Agni Purana
257
अध्याय 257 / 381

Adhyaya 258

99 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ99 श्लोक

अध्याय 257

श्लोक 1

ऋग्विधानं अग्निर् उवाच ऋग्यजुःसामाथर्वविधानं पुष्करोदितम् ।भुक्तिमुक्तिकरं जप्याद्धोमाद्रामाय तद्वदे

ṛgvidhānaṃ agnir uvāca ṛgyajuḥsāmātharvavidhānaṃ puṣkaroditam / bhuktimuktikaraṃ japyāddhomādrāmāya tadvade

हिन्दी अर्थ

करनेवाला है । “देवा यञ्चमतन्वत०' (१९। १२) इसका जप करके साधक ब्रह्मलोकमें पूजित होता है। “वसन्तो स्यासीद्' (३१ । १४) इत्यादि मन्त्रसे घृतकी आहुति देनेपर भगवान् सूर्यसे अभीष्ट वरको प्राप्ति होती है । 'सुपर्णोऽसि०' (१७। ७२) इत्यादि

English

Four or eight or ten guards wearing (garland of) red flowers and red dress should be there in each village for laying the boundaries.

अध्याय 257

श्लोक 2

पुष्कर उवाच प्रतिवेदन्तु कर्माणि कार्याणि प्रवदामि ते ।प्रथमं ऋग्विधानं वै शृणु त्वं भुक्तिमुक्तिदम्

puṣkara uvāca prativedantu karmāṇi kāryāṇi pravadāmi te / prathamaṃ ṛgvidhānaṃ vai śṛṇu tvaṃ bhuktimuktidam

हिन्दी अर्थ

समान ही होता है। 'नमः स्वाहा०' आदि मन्त्रका तीन बार जप करके मनुष्य बन्धनसे मोक्ष प्राप्त कर लेता है। जलके भीतर ' द्रुपदादिव मुमुचान:°' (२०।२०) इत्यादि मन्त्रकी तीन आवृत्तियाँ करके

English

(Those that make a) false statement (relating to the boundaries of a field) should be punished with the madhyamasd- hasa. In the absence of men familiar with the fields or the marks of identification, the king himself should demarcate.

अध्याय 257

श्लोक 3

अन्तर्जले तथा होमे जपती मनसेप्सितम् ।कामं करोति गायत्री प्राणायामाद्विशेषतः

antarjale tathā home japatī manasepsitam / kāmaṃ karoti gāyatrī prāṇāyāmādviśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है। “इह गावः प्रजायध्वम्०'इस मन्त्रसे घृत, दधि, दुग्ध अथवा खीरका हवन करनेपर बुद्धिको वृद्धि होती है। 'शं नो देवी:०' (३६। १२)--इस मन्त्रसे पलाशके फलोंको आहुति देनेसे मनुष्य आरोग्य, लक्ष्मी और दीर्घ जीवन प्राप्त करता है ।' ओषधीः प्रतिमोदध्वम्०' (१२। ७७)--इस मन्त्रसे बीज बोने और फसल काटनेके समय होम करनेपर

English

One cf three kinds of penalties or modes of punishment.

अध्याय 257

श्लोक 4

गायत्र्या दशसाहस्रो जपो नक्ताशनो द्विज ।बहुस्नातस्य तत्रैव सर्वकल्मषनाशनः

gāyatryā daśasāhasro japo naktāśano dvija / bahusnātasya tatraiva sarvakalmaṣanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थको प्राप्ति होती है। 'अश्वावतीर्गोमतीर्न उषासो०' (३४। ४०) मन्त्रसे पायसका होम करनेसे शान्तिकी प्राप्ति होती है। तस्मा अरं गमाम०' (३६। १६) इत्यादि मन्त्रसे होम करनेपर बन्धनग्रस्त

English

If one transgresses the boundary or encroaches into (another's) field or removes the boundary, that person is to be punished with the adhama or uttama or madhyama {sdhasa)?-

अध्याय 257

श्लोक 5

दशायुतानि जप्त्वाथ हविष्याशी स मुक्तिभाक् ।प्रणवो हि परं ब्रह्म तज्जपः सर्वपापहा

daśāyutāni japtvātha haviṣyāśī sa muktibhāk / praṇavo hi paraṃ brahma tajjapaḥ sarvapāpahā

हिन्दी अर्थ

मनुष्य मुक्त हो जाता है। “युवा सुवासा०' (तै० ब्रा० ३।६। १३) इत्यादि मन्त्रसे हवन करनेपर उत्तम वस्त्रोंकी प्राप्ति होती है। “मुञ्चन्तु मा शपथ्यात्०' (१२। ९०) इत्यादि मन्त्रसे हवन करनेपर शाप या शपथ आदि समस्त किल्बिषोंका नाश होता है। “मा मा हिँसीज्जनिताः०' (१२। १०२) इत्यादि मन्त्रसे घृतमिश्रित तिलोंका होम शत्रुओका विनाश करनेवाला होता है।

English

A minor encroachment should not be obstructed if it is for the sake of a bridge that benefits (all). (Similarly) one that encroaches another's field for a well occupying a little space and providing copious water (should not be obstructed).

अध्याय 257

श्लोक 6

ॐकारशतजप्तन्तु नाभिमात्रोदके स्थितः ।जलं पिवेत् स सर्वैस्तु पापैर् वै(१) विप्रमुच्यते

oṃkāraśatajaptantu nābhimātrodake sthitaḥ / jalaṃ pivet sa sarvaistu pāpair vai(1) vipramucyate

हिन्दी अर्थ

“नमोऽस्तु सर्पेभ्यो०' (१३। ६) इत्यादि मन्त्रसे घृतका होम एवं 'कृणुष्व पाजः०' (१३।९) इत्यादि मन्त्रसे खीरका होम अभिचारका उपसंहार करनेवाला है। “काण्डात् काण्डात्०' (१३। २०)

English

One who does not cultivate or employ ( someone) to cultivate in a field that has been tilled should not be given the fruits of the cultivation and the field should be made over to another (for cultivation).

अध्याय 257

श्लोक 7

मात्रात्रयं त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो ऽग्नयः ।महाव्याहृतयः सप्त लोका होमो ऽखिलाघहा

mātrātrayaṃ trayo vedāstrayo devāstrayo 'gnayaḥ / mahāvyāhṛtayaḥ sapta lokā homo 'khilāghahā

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रसे दूर्वाकाण्डकी दस हजार आहुतियाँ देकर होता ग्राम या जनपदमें फैली हुई महामारीको शान्त करे। इससे रोगपीड़ित मनुष्य रोगसे और दुःखग्रस्त मानव दुःखसे छुटकारा पाता है। परशुराम ! “मधुमान्नो वनस्पतिः०' (१३ । २९) इत्यादि मन्त्रसे उदुम्बरकी एक हजार समिधाओंका हवन करके मनुष्य थन प्राप्त करता है तथा महान् सौभाग्य एवं व्यवहारमें विजय लाभ करता है। 'अपां

English

The owner of the field would get the same quantity of grains that has been destroyed (as above). The keeper (of the animal ) should be beaten and the owner of the cow should get the punishment already described.

अध्याय 257

श्लोक 8

गायत्री परमा जाप्या महाव्याहृतयस् तथा ।अन्तर्जले तथा राम प्रोक्तश् चैवाघमर्षणः

gāyatrī paramā jāpyā mahāvyāhṛtayas tathā / antarjale tathā rāma proktaś caivāghamarṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षा करवा सकता है। धर्मज्ञ परशुराम! ' अपः पिवन् वौषधीः०' (१४।८) इत्यादि मन्त्रसे दधि, घृत एवं मधुका हवन करके यजमान तत्काल महावृष्टि करवाता है। “नमस्ते रुद्र०' (१६। १)

English

The cows let loose by strong bulls, (the cow) that has delivered (a calf), the cow that has strayed and those that have tlie keeper should be freed (i.e. not to be punished). (So also cows) injured accidentally or by the king (should also not be punished).

अध्याय 257

श्लोक 9

अग्निमीले पुरोहितं सूत्को ऽयं वह्निदैवतः ।१ पापैर् हि विप्रमुच्यत इति ग॥ , घ॥ , ञ॥ च :प् ४३८ शिरसा धारयन् वह्निं यो जपेत्परिवत्सरम्

agnimīle purohitaṃ sūtko 'yaṃ vahnidaivataḥ / 1 pāpair hi vipramucyata iti ga.. , gha.. , ña.. ca :p 438 śirasā dhārayan vahniṃ yo japetparivatsaram

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रसे आहुति दी जाय तो यह कर्म समस्त उपद्रवोंका नाशक, सर्वशान्तिदायक तथा महापातकोंका निवारक कहा गया है। ' अध्यवोचदधिवक्ता०' (१६। ५) इत्यादि मन्त्रसे आहुति देनेपर व्याधिग्रस्त मनुष्यको रक्षा होती है। इस मन्त्रसे किया गया हवन राक्षसोंका नाशक, कीर्तिकारक तथा दीर्घायु एवं पुष्टिका वर्धक है। मार्गम सफेद सरसों फेंकते हुए इसका जप करनेवाला

English

Three kinds of fines of vnrying proportions.

अध्याय 257

श्लोक 10

होमं त्रिषवणं भैक्ष्यमनग्निज्वलनञ्चरेत् ।अतः परमृचः सप्त वाय्वाद्या याः प्रकीर्तिताः

homaṃ triṣavaṇaṃ bhaikṣyamanagnijvalanañcaret / ataḥ paramṛcaḥ sapta vāyvādyā yāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

राहगीर सुखी होता है। धर्मज्ञ भृगुनन्दन! ' असौ यस्ताम्रः०' (१६।६)-इसका पाठ करते हुए नित्य प्रातःकाल एवं सायंकाल आलस्यरहित होकर भगवान् सूर्यका उपस्थान करे। इससे वह अक्षय

English

The cowherd should return the cows in the evening as entrusted to him (in the morning). A paid servant is boimd to pay (the price of the animals) that were killed or lost (in his custody) by his negligence.

अध्याय 257

श्लोक 11

ता जपन् प्रयतो नित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते ।मेधाकामो जपेन्नित्यं सदसन्यमिति त्यचम्

tā japan prayato nityamiṣṭān kāmān samaśnute / medhākāmo japennityaṃ sadasanyamiti tyacam

हिन्दी अर्थ

अन्न एवं दीर्घ आयु प्राप्त करता है। प्रमुञ्च धन्वन्०' (१६। ९--१४) इत्यादि छः मन्त्रोंसे किया गया आयुधोंका अभिमन्त्रण युद्धमें शत्रुओंके लिये भयदायक है, इसमें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए। “मा नो महान्तम्०' (१६। १५) इत्यादि मन्त्रका जप एवं होम बालकोंके लिये शान्तिकारक होता है। “नमो हिरण्यबाहवे०' (१६। १७) इत्यादि सात अनुवाकोंसे कड़ए तेलमें

English

The pasture land should be set apart (at a place) according to the wish of ( the people of) the village or being beneficial to the land and the king. A brahmin may collect grass, fuel and flowers from any land as if it were his own.

अध्याय 257

श्लोक 12

अन्वयो यन्निमाः प्रोक्ताः नवर्चो मृत्युनाशनाः ।शुनःशेफमृषिं बद्धः सन्निरुद्धो ऽथ वा(१) जपेत्

anvayo yannimāḥ proktāḥ navarco mṛtyunāśanāḥ / śunaḥśephamṛṣiṃ baddhaḥ sanniruddho 'tha vā(1) japet

हिन्दी अर्थ

मिलायी गयी राईकी आहुति दे तो वह शत्रुओंका नाश करनेवाली होती है। “नमो बः किरिकेभ्यो०' (१६। ४६)--इस अर्धमन्त्रसे एक लाख कमल- पुष्पोंका हवन करके मनुष्य राज्यलक्ष्मी प्राप्त

English

The extent of the interspace between the village and the field should be one hundred dhanus while that between the market- town (and the field) should be two hundred (dflwuj) and that between the city (and the field should be) four hund¬ red (dhanus).

अध्याय 257

श्लोक 13

मुच्यते सर्वपापेभ्यो गदी वाप्यगदो भवेत् ।य इच्छेच्छाश्वतं कामं मित्रं प्राज्ञं पुरन्दरं

mucyate sarvapāpebhyo gadī vāpyagado bhavet / ya icchecchāśvataṃ kāmaṃ mitraṃ prājñaṃ purandaraṃ

हिन्दी अर्थ

कर लेता है तथा बिल्वफलोंसे उतनी ही आहुतियाँ देनेपर उसे सुवर्णराशिकी उपलब्धि होती है। “इमा रुद्राय०' (१६।४८) मन्त्रसे तिलोंका होम करनेपर धनकी प्राप्ति होती है। एवं इसी मन्त्रसे घृतसिक्त दूर्वाका हवन करनेपर मनुष्य समस्त व्याधियोंसे मुक्त होता है। परशुराम! ' आशुः शिशानः०' (१७।३३)--यह मन्त्र आयुधोंकी रक्षा एवं संग्राममें सम्पूर्ण शत्रुओंका विनाश

English

(A man) who has found out a lost and stolen (article) should cause the thief to be apprehended. But if there was a lapse of time and (was found), at a distant place, (the owner) should himself apprehend (the thief) and hand him over (to the authorities).

अध्याय 257

श्लोक 14

ऋग्भिः षोड्शभिः कुर्यादिन्द्रियस्येति दिने दिने ।हिरण्यस्तूपमित्येतज्जपन् शत्रून् प्रबाधते

ṛgbhiḥ ṣoḍśabhiḥ kuryādindriyasyeti dine dine / hiraṇyastūpamityetajjapan śatrūn prabādhate

हिन्दी अर्थ

करनेवाला है। धर्मज्ञ द्विजश्रेष्ठ! “वाजश्च मे०' (१८। १५-१९) इत्यादि पाँच मन्त्रोंसे घृतकी एक हजार आहुतियाँ दे। इससे मनुष्य नेत्ररोगसे मुक्त हो जाता है। 'शं नो वनस्यते०' (१९। ३८)

English

(The purcliaser) gets free after showing the seller (of a stolen property). The owner (would get) the property. The king (would get) the fine. The purchaser would get his money back from the seller.

अध्याय 257

श्लोक 15

क्षेमी भवति चाध्वानो ये ते पन्था जपन् नरः ।रौद्रीभिःषड्भिरीशानं स्तूयाद्यो वै दिने दिने

kṣemī bhavati cādhvāno ye te panthā japan naraḥ / raudrībhiḥṣaḍbhirīśānaṃ stūyādyo vai dine dine

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे घरमें आहुति देनेपर वास्तुदोषका नाश होता है। “अग्न आयूंषि०' (१९। ३८) इत्यादि नहीं होता। “अपां फेनेन०' (१९।७१) मन्त्रसे लाजाका होम करके योद्धा विजय प्राप्त करता है। ' भद्रा उत प्रशस्तयो०' (१४।३९) इत्यादि

English

Allowance should be made for wear and tear by way of addition or enjoyment (for an article). If it exceeds the limit, a five-fold fine (should be paid) to the king.

अध्याय 257

श्लोक 16

चरुं वा कल्पयेद्रौद्रं तस्य शान्तिः परा भवेत् ।उदित्युदन्तमादित्यमुपतिष्ठन् दिने दिने

caruṃ vā kalpayedraudraṃ tasya śāntiḥ parā bhavet / udityudantamādityamupatiṣṭhan dine dine

हिन्दी अर्थ

समस्त इन्द्रियोंकी शक्तिसे सम्पन्न हो जाता है। ' अग्निश्च पृथिवी च०' (२६। १) इत्यादि मन्त्र उत्तम वशीकरण है। ' अध्वना०' (५। ३३) आदि

English

A man who recovers or takes back a stolen or lost article from another, without intimating the king should be fined (to pay) ninetysix panas.

अध्याय 257

श्लोक 17

क्षिपेज्जलाञ्जलीन् सप्त मनोदुःखविनाशनं ।द्विषन्तमित्यथार्धर्चं यद्विप्रान्तं जपन् स्मरेत्

kṣipejjalāñjalīn sapta manoduḥkhavināśanaṃ / dviṣantamityathārdharcaṃ yadviprāntaṃ japan smaret

हिन्दी अर्थ

में विजयी होता है । कार्यके आरम्भमें 'ब्रह्य क्षत्रं पवते०' (१९।५) इत्यादि मन्त्रका जप सिद्धि प्रदान करता है। 'संवत्सरोऽसि०' (२७। ४५) इत्यादि मन्त्रसे घृतकी एक लाख आहुतियाँ देनेवाला रोगमुक्त हो जाता है। ' केतुं कृण्वनू० ' (२९ ३७) इत्यादि मन्त्र संग्राममें विजय दिलानेवाला है। “इन्द्रोउग्निर्धर्म:० ' मन्त्र युद्धमें धर्मसंगत विजयकी प्राप्ति कराता है। ' धन्वना गा०' (२९। ३९)

English

A lost or stolen article recovered by the customs officers or sentinels (should be given) to the owner if it is less than a year (after its loss) and thereafter (it should be) with the king.

अध्याय 257

श्लोक 18

आगस्कृत् सप्तरात्रेण विद्वेषमधिगच्छति ।आरोग्यकामी रोगी वा प्रस्कन्नस्योत्तमं जपेत्

āgaskṛt saptarātreṇa vidveṣamadhigacchati / ārogyakāmī rogī vā praskannasyottamaṃ japet

हिन्दी अर्थ

उत्तम माना गया है। “यजीत०'-- यह मन्त्र धनुषकी प्रत्यञ्चाको अभिमन्त्रित करनेके लिये है, ऐसा जानना चाहिए। ‘अहिरिव भोगैः०' (२९।५९) मन्त्रका बाणोंको अभिमन्त्रित करनेमें

English

One should pay (as interest) four paas for a single hoofed animal, five for a slave, two for a buffalo, camel and cow and one fourth of that for a goat and sheep.

अध्याय 257

श्लोक 19

उत्तमस्तस्य चार्धर्चो जपेद्वै विविधासने ।उदयत्यायुरक्ष्यय्यं तेजो मध्यन्दिने जपेत्

uttamastasya cārdharco japedvai vividhāsane / udayatyāyurakṣyayyaṃ tejo madhyandine japet

हिन्दी अर्थ

प्रयोग करे। “बह्वीनां पिता०' (२९ ४२)--यह तूणीरको अभिमन्त्रित करनेका मन्त्र बतलाया गया है। ' युञ्जन्त्यस्य०' (२३ । ६) इत्यादि मन्त्र अश्वोंको रथमें जोतनेके लिये उपयोगी बताया गया है। ‘आशुः शिशानः०' (१७।३३)--यह मन्त्र यात्रारम्भके समय मङ्गलके रूपमें पठनीय कहा जाता है। ‘विष्णोः क्रमोऽसि०' (१२।५) मन्त्रका पाठ रथारोहणके समय करना उत्तम है।

English

One may give away ( his possessions ), except his wife and son, for interest, without causing hardship to his own family members, if not objected to by any of them. If he docs not have the progeny, he may give all his possessions.

अध्याय 257

श्लोक 20

१ सन्निबद्धो ऽथेति क॥ , ख॥ , ज॥ च :प् ४३९ अस्तं प्रतिगते सूर्ये द्विषन्तं प्रतिबाधते ।न वयश्चेति सूक्तानि जपन् शत्रून्नियच्छति

1 sannibaddho 'theti ka.. , kha.. , ja.. ca :p 439 astaṃ pratigate sūrye dviṣantaṃ pratibādhate / na vayaśceti sūktāni japan śatrūnniyacchati

हिन्दी अर्थ

'आजङ्कन्ति०' (२९।५०)-इस मन्त्रसे अश्वको प्रेरित करनेके लिये प्रथम बार चाबुकसे हाँके । “याः सेना अभित्वरीः०' (११।७७) इत्यादि

English

The acceptance (of a property) should be made public, especially of an immovable property. After having given the promised thing that is payable to one, one should not take it back.

अध्याय 257

श्लोक 21

एकादश सुपर्णस्य सर्वकामान्विनिर्दिशेत् ।आध्यात्मिकीः क इत्य् एता जपन्मोक्षमवाप्नुयात्

ekādaśa suparṇasya sarvakāmānvinirdiśet / ādhyātmikīḥ ka ity etā japanmokṣamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रसे दुन्दुभि या नगारेको पीटे। इन करनेपर योद्धाको संग्राममें विजय प्राप्त होती है। विद्वान् पुरुष “यमेन दत्तं०' (२९। १३)--इस

English

A person who gives the seed, iron, vehicle, gem, woman, milch animal and a man should wait for ten, one, five, seven days, a month, three days and a fortnight respectively (for inte¬ rest).

अध्याय 257

श्लोक 22

आ नो भद्रा इत्य् अनेन दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।त्वं सोमेति च सूक्तेन नवं पश्येन्निशाकरं

ā no bhadrā ity anena dīrghamāyuravāpnuyāt / tvaṃ someti ca sūktena navaṃ paśyenniśākaraṃ

हिन्दी अर्थ

शीघ्र ही विजयप्रद रथ उत्पन्न कर सकता है। 'आकृष्णेन०' (३४।३१) इत्यादि मन्त्रसे साध्यकर्म व्याहतियोंके समान ही होता है।

English

A pupil who has completed his studies should stay for the stipulated period at the house of liis preceptor and has to serve him for the food got from him.

अध्याय 257

श्लोक 23

उपतिष्ठेत् समित्पाणिर्वासांस्याप्नोत्यसंशयं ।आयुरीप्सन्निममिति कौत्स सूक्तं सदा जपेत्

upatiṣṭhet samitpāṇirvāsāṃsyāpnotyasaṃśayaṃ / āyurīpsannimamiti kautsa sūktaṃ sadā japet

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धी सूक्तॉंके जपसे साधकका मन एकाग्र होता है। 'पञ्चनद्यः०' (३४। ११) इत्यादि मन्त्रसे पाँच लाख घीकी आहुतियाँ देनेपर लक्ष्मीकी प्राप्ति होती है। 'यदाबध्नन् दाक्षायणाः०' (३४ । ५२)--इस मन्त्रसे हजार बार अभिमन्त्रित करके सुवर्णको धारण करे । यह प्रयोग शत्रुओंका निवारण करनेवाला होता है। “इमं जीवेभ्यः०' (३५।१५) मन्त्रसे शिला अथवा ढेलेको

English

The king should allot |i frontal place to the •brahmins (in his city), provide for their livelihood by means of the three Vge/as and tell them, "May you adhere to your own duty".

अध्याय 257

श्लोक 24

आपनः शोशुचदिति स्तुत्वा मध्ये दिवाकरं ।यथा मुञ्चति चेषोकां तथा पापं प्रमुञ्चति

āpanaḥ śośucaditi stutvā madhye divākaraṃ / yathā muñcati ceṣokāṃ tathā pāpaṃ pramuñcati

हिन्दी अर्थ

अभिमन्त्रित करके घरमें चारों ओर फेंक दे। ऐसा करनेवालेको रातमें चोरोंसे भय नहीं होता। “परीमे गामनेषत्०' (३५।१८)--यह उत्तम वशीकरण-मन्त्र है। इस मन्त्रके प्रयोगसे मारनेके

English

Everyone should follow the words of those who preach for the welfare of the society. One who does the contrary should be made to pay the first {sdhasa) fine.

अध्याय 257

श्लोक 25

जातवेदस इत्य् एतज्जपेत् स्वस्त्ययनं पथि ।भयैर् विमुच्यते सर्वैः स्वस्तिमानाप्नुयात् गृहान्

jātavedasa ity etajjapet svastyayanaṃ pathi / bhayair vimucyate sarvaiḥ svastimānāpnuyāt gṛhān

हिन्दी अर्थ

लिये आया हुआ मनुष्य भी वशमें हो जाता है। धर्मात्मन्! उक्त मन्त्रसे अभिमन्त्रित भक्ष्य, ताम्बूल, पुष्प आदि किसीको दे दिया जाय तो वह शीघ्र ही देनेवालेके वशीभूत हो जायगा। 'शं नो मित्रः०' (३६।९)-यह मन्त्र सहैव सभी स्थानोंपर शान्ति प्रदान करनेवाला है। 'गणानां त्वा गणपतिं०' (२३। १९ )--इस मन्त्रसे चौराहेपर सप्तधान्यका हवन करके होता सम्पूर्ण जगत्को

English

Those who think of public service should be learned in the scriptures and not greedy. (All) should follow the words of those who speak for the welfare of the society.

अध्याय 257

श्लोक 26

व्युष्टायाञ्च तथा रात्र्यामेतद्दुःस्वप्ननाशनं ।प्रमन्दिनेति सूयन्त्या जपेद्गर्भविमोचनं

vyuṣṭāyāñca tathā rātryāmetadduḥsvapnanāśanaṃ / pramandineti sūyantyā japedgarbhavimocanaṃ

हिन्दी अर्थ

वशीभूत कर लेता है, इसमें संशय नहीं है। "हिरण्यवर्णाः शुकयः०' इस मन्त्रका अभिषेकमें प्रयोग करना चाहिए। 'शं नो देवीरभीष्टये० ' (३६।१२)-यह मन्त्र परम शान्तिकारक है।

English

■ The same rule ( holds good) in the case of guild of traders, assembly of interpreters of the scriptures and those professing other religions. The king has to maintain the separate entities of these and govern the former profession.

अध्याय 257

श्लोक 27

जपन्निन्द्रमिति स्नातो वैश्यदेवन्तु सप्तकं ।मुञ्चत्याज्यं तथा जुह्वत् सकलं किल्विषं नरः

japannindramiti snāto vaiśyadevantu saptakaṃ / muñcatyājyaṃ tathā juhvat sakalaṃ kilviṣaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

'एकचक्र०' इत्यादि मन्त्रसे आज्यभागपूर्वक ग्रहोंके लिये घीकी आहुति देनेपर साधकको शान्ति प्राप्त होती है और निस्संदेह उसे ग्रहोंका कृपाप्रसाद सुलभ हो जाता है। “गाव (३४। ३६-३७) इत्यादि दो मन्त्रोंसे घृतका मन्त्रका वृक्षयज्ञमें विनियोग होता है । गायत्रीको हवन करके मनुष्य गौओंकी प्राप्ति करता है। विष्णुरूपा जाने। समस्त पापोंका प्रशमन एवं “प्रवादां षः सोपत्०'--इस मन्त्रका ग्रहयज्ञमें समस्त कामनाओंको पूर्ण करनेवाला विष्णुका प्रयोग होता है। 'देवेभ्यो बनस्पते०' इत्यादि परमपद भी वही है॥ २३--८४॥

English

One who does not do a work after having received the wages (for the same) should pay double the amount ( as fine). (If the amount) has not been taken, one has to pay an equal amount (as fine). The supplementary grants (given to the servants) should be retained by them.

अध्याय 257

श्लोक 28

इमामिति जपन् शश्वत् कामानाप्नोत्यभीप्सितान् ।मानस्तोक इति द्वाभ्यां त्रिरात्रोपोषितः शुचिः

imāmiti japan śaśvat kāmānāpnotyabhīpsitān / mānastoka iti dvābhyāṃ trirātropoṣitaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “यजुर्वेद-विधान-कथन नामक दो सौ साठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

One who gains by trade, cattle or grains without obtaining the previous permission should be made to pay one tenth (of the gain as fine) by the king.

अध्याय 257

श्लोक 29

औडुम्बरीश् च जुहुयात्समिधश्चाज्यसंस्कृताः ।छित्त्वा सर्वान्मृत्युपाशान् जीवेद्रोगविवर्जितः

auḍumbarīś ca juhuyātsamidhaścājyasaṃskṛtāḥ / chittvā sarvānmṛtyupāśān jīvedrogavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

सामविधान--सामवेदोक्त मन्त्रोंका भिन्न-भिन्न कार्योंके लिये प्रयोग पुष्कर कहते हैं--परशुराम! मैंने तुम्हें

English

A carrier should restore to the owner, the article that he was carrying but was lost due to causes other than the govern¬ ment or accident. One who causes obstruction to a public carrier should pay double the amount of the wages.

अध्याय 257

श्लोक 30

ऊर्ध्वबाहुरनेनैव स्तुत्वा सम्भुं तथैव च ।मानस्तोकेति च ऋचा शिखाबन्धे कृते नरः

ūrdhvabāhuranenaiva stutvā sambhuṃ tathaiva ca / mānastoketi ca ṛcā śikhābandhe kṛte naraḥ

हिन्दी अर्थ

कहूँगा। 'वैष्णवी-संहिता' का जप करके उसका दशांश होम करे। इससे मनुष्य सम्पूर्ण कामनाओंका भागी होता है। 'छान्दसी-संहिता' का विधिपूर्वक जप करके मानव भगवान् शंकरको प्रसन्न कर

English

If the carrier abandons the goods at the start, or on the way or on half the way, (he) would be required to pay one seventh or one fourth or the entire wages respectively.

अध्याय 257

श्लोक 31

अघृष्यः सर्वभूतानां जायते संशयं विना ।चित्रमित्युपतिष्ठेत त्रिसन्ध्यं भास्करं तथा

aghṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ jāyate saṃśayaṃ vinā / citramityupatiṣṭheta trisandhyaṃ bhāskaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

लेता है। 'स्कन्द-संहिता' और 'पितृ-संहिता'का जप करनेसे प्रसन्नताकी प्राप्ति होती है। “यत इन्द्र भजामहे °' (१३२१)-इस मन्त्रका जप हिंसा-दोषका नाश करनेवाला है । ' अग्निस्तिग्मेन०' (२२) इत्यादि मन्त्रका जप करनेवाला अवकीर्णी (जिसका ब्रह्मचर्यावस्थामें ही ब्रह्मचर्यं खण्डित हो गया हो, वह) पुरुष भी अपने पाप-दोषसे मुक्त हो जाता है। 'परीतोऽषिञ्चता सुतम् °'

English

One becomes unassailable by all beings, without doubt. One should salute the sun at the three twilights with "Chitram";

अध्याय 257

श्लोक 32

समित्पाणिर्नरो नित्यमीप्सितं धनमाप्नुयात् ।अथ स्वप्नेति च जपन् प्रातर्मध्यन्दिने दिने

samitpāṇirnaro nityamīpsitaṃ dhanamāpnuyāt / atha svapneti ca japan prātarmadhyandine dine

हिन्दी अर्थ

(५१२) इत्यादि साममन्त्र समस्त पापोंका नाश करनेवाला है, ऐसा जानना चाहिए। जिसने प्रमादवश निषिद्ध वस्तुका विक्रय कर लिया हो, वह उसके प्रायश्षित्तरूपसे ' घृतवती भुवना०' (३७८) इत्यादि

English

a man with fuel in hand always obtains the wealth desired. Then reciting "Atha svapna" in the morning and midday,

अध्याय 257

श्लोक 33

दुःस्वप्नञ्चार्हते कृत्स्नं भोजनञ्चाप्नुयाच्छुभम्(१) ।उभे पुमानिति तथा रक्षोघ्नः परिकीर्तितः

duḥsvapnañcārhate kṛtsnaṃ bhojanañcāpnuyācchubham(1) / ubhe pumāniti tathā rakṣoghnaḥ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

(१४१) यह मन्त्र दुःस्वप्नोंका नाश करनेवाला है । भृगुश्रेष्ठ परशुराम! ' अबोध्यग्निः०' (१७४६) इत्यादि मन्त्रसे विधिवत् घृतका हवन करे। फिर शेष घृतसे मेखलाबन्ध (करधनी आदि) -का सेचन करे। वह मेखलाबन्ध ऐसी स्त्रियोंको धारण करावे,

English

he destroys a bad dream entirely and obtains good food. "Ubhe pumanti" likewise is declared the demon-slayer;

अध्याय 257

श्लोक 34

उभे वासा इति ऋचो जपन् कामानवाप्नुयात् ।न सागन्निति च जपन् मुच्यते चाततायिनः

ubhe vāsā iti ṛco japan kāmānavāpnuyāt / na sāganniti ca japan mucyate cātatāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

जिनके गर्भ गिर जाते रहे हों। तदनन्तर बालकके उत्पन्न होनेपर उसे पूर्वोक्त मन्त्रसे अभिमन्त्रित मणि पहनावे। “सोमं राजानम्०' (९१) मन्त्रके जपसे रोगी व्याधियोंसे छुटकारा पाता है। सर्प-

English

reciting the verses "Ubhe vasa" one obtains desires; reciting "Na sagan" one is freed from aggressors;

अध्याय 257

श्लोक 35

कया शुभेति च जपन् जातिश्रैष्ठमवाप्नुयात् ।इमन्नृसोममित्येतत् सर्वान् कामानवाप्नुयात्

kayā śubheti ca japan jātiśraiṣṭhamavāpnuyāt / imannṛsomamityetat sarvān kāmānavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

सामका प्रयोग करनेवालेको कभी सर्पोंसे भय नहीं प्राप्त होता। ब्राह्मण “मा पापत्वाय नोः०' (९१८)-इस मन्त्रसे सहस्र आहुतियाँ देकर शतावरीयुक्त मणि बाँधनेसे शस्त्रभयको नहीं प्राप्त होता। ' दीर्घतमसोऽर्कः° '---इस साममन्त्रसे हवन करनेपर प्रचुर अन्नकी प्राप्ति होती है। “समन्या यन्तिः०' (६०७) इस सामका जप करनेवाला प्याससे नहीं मर सकता। 'त्वमिमा ओषधीः०'

English

reciting "Kaya shubha" one obtains eminence of birth; "Imam nri somam" — one obtains all desires;

अध्याय 257

श्लोक 36

पितरित्युपतिष्ठेत नित्यमर्थमुपस्थितं(२) ।अग्ने नयेति सूक्तेन घृतहोमश् च मार्गगः

pitarityupatiṣṭheta nityamarthamupasthitaṃ(2) / agne nayeti sūktena ghṛtahomaś ca mārgagaḥ

हिन्दी अर्थ

(६०४) इस मन्त्रका जप करनेसे मनुष्य कभी व्याधिग्रस्त नहीं होता। मार्गमें ' देवव्रत-साम'का जप करके मानव भयसे छुटकारा पा जाता है। “यदिन्द्रो अनुनयत्०' (१४८)--यह मन्त्र हवन

English

with "Pitar" one should attend; wealth comes ever near. With the hymn "Agne naya" and a ghee oblation, a traveler on the road

अध्याय 257

श्लोक 37

वीरान्नयमवाप्नोति सुश्लोकं यो जपेत् सदा ।कङ्कतो नेति सूक्तेन विषान् सर्वान् व्यपोहति

vīrānnayamavāpnoti suślokaṃ yo japet sadā / kaṅkato neti sūktena viṣān sarvān vyapohati

हिन्दी अर्थ

करनेपर सौभाग्यकी वृद्धि करता है। परशुराम! 'भगो न चित्रो०' (४४९ )--इस मन्त्रका जप करके नेत्रोंमें लगाया गया अञ्जन हितकारक एवं सौभाग्यवर्द्धक होता है, इसमें अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए। “इन्द्र '--इस पदसे प्रारम्भ होनेवाले मन्त्रवर्गका जप करे। इससे सौभाग्यकी वृद्धि होती है। “परि प्रिया दिवः कविः०' (४७६)--यह मन्त्र, जिसे प्राप्त करनेको इच्छा

English

obtains a hero's good conduct; one who always recites the good verse; with the hymn "Kankato na" one removes all poisons;

अध्याय 257

श्लोक 38

यो जात इति सूक्तेन सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।गणानामिति सूक्तेन श्निग्धमाप्नोत्यनुत्तमं

yo jāta iti sūktena sarvān kāmānavāpnuyāt / gaṇānāmiti sūktena śnigdhamāpnotyanuttamaṃ

हिन्दी अर्थ

हो, उस स्त्रीको सुनावे। परशुराम! ऐसा करनेसे वह स्त्री उसे चाहने लगती है, इसमें अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए। 'रथन्तर-साम' एवं “वामदेव्य-साम' ब्रह्मतेजकी वृद्धि करनेवाले हैं।

English

with the hymn "Yo jata" one obtains all desires; with the hymn "Ganananam" one obtains the best affection;

अध्याय 257

श्लोक 39

यो मे राजन्नितीमान्तु दुःस्वप्नशमनीमृचं ।अध्वनि प्रस्थितो यस्तु पश्येच्छत्रूं समुत्थितं

yo me rājannitīmāntu duḥsvapnaśamanīmṛcaṃ / adhvani prasthito yastu paśyecchatrūṃ samutthitaṃ

हिन्दी अर्थ

'इन्द्रमिदगाथिनो०' (१९८) इत्यादि मन्त्रका जप करके घृतमें मिलाया हुआ बचा चूर्ण प्रतिदिन बालकको खिलाये। इससे वह श्रुतिधर हो जाता है, अर्थात् एक बार सुननेसे ही उसे शास्त्रकी पंक्तियाँ याद हो जाती हैं। ' रथन्तर-साम' का जप एवं उसके द्वारा होम करके पुरुष निस्संदेह पुत्र प्राप्त कर लेता है। “मयि श्री:०' ( 'मयि वर्चो अथो०') (६०२) यह मन्त्र लक्ष्मीकी वृद्धि

English

"Yo me rajan" is the verse that quiets bad dreams. One who, setting out on a road, sees an enemy risen,

अध्याय 257

श्लोक 40

अप्रशस्तं प्रशस्तं वा कुविदङ्ग इमं जपेत् ।द्वाविंशकं जपन् सूक्तमाध्यात्मिकमनुत्तमं

apraśastaṃ praśastaṃ vā kuvidaṅga imaṃ japet / dvāviṃśakaṃ japan sūktamādhyātmikamanuttamaṃ

हिन्दी अर्थ

करनेवाला है। इसका जप करना चाहिए। प्रतिदिन 'वैरूप्याष्टक' (वैरूप्य सामके आठ मन्त्र)-का पाठ करनेवाला लक्ष्मीकी प्राप्ति करता है। 'सप्ताष्टक'का प्रयोग करनेवाला समस्त

English

inauspicious or auspicious, should recite "Kuvid anga imam." Reciting the twenty-second hymn, the supreme spiritual one,

अध्याय 257

श्लोक 41

पर्वसु प्रयतो नित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते ।कृणुष्वेति जपन् सूक्तं जुह्वदाज्यं समाहितः

parvasu prayato nityamiṣṭān kāmān samaśnute / kṛṇuṣveti japan sūktaṃ juhvadājyaṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। जो मनुष्य प्रतिदिन प्रातःकाल एवं सायंकाल आलस्यरहित होकर ' गव्योषुणो यथा०' (१८६)--इस मन्त्रसे गौओंका उपस्थान करता है, उसके घरमें गौएँ सदा बनी रहती हैं। “वात आ वातु भेषजम्०'

English

on festivals, pure, one always obtains desired wishes. Reciting the hymn "Krinushva," offering ghee with concentration,

अध्याय 257

श्लोक 42

१ भोजनञ्चाप्नुयाच्छतमिति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ज॥ च २ नित्यमन्नमुपस्थितमिति क॥ , छ॥ च :प् ४४१ आरातीनां हरेत् प्राणान् रक्षांस्यपि विनाशयेत् ।उपतिष्ठेत् स्वयं वह्निं परित्यृचा दिने दिने

1 bhojanañcāpnuyācchatamiti kha.. , ga.. , gha.. , ja.. ca 2 nityamannamupasthitamiti ka.. , cha.. ca :p 441 ārātīnāṃ haret prāṇān rakṣāṃsyapi vināśayet / upatiṣṭhet svayaṃ vahniṃ parityṛcā dine dine

हिन्दी अर्थ

(१८४) मन्त्रसे एक द्रोण घृतमिश्रित यवोंका विधिपूर्वक होम करके मनुष्य सारी मायाको नष्ट कर देता है। “प्र हैबोदासो०' (५१) आदि सामसे तिलोंका होम करके मनुष्य अभिचारकर्मको शान्त

English

one may take the lives of enemies and also destroy demons. One should attend the fire himself day by day with the verse "Pari";

अध्याय 257

श्लोक 43

तं रक्षति स्वयं वह्निर्विश्वतो विश्वतोमुखः ।हंसः शुचिः सदित्येतच्छुचिरीक्षेद्दिवाकरं

taṃ rakṣati svayaṃ vahnirviśvato viśvatomukhaḥ / haṃsaḥ śuciḥ sadityetacchucirīkṣeddivākaraṃ

हिन्दी अर्थ

कर देता है। ' अभि त्वा शूर नोनुमो०' (२३३) इस सामको अन्तमें वषट्कारसे संयुक्त करके इससे वासक (अडूसा) वृक्षकी एक हजार समिधाओंका होम युद्धमें विजयकी प्राप्ति करानेवाला है। उसके साथ “वामदेव्यसाम'का सहस्र बार जप और उसके द्वारा होम किया जाय तो वह युद्धमें विजयदायक होता है। विद्वान् पुरुष सुन्दर पिष्टमय हाथी, घोड़े एवं मनुष्योंका

English

that fire itself protects him, the all-faced from all sides. "Hamsah shuchishat" — the pure should look at the sun.

अध्याय 257

श्लोक 44

कृषिं प्रपद्यमानस्तु स्थालीपाकं यथाविधि ।जुहुयात् क्षेत्रमध्ये तु स्वनीस्वाहास्तु पञ्चभिः

kṛṣiṃ prapadyamānastu sthālīpākaṃ yathāvidhi / juhuyāt kṣetramadhye tu svanīsvāhāstu pañcabhiḥ

हिन्दी अर्थ

निर्माण करे। फिर शत्रुपक्षके प्रधान-प्रधान वीरोंको लक्ष्यमें रखकर उन पसीजे हुए पिष्टकमय पुरुषोंके छूरेसे टुकड़े-टुकड़े कर डाले। तदनन्तर मन्त्रवेत्ता पुरुष उन्हें सरसोंके तेलमें भिगोकर 'अभि त्वा

English

One who undertakes farming should offer the sthalipaka by rule in the middle of the field with five "svaha" offerings:

अध्याय 257

श्लोक 45

इन्द्राय च मरुद्भ्यस्तु पर्जन्याय भगाय च ।यथालिङ्गन्तु विहरेल्लाङ्गलन्तु कृषीबलः

indrāya ca marudbhyastu parjanyāya bhagāya ca / yathāliṅgantu viharellāṅgalantu kṛṣībalaḥ

हिन्दी अर्थ

शूर नोनुमो०' (२३३)--इस मन्त्रसे उनका क्रोधपूर्वक हवन करे। बुद्धिमान् पुरुष यह अभिचारकर्म करके संग्राममें विजय प्राप्त करता है। गारुड, वामदेव्य, रथन्तर एवं बृहद्रथ-साम निस्संदेह समस्त पापोंका शमन करनेवाले कहे गये हैं

English

to Indra, the Maruts, Parjanya, Bhaga; the farmer should till with the plough as marked;

अध्याय 257

श्लोक 46

युक्तो धान्याय सीतायै सुनासीरमथोत्तरं ।गन्धमाल्यैर् नमस्कारैर् यजेदेताश् च देवताः

yukto dhānyāya sītāyai sunāsīramathottaraṃ / gandhamālyair namaskārair yajedetāś ca devatāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणे 'साम-विधान' नामक दो सौ इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

for grain, to Sita (the furrow), Sunasira next; with scents, garlands and salutations one should worship these deities.

अध्याय 257

श्लोक 47

प्रवापने प्रलवने खलसीतापहारयोः ।अमोघङ्कर्म भवति वर्धते सर्वदा कृषिः

pravāpane pralavane khalasītāpahārayoḥ / amoghaṅkarma bhavati vardhate sarvadā kṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

अथर्वविधान--अथर्ववेदोक्त मन्त्रोंका विभिन्न कर्मोमें विनियोग पुष्कर कहते हैं परशुराम! ' सामविधान' कहा गया। अब मैं ' अथर्वविधान'का वर्णन करूँगा। शान्तातीयगणके उद्देश्यसे हवन करके मानव शान्ति प्राप्त करता है। भैषज्यगणके उद्देश्यसे होम करके

English

In sowing, reaping, threshing and carrying home the furrow-crop, the work is unfailing and farming ever prospers.

अध्याय 257

श्लोक 48

समुद्रादिति सूक्तेन कामानाप्नोति पावकात् ।विश्वानर इति द्वाभ्यां य ऋग्भ्यां वह्निमर्हति

samudrāditi sūktena kāmānāpnoti pāvakāt / viśvānara iti dvābhyāṃ ya ṛgbhyāṃ vahnimarhati

हिन्दी अर्थ

होता समस्त रोगोंको दूर करता है । त्रिसप्तीयगणके उद्देश्यसे आहुतियाँ देनेवाला सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाता है। अभयगणके उद्देश्यसे होम करनेपर मनुष्य किसी स्थानपर भी भय नहीं प्राप्त करता।

English

With the hymn "Samudrat" one obtains desires from fire; one who, with two verses "Vaishvanara," is worthy of fire

अध्याय 257

श्लोक 49

स तरत्यापदः सर्वा यशः प्राप्नोति चाक्षयं ।विपुलां श्रियमाप्नोति जयं प्राप्नोत्यनुत्तमं

sa taratyāpadaḥ sarvā yaśaḥ prāpnoti cākṣayaṃ / vipulāṃ śriyamāpnoti jayaṃ prāpnotyanuttamaṃ

हिन्दी अर्थ

परशुराम ! अपराजितगणके उद्देश्यसे हवन करनेवाला कभी पराजित नहीं होता। आयुष्यगणके उद्देश्यसे आहुतियाँ देकर मानव दुर्मृत्युको दूर कर देता है। स्वस्त्ययनगणके उद्देश्यसे हवन करनेपर सर्वत्र मङ्गलकी प्राप्ति होती है। शर्मवर्मगणके उद्देश्यसे होम करनेवाला कल्याणका भागी होता है। वास्तोष्पत्यगणके उद्देश्यसे आहुतियाँ देनेपर वास्तुदोषको शान्ति होती है। रौद्रगणके लिये

English

crosses all calamities and obtains imperishable fame; obtains abundant prosperity and the highest victory.

अध्याय 257

श्लोक 50

अग्ने त्वमिति च स्तुत्वा धनमाप्नोति वाञ्छितं ।प्रजाकामो जपेन्नित्यं वरुणदैवतत्रयं

agne tvamiti ca stutvā dhanamāpnoti vāñchitaṃ / prajākāmo japennityaṃ varuṇadaivatatrayaṃ

हिन्दी अर्थ

हवन करके होता सम्पूर्ण दोषोंका विनाश कर देता है। निम्राङ्कित अठारह प्रकारकी शान्तियोंमें इन दस गणोंके द्वारा होम करना चाहिए। (वे अठारह शान्तियाँ ये हैं --) वैष्णवी, ऐन्द्री, ब्राह्मी,

English

Having praised with "Agne tvam" one obtains the desired wealth. One desiring offspring should recite always the three for Varuna;

अध्याय 257

श्लोक 51

स्वस्त्या त्रयं जपेत् प्रातः सदा स्वस्त्ययनं महत् ।स्वस्ति पन्था इति प्रोच्य स्वस्तिमान् व्रजते ऽध्वनि

svastyā trayaṃ japet prātaḥ sadā svastyayanaṃ mahat / svasti panthā iti procya svastimān vrajate 'dhvani

हिन्दी अर्थ

रौद्री, वायव्या, वारुणी, कौबेरी, भार्गवी, प्राजापत्या, नैक्रतिकी, आङ्गिरसी, याम्या एवं कामनाओंको पूर्ण करनेवाली पार्थिवी शान्ति

English

one should recite the three of "Svasti" in the morning, always a great blessing; having uttered "Svasti pantha" one goes safely on the road.

अध्याय 257

श्लोक 52

विजिगीषुर्वनस्पते शत्रूणां व्याधितं भवेत्(१) ।स्त्रिया गर्भप्रमूढाया गर्भमोक्षणमुत्तमं

vijigīṣurvanaspate śatrūṇāṃ vyādhitaṃ bhavet(1) / striyā garbhapramūḍhāyā garbhamokṣaṇamuttamaṃ

हिन्दी अर्थ

“यस्त्वां मृत्युः०' इत्यादि आथर्वण-मन्त्रका जप मृत्युका नाश करनेवाला है । 'सुपर्णस्त्वा०' (४।६। ३)--इस मन्त्रसे होम करनेपर मनुष्यको सर्पासे बाधा नहीं प्राप्त होती। “इन्द्रेण दत्तो०'

English

"Vanaspate" for the conqueror: illness for enemies. For a woman bewildered in pregnancy, the best release of the child.

अध्याय 257

श्लोक 53

१ व्याधिकम्भवदिति ट॥ :प् ४४२ अच्छावदेति सूक्तञ्च वृष्टिकामः प्रयिओजयेत् ।निराहारः क्लिन्नवासा न चिरेण प्रवर्षति

1 vyādhikambhavaditi ṭa.. :p 442 acchāvadeti sūktañca vṛṣṭikāmaḥ prayiojayet / nirāhāraḥ klinnavāsā na cireṇa pravarṣati

हिन्दी अर्थ

(२। २९। ४)--यह मन्त्र सम्पूर्ण कामनाओंको सिद्ध करनेवाला है। “इन्द्रेण दत्तो०' यह मन्त्र समस्त बाधाओंका भी विनाश करनेवाला है। 'इमा या देवी' (२।१०।४)-यह मन्त्र सभी प्रकारकी शान्तियोंके लिये उत्तम है। “देवा मरुतः'यह मन्त्र समस्त कामनाओंको सिद्ध करनेवाला है। “यमस्य लोकाद्०' (१९।५६। १)-- यह मन्त्र दुःस्वप्नका नाश करनेमें उत्तम है।

English

One desiring rain should apply the hymn "Achchhavada"; fasting, with wet clothes, it rains before long.

अध्याय 257

श्लोक 54

मनसः काम इत्य् एतां पशुकामो नरो जपेत् ।कर्दमेन इति स्नायात्प्रजाकामः शुचिव्रतः

manasaḥ kāma ity etāṃ paśukāmo naro japet / kardamena iti snāyātprajākāmaḥ śucivrataḥ

हिन्दी अर्थ

"इन्द्रश्च पञ्च वणिजः०'यह मन्त्र परमपुण्यका लाभ करानेवाला है। “कामो मे वाजी०' मन्त्रसे हवन करनेपर स््त्रियोके सौभाग्यकी वृद्धि होती है। 'तुभ्यमेव०' (२। २८। १) इत्यादि मन्त्रको

English

A man desiring cattle should recite "Manasah kama"; one desiring offspring, pure in vow, should bathe with "Kardamena";

अध्याय 257

श्लोक 55

अश्वपूर्वा इति स्नायाद्राज्यकामस्तु मानवः ।राहिते चर्मणि स्नायात् ब्राह्मणस्तु यथाविधि

aśvapūrvā iti snāyādrājyakāmastu mānavaḥ / rāhite carmaṇi snāyāt brāhmaṇastu yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

नित्य दस हजार जप करते हुए उसका दशांश हवन करे एवं ' अग्ने गोभिर्नः०' मन्त्रसे होम करे तो उत्तम मेधाशक्तिकी वृद्धि होती है। 'श्रुबं श्रुवेण०' (७।८४। १) इत्यादि मन्त्रसे होम किया जाय तो वह स्थानकी प्राप्ति कराता है।

English

a man desiring kingdom should bathe with "Ashvapurva"; a Brahmin should bathe on a red hide by rule;

अध्याय 257

श्लोक 56

राजा चर्मणि वैयाघ्रे छागे वैश्यस्तथैव च ।दशसाहस्रिको होमः प्रत्येकं परिकीर्तितः

rājā carmaṇi vaiyāghre chāge vaiśyastathaiva ca / daśasāhasriko homaḥ pratyekaṃ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

' अलक्तजीवेति शुना०'यह मन्त्र कृषि-लाभ करानेका साधन है। ' अहं ते भग्नः --यह मन्त्र सौभाग्यकी वृद्धि करनेवाला है । “ये मे पाशाः०'

English

a king on a tiger hide, and a Vaishya likewise on a goat hide; ten thousand oblations are declared for each.

अध्याय 257

श्लोक 57

आगार इति सूक्तेन गोष्ठे गां लोकमातरं ।उपतिष्ठेद्व्रजेच्चैव यदिच्छेत्ताः सदाक्षयाः

āgāra iti sūktena goṣṭhe gāṃ lokamātaraṃ / upatiṣṭhedvrajeccaiva yadicchettāḥ sadākṣayāḥ

हिन्दी अर्थ

“शपत्वहन्० '-- इस मन्त्रका जप एवं होम करनेसे मनुष्य अपने शत्रुओंका विनाश कर सकता है। 'त्वमुत्तमम्० ' यह मन्त्र यश एवं बुद्धिका विस्तार करनेवाला है। “यथा मृगाः०' (५। २१ । ४)-- यह मन्त्र स्त्रियोंक सौभाग्यको बढानेवाला है। “येन चेह दिशं चैव०'--यह मन्त्र गर्भको प्राप्ति करानेवाला है। ' अयं ते योनिः०' (३।२०। १) इस मन्त्रके अनुष्ठानसे पुत्रलाभ होता है। "शिवः

English

With the hymn "Agara" one should approach and go to the cow, mother of the world, in the cow-pen, if one wishes them ever imperishable.

अध्याय 257

श्लोक 58

उपेतितिसृभीराज्ञो दुन्दुभिमभिमन्त्रयेत् ।तेजो बकञ्च प्राप्नोति शत्रुञ्चैव नियच्छति

upetitisṛbhīrājño dundubhimabhimantrayet / tejo bakañca prāpnoti śatruñcaiva niyacchati

हिन्दी अर्थ

शिबाभिः०' इत्यादि मन्त्र सौभाग्यवर्धक है।

English

With "Upa" and three, one should consecrate the king's drum; one obtains splendor and strength and restrains the enemy.

अध्याय 257

श्लोक 59

तृणपाणिर्जपेत्सूक्तुं रक्षोघ्नं दस्युन्भिर्वृतः ।ये के च उमेत्यृचं जप्त्वा दीर्घमायुराप्नुयात्(१)

tṛṇapāṇirjapetsūktuṃ rakṣoghnaṃ dasyunbhirvṛtaḥ / ye ke ca umetyṛcaṃ japtvā dīrghamāyurāpnuyāt(1)

हिन्दी अर्थ

त्वा०' (३।११।१)-यह मन्त्र अपमृत्युका निवारक है। अथर्वशीर्षका पाठ करनेवाला समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है। यह मैंने तुमसे प्रधानतया यज्ञ-सम्बन्धी वृक्षोंकी समिधाएँ सबसे मुख्य हविष्य हैं। इसके सिवा घृत, धान्य, श्वेत सर्षप,

English

Holding grass in hand, surrounded by bandits, one should recite the demon-slaying hymn; reciting "Ye ke cha uma" one obtains long life.

अध्याय 257

श्लोक 60

जीमूतसूक्तेन तथा सेनाङ्गान्यभिमन्त्रयेत् ।यधा लिङ्गं ततो राजा विनिहन्ति रणे रिपून्

jīmūtasūktena tathā senāṅgānyabhimantrayet / yadhā liṅgaṃ tato rājā vinihanti raṇe ripūn

हिन्दी अर्थ

और कमल-ये सभी द्रव्य शान्तिकारक एवं पुष्टिकारक बताये गये हैं। धर्मज्ञ! तेल, कण, राई, रुधिर, विष एवं कण्टकयुक्त समिधाओंका अभिचारकर्ममें प्रयोग करे। जो मन्त्रोंके ऋषि,

English

With the Jimuta hymn one should consecrate the army's limbs; then the king, as marked, kills enemies in battle.

अध्याय 257

श्लोक 61

आग्नेयेति त्रिभिःसूक्तैर् धनमाप्नोति चाक्षयं ।अमीवहेति सूक्तेन भूतानि स्थापयेन्निशि

āgneyeti tribhiḥsūktair dhanamāpnoti cākṣayaṃ / amīvaheti sūktena bhūtāni sthāpayenniśi

हिन्दी अर्थ

उन-उन मन्तरोंद्वारा कथित कर्मोका अनुष्ठान करे इस प्रकार आदि आग्रेय महापृराणमें “अथर्वविधान' नामक दो सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

With three Agneya hymns one obtains imperishable wealth; with the hymn "Amivaha" one should settle beings at night.

अध्याय 257

श्लोक 62

सबाधे विषमे दुर्गे बन्धा वा निर्गतः क्वचित् ।पलायन् वा गृहीतो वा सूक्तमेतत्तथा जपेत्

sabādhe viṣame durge bandhā vā nirgataḥ kvacit / palāyan vā gṛhīto vā sūktametattathā japet

हिन्दी अर्थ

नाना प्रकारके उत्पात और उनकी शान्तिके उपाय . पुष्कर कहते हैं--परशुराम! प्रत्येक वेदके मूलभागको मणि बनानी चाहिए। ' अमृता'

English

In an obstructed, uneven fort, or bound, or having escaped anywhere, fleeing or seized, one should recite this hymn too.

अध्याय 257

श्लोक 63

त्रिरात्रं नियतोपोष्य श्रापयेत् पायसञ्चरुं ।तेनाहुतिशतं पूर्णं जुहुयात् त्र्यम्बकेत्यृचा

trirātraṃ niyatopoṣya śrāpayet pāyasañcaruṃ / tenāhutiśataṃ pūrṇaṃ juhuyāt tryambaketyṛcā

हिन्दी अर्थ

' श्रीसूक्त'को जानना चाहिए। वह लक्ष्मीको वृद्धि करनेवाला है। ' हिरण्यवर्णा हरिणीं इत्यादि पंद्रह ऋचाएँ ऋग्वेदीय श्रीसूक्त हैं। ' रथे०' (२९-४३) ' अक्षराजाय°', (३०। १८) 'वाजः०', (१८। ३४) यजुर्वेदीय श्रीसूक्त हैं।' श्रावन्तीय-साम' सामवेदीय श्रीसूक्त है तथा 'श्ररियं धातर्मयि धेहि’ यह अथर्ववेदका श्रीसूक्त कहा गया है। जो भक्तिपूर्वक श्रीसूक्तका जप एवं होम करता है, उसे निश्चय

English

Having fasted three nights restrained, one should cook a pudding offering; with it a full hundred oblations one should make with the verse "Tryambaka."

अध्याय 257

श्लोक 64

१ अवाप्तवानिति ट॥ :प् ४४३ समुद्दिश्य महादेवं जीवेदब्दशतं सुखं ।तच्चक्षुरित्यृचा स्नात उपतिष्ठेद्दिवाकरं

1 avāptavāniti ṭa.. :p 443 samuddiśya mahādevaṃ jīvedabdaśataṃ sukhaṃ / taccakṣurityṛcā snāta upatiṣṭheddivākaraṃ

हिन्दी अर्थ

ही लक्ष्मीकी प्राप्ति होती है । श्रीदेवीकी प्रसन्नताके लिये कमल, बेल, घी अथवा तिलको आहुति देनी चाहिए॥ १-३ ३॥

English

Addressing Mahadeva, one lives a hundred years happily. Bathed, with the verse "Tach chakshuh" one should attend the sun,

अध्याय 257

श्लोक 65

उद्यन्तं मध्यगञ्चैव दीर्घमायुर्जिजीविषुः ।इन्द्रा सोमेति सूक्तन्तु कथितं शत्रुनाशनं

udyantaṃ madhyagañcaiva dīrghamāyurjijīviṣuḥ / indrā someti sūktantu kathitaṃ śatrunāśanaṃ

हिन्दी अर्थ

प्रत्येक वेदमें एक ही “पुरुषसूक्त' मिलता है, जो सब कुछ देनेवाला है। जो स्नान करके “पुरुषसूक्त 'के एक-एक मन्त्रसे भगवान् श्रीविष्णुको करता है, वह पापरहित होकर दूसरोंके भी पापका नाश करनेवाला हो जाता है। स्त्रान करके इस सूक्तके एक-एक मन्त्रके साथ श्रीविष्णुको फल समर्पित करके पुरुष सम्पूर्ण

English

rising and in the middle of the sky, wishing long life. The hymn "Indra-Soma" is said to destroy enemies.

अध्याय 257

श्लोक 66

यस्य लुप्तं व्रतं मोहाद्व्रात्यैर् वा संसृजेत्सह ।उपोष्याज्यं स जुहुयात्त्वमग्ने व्रतपा इति

yasya luptaṃ vrataṃ mohādvrātyair vā saṃsṛjetsaha / upoṣyājyaṃ sa juhuyāttvamagne vratapā iti

हिन्दी अर्थ

कामनाओंका भागी होता है । ' पुरुषसूक्त 'के जपसे महापातकों और उपपातकोंका नाश हो जाता है। कृच्छ्व्रत करके शुद्ध हुआ मनुष्य स्रानपूर्वक ' पुरुषसूक्त'का जप एवं होम करके सब कुछ पा

English

One whose vow has lapsed through delusion or who associates with outcastes should fast and offer ghee: "Tvam agne vratapa."

अध्याय 257

श्लोक 67

आदित्येत्यृक् च सम्राजं(१) जप्त्वा वादे जयी भवेत् ।महीति च चतुष्केण मुच्यते महतो भयात्

ādityetyṛk ca samrājaṃ(1) japtvā vāde jayī bhavet / mahīti ca catuṣkeṇa mucyate mahato bhayāt

हिन्दी अर्थ

लेता है ॥ ४-६ ३ ॥ अठारह शान्तियोंमें समस्त उत्पातोंका उपसंहार करनेवाली अमृता, अभया और सौम्या-ये तीन शान्तियाँ सर्वोत्तम हैं । ' अमृता शान्ति' सर्वहैवत्या, 'अभया' ब्रह्महैवत्या एवं “सौम्या' सर्वहैवत्या है ।

English

Having recited the verse "Aditya" and "Samrajam," one becomes victorious in debate; with the four-verse "Mahi" one is freed from great fear.

अध्याय 257

श्लोक 68

ऋचं महीति जप्त्वा यदि ह्य् एतत् सर्वकामानवाप्नुयात् ।द्वाचत्वारिंशतिं चैन्द्रं जप्त्वा नाशयते रिपून्

ṛcaṃ mahīti japtvā yadi hy etat sarvakāmānavāpnuyāt / dvācatvāriṃśatiṃ caindraṃ japtvā nāśayate ripūn

हिन्दी अर्थ

इनमेंसे प्रत्येक शान्ति सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाली

English

Having recited the "Mahi" verse, one would obtain all desires. Reciting the forty-two Indra verses one destroys enemies;

अध्याय 257

श्लोक 69

वाचं महीति जप्त्वा च प्राप्नोत्यारोग्यमेव च ।शन्नो भवेति द्वाभ्यान्तु भुक्त्वान्नं प्रयतः शुचिः

vācaṃ mahīti japtvā ca prāpnotyārogyameva ca / śanno bhaveti dvābhyāntu bhuktvānnaṃ prayataḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

शान्तिके लिये दूर्वामूलकी मणि एवं “सौम्या ' शान्तिके लिये शङ्खमणि धारण करे। इसके लिये उन- उन शान्तियोंके देवताओंसे सम्बद्ध मन्त्रोंको सिद्ध करके मणि बाँधनी चाहिए। ये शान्तियाँ दिव्य, आन्तरिक्ष एवं भौम उत्पातोंका शमन करनेवाली हैं। 'दिव्य', “आन्तरिक्ष' और ' भौम'--यह तीन प्रकारका अद्भुत उत्पात बताया जाता है, सुनो। ग्रहों एवं नक्षत्रोंकी विकृतिसे होनेवाले उत्पात

English

reciting "Vacham mahi" one obtains health too. With two verses "Shanno bhava," having eaten food pure and restrained,

अध्याय 257

श्लोक 70

हृदयं पाणिना स्पृष्ट्वा व्याधिभिर् नाभिभूयते ।उत्तमेदमिति स्नातो हुत्त्वा शत्रुं प्रमापयेत्

hṛdayaṃ pāṇinā spṛṣṭvā vyādhibhir nābhibhūyate / uttamedamiti snāto huttvā śatruṃ pramāpayet

हिन्दी अर्थ

'दिव्य' कहलाते हैं। अब 'आन्तरिक्ष' उत्पातका वर्णन सुनो। उल्कापात, दिग्दाह, परिवेश, सूर्यपर घेरा पड़ना, गन्धर्व नगरका दर्शन एवं विकारयुक्त वृष्टि—ये अन्तरिक्ष-सम्बन्धी उत्पात हैं। भूमिपर

English

touching the heart with the hand, one is not overcome by diseases. "Uttamedam," having bathed and offered, one may kill an enemy.

अध्याय 257

श्लोक 71

शन्नोग्न इति सूक्तेन हुतेनान्नमवाप्नुयात् ।कन्या वारर्षिसूक्तेन दिग्दोषाद्विप्रमुच्यते

śannogna iti sūktena hutenānnamavāpnuyāt / kanyā vārarṣisūktena digdoṣādvipramucyate

हिन्दी अर्थ

एवं जंगम प्राणियोंसे होनेवाले उपद्रव तथा भूकम्प-ये ' भौम' उत्पात हैं। इन त्रिविध उत्पातोंके ।दीखनेके बाद एक सप्ताहके भीतर यदि वर्षा हो

English

With the hymn "Shanno agni," by the oblation one obtains food; with the Kanya-varshi hymn one is freed from directional faults.

अध्याय 257

श्लोक 72

यदत्य कव्येत्युदिते जप्ते ऽवश्यं जगद्भवेत् ।यद्वागिति च जप्तेन वाणी भवति संस्कृता(२)

yadatya kavyetyudite japte 'vaśyaṃ jagadbhavet / yadvāgiti ca japtena vāṇī bhavati saṃskṛtā(2)

हिन्दी अर्थ

जाय तो वह ' अद्धुत' निष्फल हो जाता है। यदि तीन वर्षतक अद्भुत उत्पातको शान्ति नहीं को गयी तो वह लोकके लिये भयकारक होता है। जब देवताओंकी प्रतिमाएँ नाचती, काँपती, जलती,

English

When "Yad atya kavye" is uttered and recited, the world surely prospers; by reciting "Yad vag," speech becomes refined.

अध्याय 257

श्लोक 73

वाचो विदितमिति त्वेतां जपन् वाचं समश्नुते ।पवित्राणां पवित्रन्तु पावमान्येत्यृचो मताः

vāco viditamiti tvetāṃ japan vācaṃ samaśnute / pavitrāṇāṃ pavitrantu pāvamānyetyṛco matāḥ

हिन्दी अर्थ

शब्द करती, रोती, पसीना बहाती या हँसती हैं, तब प्रतिमाओंके इस विकारकी शान्तिके लिये उनका पूजन एवं प्राजापत्य-होम करना चाहिए। जिस राष्ट्रमें बिना जलाये ही घोर शब्द करती हुई आग जल उठती है और इन्धन डालनेपर भी प्रज्चलित नहीं होती, वह राष्ट्र राजाओंके द्वारा पीड़ित होता है

English

Reciting "Vacho viditam" one gains speech. The "Pavamani" verses are held as the purifier of purifiers.

अध्याय 257

श्लोक 74

वैखानसा ऋचस्त्रिंशत्पवित्राः परमा मताः ।१ आदित्येति प्रसंम्राजमिति ग॥ , घ॥ , ञ॥ २ संस्थितेति क॥ , छ॥ , च॥ :प् ४४४ ऋचो द्विषष्टिः प्रोक्ताश् च परस्वेत्यृषिसत्तम

vaikhānasā ṛcastriṃśatpavitrāḥ paramā matāḥ / 1 ādityeti prasaṃmrājamiti ga.. , gha.. , ña.. 2 saṃsthiteti ka.. , cha.. , ca.. :p 444 ṛco dviṣaṣṭiḥ proktāś ca parasvetyṛṣisattama

हिन्दी अर्थ

भृगुनन्दन! अग्नि-सम्बन्धी विकृतिको शान्तिके लिये अग्निहैवत्य-मन्त्रोंसे हवन बताया गया है। जब वृक्ष असमयमें ही फल देने लगें तथा दूध और रक्त बहावें तो वृक्षजनित भौम-उत्पात होता

English

The thirty Vaikhanasa verses are held supreme purifiers; sixty-two verses are said, "Parasva," best of sages,

अध्याय 257

श्लोक 75

सर्वकल्मषनाशाय पावनाय शिवाय च ।स्वादिष्टयेतिसूक्तानां सप्तषष्टिरुदाहृता

sarvakalmaṣanāśāya pāvanāya śivāya ca / svādiṣṭayetisūktānāṃ saptaṣaṣṭirudāhṛtā

हिन्दी अर्थ

है। भृगुश्रेष्ठ! ' अभया' शान्तिके लिये वरुणवृक्षके है। वहाँ शिवका पूजन करके इस उत्पातकी शान्ति करावे। अतिवृष्टि और अनावृष्टि -दोनों ही दुर्भिक्षाका कारण मानी गयी हैं। वर्षा-ऋतुके सिवा अन्य ऋतुओंमें तीन दिनतक अनवरत वृष्टि होनेपर उसे भयजनक जानना चाहिए। पर्जन्य,

English

for destruction of all sin, for purification and for auspiciousness. Sixty-seven are declared of the "Svadishtha" hymns;

अध्याय 257

श्लोक 76

दशोत्तराण्यृचाञ्चैताः पावमान्यः शतानि षट् ।एतज्जपंश् च जुह्वच्च घोरं मृत्युभयं जयेत्

daśottarāṇyṛcāñcaitāḥ pāvamānyaḥ śatāni ṣaṭ / etajjapaṃś ca juhvacca ghoraṃ mṛtyubhayaṃ jayet

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा एवं सूर्यके पूजनसे वृष्टि-सम्बन्धी वैकृत्य (उपद्रव) -का विनाश होता है। जिस नगरसे नदियाँ दूर हट जाती हैं या अत्यधिक समीप चली आती हैं और जिसके सरोवर एवं झरने सूख जाते हैं,

English

these Pavamani verses are six hundred and ten. Reciting and offering this one conquers the terrible fear of death.

अध्याय 257

श्लोक 77

आपोहिष्टेति वारिस्थो जपेत्पापभयार्दने ।प्रदेवन्नेति नियतो जपेच्च मरुधन्वसु

āpohiṣṭeti vāristho japetpāpabhayārdane / pradevanneti niyato japecca marudhanvasu

हिन्दी अर्थ

वहाँ जलाशयोंके इस विकारको दूर करनेके लिये वरुणदेवता-सम्बन्धी मन्त्रका जप करना चाहिए। जहाँ स्त्रियाँ असमयमें प्रसव करें, समयपर प्रसव न करें, विकृत गर्भको जन्म दें या युग्म-संतान आदि उत्पन्न करें, वहाँ स्त्रियोंके प्रसव-सम्बन्धी वैकृत्यके निवारणार्थ साध्वी स्त्रियों और ब्राह्मण आदिका पूजन करे

English

One standing in water should recite "Apo hishtha" for removal of fear of sin; and in a desert, restrained, "Pra devanna";

अध्याय 257

श्लोक 78

प्राणान्तिके भये प्राप्ते क्षिप्रमायुस्तु विन्दति ।प्रावेयामित्यृचमेकां जपेच्च मनसा निशि

prāṇāntike bhaye prāpte kṣipramāyustu vindati / prāveyāmityṛcamekāṃ japecca manasā niśi

हिन्दी अर्थ

बच्चोंको जनती हैं या विकारयुक्त विजातीय संतानको जन्म देती हैं, छः महीनोंके भीतर प्राणत्याग कर देती हैं अथवा विकृत गर्भका प्रसव करती हैं, उस राष्ट्रको शत्रुमण्डलसे भय होता है। पशुओंके

English

when fear at the end of life arrives, one quickly gains life. One should mentally recite the single verse "Praveyam" at night;

अध्याय 257

श्लोक 79

व्युष्टायामुदिते सूर्ये द्यूते जयमवाप्नुयात् ।मा प्रगामेति मूढश् च पन्थानं पथि विन्दति

vyuṣṭāyāmudite sūrye dyūte jayamavāpnuyāt / mā pragāmeti mūḍhaś ca panthānaṃ pathi vindati

हिन्दी अर्थ

इस प्रसव-सम्बन्धी उत्पातकी शान्तिके उद्देश्यसे योग्य पशु यानका वहन नहीं करते हैं एवं आकाशमें तूर्यनाद होने लगता है, उस समय महान् भय उपस्थित होता है। जब वन्यपशु एवं पक्षी ग्राममें चले जाते हैं, ग्राम्यपशु वनमें चले जाते हैं, स्थलचर

English

at dawn, with sunrise, one obtains victory in gambling. By "Ma pragama" the bewildered finds the path on the road.

अध्याय 257

श्लोक 80

क्षीणायुरिति मन्येत यङ्कञ्चित् सुहृदं प्रियं ।यत्तेयमिति तु स्नातस्तस्य मूर्धानमालभेत्

kṣīṇāyuriti manyeta yaṅkañcit suhṛdaṃ priyaṃ / yatteyamiti tu snātastasya mūrdhānamālabhet

हिन्दी अर्थ

जीव जलमें प्रवेश करते हैं, जलचर जीव स्थलपर चले जाते हैं, राजद्वारपर गीदड़ियाँ आ जाती हैं, मुर्गे प्रदोषकालमें शब्द करें, सूर्योदयके समय गीदड़ियाँ रुदन करें, कबूतर घरमें घुस आवें,

English

Whoever one considers of failing life, any dear friend: bathed, with "Yat teyam," one should touch his head

अध्याय 257

श्लोक 81

सहस्रकृत्वः पञ्चाहं तेनायुर्विन्दते महत् ।इदं मेध्येति जुहुयात् घृतं प्राज्ञः सहस्रशः

sahasrakṛtvaḥ pañcāhaṃ tenāyurvindate mahat / idaṃ medhyeti juhuyāt ghṛtaṃ prājñaḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

मक्खी मधु बनाने लगें, कौए सबकी आँखोंके सामने मैथुनमें प्रवृत्त हो जाये, दृढ़ प्रासाद, तोरण, उद्यान, द्वार, परकोटा और भवन अकारण ही गिरने लगें, तब राजाकी मृत्यु होती है। जहाँ धूल या धुएँसे दशों दिशाएँ भर जाये, केतुका उदय, ग्रहण, सूर्य और चन्द्रमामें छिद्र प्रकट होना-ये सब ग्रहों और नक्षत्रोंके विकार हैं। ये विकार जहाँ प्रकट होते हैं, वहाँ भयकी

English

a thousand times for five days; by that he gains great life. The wise should offer ghee a thousand times with "Idam medhya";

अध्याय 257

श्लोक 82

पशुकामो गवां गोष्ठे अर्थकामश् चतुष्पथे ।वयः सुपर्ण इत्य् एतां जपन् वै विन्दते श्रियं

paśukāmo gavāṃ goṣṭhe arthakāmaś catuṣpathe / vayaḥ suparṇa ity etāṃ japan vai vindate śriyaṃ

हिन्दी अर्थ

सूचना देते हैं। जहाँ अग्नि प्रदीप्त न हो, जलसे भरे हुए घड़े अकारण ही चूने लगें तो इन उत्पातोंके फल मृत्यु, भय और महामारी आदि होते हैं। ब्राह्मणों और देवताओंकी पूजासे

English

one desiring cattle in a cow-pen, one desiring wealth at a crossroads, reciting "Vayah suparna" gains prosperity.

अध्याय 257

श्लोक 83

हविष्यन्तीयमभ्यस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।तस्य रोगा विनश्यन्ति कायाग्निर्वर्धते तथा

haviṣyantīyamabhyasya sarvapāpaiḥ pramucyate / tasya rogā vinaśyanti kāyāgnirvardhate tathā

हिन्दी अर्थ

होम, जप एवं ब्राह्मणोंका पूजन करना चाहिए। तथा जप एवं होमसे इन उत्पातोंको शान्ति होती जब अयोग्य पशु सवारीमें आकर जुत जाते हैं, है इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणे 'उत्पात-शान्तिका कथन' नामक दो सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Having repeated "Havishyanti" one is freed from all sins; his diseases perish and the body's fire increases.

अध्याय 257

श्लोक 84

या ओषधयः स्वस्त्ययनं सर्वव्याधिविनाशनं ।वृहस्पते अतीत्येतद्वृष्टिकामः प्रयोजयेत्

yā oṣadhayaḥ svastyayanaṃ sarvavyādhivināśanaṃ / vṛhaspate atītyetadvṛṣṭikāmaḥ prayojayet

हिन्दी अर्थ

देवपूजा तथा वैश्वदेव-बलि आदिका वर्णन

English

"Ya oshadhayah" is a blessing, destroyer of all diseases; "Brihaspate ati" one desiring rain should use;

अध्याय 257

श्लोक 85

सर्वत्रेति परा शान्तिर्ज्ञेया प्रतिरथस् तथा ।सूत सांकाश्यपन्नित्यं प्रजाकामस्य कीर्तितं

sarvatreti parā śāntirjñeyā pratirathas tathā / sūta sāṃkāśyapannityaṃ prajākāmasya kīrtitaṃ

हिन्दी अर्थ

पुष्कर कहते हैं- परशुराम! अब मैं देवपूजा ' हिरण्यवर्णा” (ऋक्०प० ११।११।१-२) आदि कर्मका वर्णन करूँगा, जो उत्पातोंको शान्त आदि तीन मन्त्रोंसे पाद्य समर्पित करे। 'शं नो करनेवाला है। मनुष्य स्नान करके 'आपो हि आपः० '--इस मन्त्रसे आचमन एवं 'इदमापः° ' ष्ठा०' (यजु० ३६। १४-१६) आदि तीन मन्त्रोसे (यजु० ६। १७) मन्त्रसे अभिषेक अर्पण करे। भगवान् श्रीविष्णुको अर्घ्य समर्पित करे। फिर 'रथे०, अक्षेषु एवं चतस्त्रः इन तीन मन्त्रोंसे

English

"Sarvatra" is to be known as supreme peace, and "Pratiratha"; "Suta Sankashyapa" is declared for one desiring offspring.

अध्याय 257

श्लोक 86

अहं रुद्रेति एतद्वाग्मी भवति मानवः ।न योनौ जायते विद्वान् जपन्रात्रीति रात्रिषु

ahaṃ rudreti etadvāgmī bhavati mānavaḥ / na yonau jāyate vidvān japanrātrīti rātriṣu

हिन्दी अर्थ

भगवान्के श्रीअङ्गोंमें चन्दनका अनुलेपन करे। फिर युवा सुवासाः°' (ऋक्० ३।८।४) मन्त्रसे

English

"Aham rudra" — thereby a man becomes eloquent; the learned one reciting "Ratri" at night is not born from a womb.

अध्याय 257

श्लोक 87

रात्रिसूक्तं जपन्न्रात्री रात्रिं क्षेमी जयेन्नरः ।कल्पयन्तीति च जपन्नित्यं कृत्त्वारिनाशनं

rātrisūktaṃ japannrātrī rātriṃ kṣemī jayennaraḥ / kalpayantīti ca japannityaṃ kṛttvārināśanaṃ

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रसे पुष्प एवं ' धूरसि०' (यजु० १।८) आदि मन्त्रसे धूप समर्पित करे। 'तेजोऽसि शुक्रमसि०' (यजु० १।३१)--इस मन्त्रसे दीप तथा 'दधिक्राव्णो०' (यजु० २३।३२) मन्त्रसे मधुपर्क निवेदन करे। नरश्रेष्ठ! तदनन्तर 'हिरण्यगर्भः०' आदि आठ ऋचाओंका पाठ करके अन्न एवं सुगन्धित पेय पदार्थका नैवेद्य समर्पित करे। इसके अतिरिक्त भगवानूको चामर, व्यजन,

English

A man reciting the Night hymn at night conquers the night safely; reciting "Kalpayanti" always he makes destruction of enemies.

अध्याय 257

श्लोक 88

आयुष्यञ्चैव वर्चस्यं सूक्तं दाक्षायणं महत् ।उत देवा इति जपेदामयघ्नं धृतव्रतः

āyuṣyañcaiva varcasyaṃ sūktaṃ dākṣāyaṇaṃ mahat / uta devā iti japedāmayaghnaṃ dhṛtavrataḥ

हिन्दी अर्थ

पादुका, छत्र, यान एवं आसन आदि जो कुछ भी समर्पित करना हो, वह सावित्र-मन्त्रसे अर्पण करे। फिर 'पुरुषसूक्त' का जप करे और उसीसे आहुति दे। भगवद्विग्रहके अभावमें वेदिकापर

English

The great hymn of Dakshayana gives long life and splendor; one steady in vow should recite "Uta deva" as the destroyer of illness.

अध्याय 257

श्लोक 89

अयमग्ने जनित्येतज्जपेदग्निभये सति ।अरण्यानीत्यरण्येषु जपेत्तद्भयनाशनं

ayamagne janityetajjapedagnibhaye sati / araṇyānītyaraṇyeṣu japettadbhayanāśanaṃ

हिन्दी अर्थ

स्थित जलपूर्ण कलशमें, अथवा नदीके तटपर, अथवा कमलके पुष्पमें भगवान् विष्णुका पूजन करनेसे उत्पातोंकी शान्ति होती है॥ १--७॥ ( काम्य बलिवैश्चदेव-प्रयोग ) भूमिस्थ वेदीका मार्जन एवं प्रोक्षण करके उसके चारों ओर कुशको बिछावे। फिर उसपर अग्निको प्रदीप्त करके उसमें होम करे! । महाभाग परशुराम! मन और इन्द्रियोंको

English

When there is fear of fire one should recite "Ayam agne jani"; in forests one should recite "Aranyani," destroying that fear.

अध्याय 257

श्लोक 90

ब्राह्म्नीमासाद्य सूक्ते द्वे ऋचं ब्राह्मीं शतावरीं ।पृथगद्भिर्घृतैर् वाथ मेधां लक्ष्मीञ्च विन्दति

brāhmnīmāsādya sūkte dve ṛcaṃ brāhmīṃ śatāvarīṃ / pṛthagadbhirghṛtair vātha medhāṃ lakṣmīñca vindati

हिन्दी अर्थ

संयममें रखते हुए सब प्रकारको रसोइमेंसे अग्राशन निकालकर गृहस्थ द्विज क्रमशः वासुदेव आदिके लिये आहुतियाँ दे। मन्त्रवाक्य इस प्रकार हैं

English

Having obtained brahmi and shatavari with the two hymns and the verse "Brahmi," separately with water or ghee one gains intelligence and prosperity.

अध्याय 257

श्लोक 91

मास इत्य् असपत्नघ्नं संग्रामं विजिगीषतः ।ब्रह्मणो ऽग्निः संविदानं गर्भमृत्युनिवारणं

māsa ity asapatnaghnaṃ saṃgrāmaṃ vijigīṣataḥ / brahmaṇo 'gniḥ saṃvidānaṃ garbhamṛtyunivāraṇaṃ

हिन्दी अर्थ

“प्रभवे अव्ययाय देवाय वासुदेवाय नमः देवेभ्यो नमः स्वाहा। प्रजापतये नमः स्वाहा।

English

"Masa" is the destroyer of rivals for one desiring victory in battle; "Brahmano agnih sam vidanah" prevents miscarriage death;

अध्याय 257

श्लोक 92

अपहीति जपेत्सूक्तं शुचिर्दुस्वप्ननाशनं ।येनेदमिति वैजप्त्वा समाधिं विन्दते परं

apahīti japetsūktaṃ śucirdusvapnanāśanaṃ / yenedamiti vaijaptvā samādhiṃ vindate paraṃ

हिन्दी अर्थ

वास्तोष्पतये नमः स्वाहा। देव्यैः नमः स्वाहा। एवं अग्नये स्विष्टकृते नमः स्वाहा।' इन देवताओंको उनका चतुर्थ्यन्त नाम लेकर एक-एक ग्रास अन्नको आहुति दे। तत्पश्चात् निम्नाङ्कित रीतिसे बलि

English

one should recite the hymn "Apa hi," pure, destroying bad dreams; having recited "Yenedam," one gains supreme concentration.

अध्याय 257

श्लोक 93

मयो भूर्वात इत्य् एतत् गवां स्वस्त्ययनं परं ।शाम्बरीमिन्द्रजालं वा मायामेतेन वारयेत्

mayo bhūrvāta ity etat gavāṃ svastyayanaṃ paraṃ / śāmbarīmindrajālaṃ vā māyāmetena vārayet

हिन्दी अर्थ

समर्पित करे ॥ ८--१२॥ धर्मज्ञ! पहले अग्निदिशासे आरम्भ करके तक्षा, उपतक्षा, अश्वा, ऊर्णा, निरुन्धी, धूम्रिणीका, अस्वपन्ती तथा मेघपल्री-इनको बलि अर्पित करे। भृगुनन्दन! ये ही समस्त बलिभागिनी देवियोंके

English

"Mayo bhur vata" is the supreme blessing for cows; by it one wards off Shambari, Indra's net or illusion.

अध्याय 257

श्लोक 94

महीत्रीणामवरोस्त्विति पथि स्वस्त्ययनं जपेत् ।अग्नये विद्विषन्नेवं जपेच्च रिपुनाशनं

mahītrīṇāmavarostviti pathi svastyayanaṃ japet / agnaye vidviṣannevaṃ japecca ripunāśanaṃ

हिन्दी अर्थ

नाम हैं। क्रमशः आग्नेय आदि दिशाओंसे आरम्भ करके इन्हें बलि दे। (बलि-समर्पणके वाक्य इस प्रकार हैं-तक्षायै नमः आग्नेय्याम्,

English

"Mahi trinam avarastu" one should recite as a blessing on the road; "Agnaye vidvishan" thus one should recite for destruction of enemies.

अध्याय 257

श्लोक 95

वास्तोष्पतेन मन्त्रेण यजेत गृहदेवताः ।जपस्यैष विधिः प्रोक्तो हुते ज्ञेयो विशेषतः

vāstoṣpatena mantreṇa yajeta gṛhadevatāḥ / japasyaiṣa vidhiḥ prokto hute jñeyo viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

धूम्रिणीकायै नमः उदीच्याम्, अस्वपन्त्यै नमः तदनन्तर नन्दिनी आदि शक्तियोंको बलि अर्पित करे। यथा नन्दिन्यै नमः, सुभगायै नमः (अथवा सौभाग्यायै नमः), सुमङ्गल्यै नमः, भद्रकाल्यै ः नमः। इन चारोंके लिये पूर्वादि चारों दिशाओंमें

English

One should worship the house deities with the mantra "Vastoshpate"; this rule is stated for recitation, and for oblation it is to be known specially.

अध्याय 257

श्लोक 96

होमान्ते दक्षिणा देया पापशान्तिर्हुतेन तु ।हुतं शाम्यति चान्नेन अन्नहेमप्रदानतः

homānte dakṣiṇā deyā pāpaśāntirhutena tu / hutaṃ śāmyati cānnena annahemapradānataḥ

हिन्दी अर्थ

बलि देकर किसी खम्भे या खूँटेपर लक्ष्मी आदिके लिये बलि दे। यथा-श्रियै नमः, हिरण्यकेश्यै नमः तथा वनस्पतये नमः । द्वारपर

English

At the end of the oblation a fee should be given; pacification of sin by the offering; the offering is calmed by food, by giving food and gold;

अध्याय 257

श्लोक 97

विप्राशिषस्त्वमोघाः स्युर्बहिःस्नानन्तु सर्वतः ।सिद्धार्थका यवा धान्यं पयो घृतं तथा

viprāśiṣastvamoghāḥ syurbahiḥsnānantu sarvataḥ / siddhārthakā yavā dhānyaṃ payo ghṛtaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

१. यहाँ मूलमें संक्षेपसे अग्रिस्थापनकी विधि दी गयी है। इसे विशदरूपमें इस प्रकार समझे-पहले भूमिस्थ वेदीपर कुशोंसे सम्मार्जन करके उन कुशोंको ईशान दिशामें फेंक दे; इसके बाद उस वेदीपर शुद्ध जल छिड्के। तदनन्तर खुवाके मूलभागसे उस वेदीपर तीन उत्तरोत्तर रेखाएँ अङ्कित करे। इन रेखाओंकी लंबाई प्रादेशमात्र हो। उल्लेखन-क्रमसे रेखाओंके ऊपरसे थोड़ी-थोड़ी मिट्टी अनामिका एवं अङ्गुषठद्वारा उठाकर बायें हाथपर रखे और उन सबको एक साथ फेंक दे। तत्पश्चात् गोबर और जलसे उस वेदीको लीपे और उसके ऊपर कांस्यपात्रमें अग्नि मँगाकर स्थापित करे। उस अग्रिके ऊपर कुछ काष्ठकी समिधाएँ रखकर अग्निको प्रज्वलित करे। वेदीके चारों ओर कुश बिछा दे। फिर प्रज्वलित अग्निमें होम करे।

English

the blessings of Brahmins would be unfailing; an outer bath everywhere; mustard seeds, barley, grain, milk and ghee,

अध्याय 257

श्लोक 98

क्षीरवृक्षास्तथेध्मन्तु होमा वै सर्वकामदाः ।समिधः कण्ठकिन्यश् च राजिका रुधिरं विषं

kṣīravṛkṣāstathedhmantu homā vai sarvakāmadāḥ / samidhaḥ kaṇṭhakinyaś ca rājikā rudhiraṃ viṣaṃ

हिन्दी अर्थ

२. मनुस्मृतिके अनुसार यह आहुति 'द्यावा-पृथिवी 'के लिये दी जाती है। यथा-- द्यावापृथिवीभ्यां नमः स्वाहा।'

English

milk-tree fuel too — these oblations give all desires. Fuel sticks, thorny plants, mustard, blood and poison (for hostile rites).

अध्याय 257

श्लोक 99

अभिचारे तथा शैलं अशनं शक्तवः पयः ।दधि भैक्ष्यं फलं मूलमृग्विधानमुदाहृतं

abhicāre tathā śailaṃ aśanaṃ śaktavaḥ payaḥ / dadhi bhaikṣyaṃ phalaṃ mūlamṛgvidhānamudāhṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

३. मनुस्मृतिके अनुसार भद्रकालीको बलि वास्तुपुरुषके चरणकी दिशा-दक्षिण-पश्चिममें देनी चाहिए। ४. लक्ष्मीको वास्तुपुरुषके शिरोभाग उत्तर-पूर्वमें बलि दी जाती है।

English

In hostile rites likewise: stone, food, barley meal, milk, curds, alms, fruit and root — the Rigvedic rule is declared.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।