध्याय 169

श्लोक 40

साचेत्पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपमन्त्रिता ।कृच्छ्रञ्चाद्रायणञ्चैव तदस्याः पावनं स्मृतं

sācetpunaḥ praduṣyeta sadṛśenopamantritā / kṛcchrañcādrāyaṇañcaiva tadasyāḥ pāvanaṃ smṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

धर्मशास्त्रका उपदेश

English

If she is again corrupted, solicited by one of equal class, Krichchhra and Chandrayana are remembered as her purification.

अध्याय 169

श्लोक 41

१ वेणुचर्मामिषाणाञ्चेति झ॥ :प् १७४ यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः ।तद्भैक्ष्यभुक् जपेन्नित्यं त्रिभिर्वषैर् व्यपोहति

1 veṇucarmāmiṣāṇāñceti jha.. :p 174 yat karotyekarātreṇa vṛṣalīsevanaṃ dvijaḥ / tadbhaikṣyabhuk japennityaṃ tribhirvaṣair vyapohati

हिन्दी अर्थ

पुष्कर कहते हैं मनु, विष्णु, याज्ञवल्क्य, हारीत, अत्रि, यम, अङ्गिरा, वसिष्ठ, दक्ष, संवर्त, शातातप, पराशर, आपस्तम्ब, उशना, व्यास, कात्यायन, बृहस्पति, गौतम, शङ्क और लिखित इन सबने धर्मका जैसा उपदेश किया है, वैसा ही मैं भी संक्षेपसे कहूँगा, सुनो। यह धर्म भोग और मोक्ष देनेवाला है । वैदिक कर्म दो प्रकारका है-- एक 'प्रवृत्त' और दूसरा 'निवृत्त'। कामनायुक्त

English

Whatever a twice-born does by one night's service to a Shudra woman, eating alms and constantly repeating, he removes in three years.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।