Agni Purana
346
अध्याय 346 / 381

Adhyaya 347

24 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

अध्याय 346

श्लोक 1

एकाक्षराभिधानं अग्निर् उवाच एकाक्षराभिधनञ्च मातृकान्तं वदामि ते ।अ विष्णुः प्रतिषेधः स्यादा पितामहवाक्ययोः

ekākṣarābhidhānaṃ agnir uvāca ekākṣarābhidhanañca mātṛkāntaṃ vadāmi te / a viṣṇuḥ pratiṣedhaḥ syādā pitāmahavākyayoḥ

हिन्दी अर्थ

जायावत्। ' दिश्' शब्दके-दिक्-दिग् दिशौ दिशः। इत्यादि रूप हैं। गीः गिरौ गिरः इत्यादि । ' विदुषी '-नदीवत्। “किम्' शब्दके का के काः इत्यादि रूप हैं । 'इदम्'-इयम् इमे इमाः इत्यादि। ' दृक्? शब्द 'दिक् 'के समान। तादृग्, तादृक्, तादृशौ तादृशः इत्यादि ।

English

(Sage) Parasara narrated the Vaisnavapurdm based on the accounts of the Vardhakalpa in twenty thousand verses. One who makes a gift (of the same) together with water and a cow in (the month of) Afdha (July-August) would reach the place of (Lord) Visnu.

अध्याय 346

श्लोक 2

सीमायामथाव्ययं आ भवेत्संक्रोधपीडयोः ।इः कामे रतिलक्ष्म्योरी उः शिवे रक्षकाद्य ऊः(१)

sīmāyāmathāvyayaṃ ā bhavetsaṃkrodhapīḍayoḥ / iḥ kāme ratilakṣmyorī uḥ śive rakṣakādya ūḥ(1)

हिन्दी अर्थ

भी 'कुण्ड' कहते हैं। इसीको ध्यानमें रखकर कुण्डभर दूध देनेवाली गायको 'कुण्डोघ्नी' कहते हैं। “सर्वम्'--यह ' सर्व” शब्दका एकवचनान्त रूप है, इसका अर्थ है सम्पूर्ण या सब। इसके प्रथमा और द्वितीया विभक्तियोंमें नपुंसकलिङ्ग- सम्बन्धी रूप इस प्रकार होते हैं-सर्वम् सर्वे

English

It is said to be the Ndradiya {purdria) consisting of twenty five thousand (verses) in which (the sage) Narada des¬ cribed the virtues based on the Bfhatkalpa. One can have the supreme attainment by making a gift (of the same) (on a full moon day) in (the month of) iliotna (October-November) to¬ gether with a cow.

अध्याय 346

श्लोक 3

ऋ शब्दे चादितौ ऋस्यात् ऌ ॡ ते वै दितौ गुहे ।ए देवी ऐ योगिनी स्यादो ब्रह्मा औ महेश्वरः

ṛ śabde cāditau ṛsyāt ḷ ḹ te vai ditau guhe / e devī ai yoginī syādo brahmā au maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

पान करनेवाला कुल (ब्राह्मणकुल या देवकुल) । इसके भी प्रथम दो विभक्तियोमें सोमपम्

English

There are thirtytwo kalpa periods each equal to 432 million years of mortals.

अध्याय 346

श्लोक 4

अङ्कामः अः प्रशस्तः स्यात्(२) को ब्रह्मादौ कु कुत्सिते ।खं शून्येन्द्रियं खङ्गो गन्धर्वे च विनायके

aṅkāmaḥ aḥ praśastaḥ syāt(2) ko brahmādau ku kutsite / khaṃ śūnyendriyaṃ khaṅgo gandharve ca vināyake

हिन्दी अर्थ

और जलके वाचक हैं। ये नित्य नपुंसकलिङ्ग हैं। अतः इनके सम्पूर्ण रूप यहाँ उद्धत किये जाते हैं। प्र०, द्वि० विभक्तियोंमें-दधि दधिनी शब्दके सातो विभक्तियोंके रूप इस प्रकार जानने चाहिए-१,२-वारि वारिणी

English

RV. 3.62.10.

अध्याय 346

श्लोक 5

गङ्गीते गो गायने स्यद् घो घण्टा किङ्किणीमुखे ।ताडने ङश् च विषये स्पृहायाञ्चैव भैरवे

gaṅgīte go gāyane syad gho ghaṇṭā kiṅkiṇīmukhe / tāḍane ṅaś ca viṣaye spṛhāyāñcaiva bhairave

हिन्दी अर्थ

का अर्थ है-खलिहानको स्वच्छ करनेवाला साधन, 'खुरपा' आदि। इसके रूप विशेष्यके अनुसार स्त्रीलिङ्ग और पुँल्लिङ्गमें भी होते हैं। यहाँ नपुंसकलिङ्गमें इसके रूप उद्धृत किये

English

The Bhavisya (Purdna) (contains) fourteen thousand (verses). It had its origin from the Sun. (Lord) Bhava (3iva) narrated it tO Manu. It should be offered as a gift in (the month of) Pausya (January-Fcbruary) together with molasses etc.

अध्याय 346

श्लोक 6

चो दुर्जने निर्मले छश्छेदे जिर्जयने तथा ।जं गीते झः प्रशस्ते स्याद्बले(३) ञो गायने च टः

co durjane nirmale chaśchede jirjayane tathā / jaṃ gīte jhaḥ praśaste syādbale(3) ño gāyane ca ṭaḥ

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। १,२-खलपु खलपुनी खलपूनि। इत्यादि। “मधु' शब्द शहद और मदिराका वाचक है। इसके रूप इस प्रकार जानने चाहिए--१,२--मधु मधुनी मधूनि। ३--मधुना

English

Nabhaga had two sons, that were VaUyas, who became brahmins (later on). Karuas (were born) from Karua, who were of the warrior caste that were invincible.

अध्याय 346

श्लोक 7

ठश् चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने मतः ।डश् च रुद्रे ध्वनौ त्रासे ढक्वायां ढो ध्वनौ मतः

ṭhaś candramaṇḍale śūnye śive codbandhane mataḥ / ḍaś ca rudre dhvanau trāse ḍhakvāyāṃ ḍho dhvanau mataḥ

हिन्दी अर्थ

मधुनोः मधुषु। सं० है मधो, है मधु है मधुनी हे मधूनि!। “त्रपु' शब्द राँगाका वाचक है। इसके प्रथम दो विभक्तियोंके रूप इस प्रकार हैं-त्रपु, त्रपुणी, त्रपूणि। शेष मधुवत्। 'कर्तृ'

English

The three kings Drdlaiva, Dad and Kapila (were the sons) of Dhundhumara. Haryafva and F!ramodaka (were bom) from DrdHafva.

अध्याय 346

श्लोक 8

णो निष्कर्षे निश् चये च तश् चौरे क्रोडपुच्छके ।भक्षणे थश्छेदने दो धारणे शोभने मतः

ṇo niṣkarṣe niś caye ca taś caure kroḍapucchake / bhakṣaṇe thaśchedane do dhāraṇe śobhane mataḥ

हिन्दी अर्थ

(करनेवाला), ' भर्तृ? (भरण-पोषण करनेवाला), 'अतिभर्तृ' (भर्ताको भी अतिक्रमण करनेवाला कुल)-इन तीनों शब्दोंके प्रथमा और द्वितीया विभक्तियोंमें रूप क्रमशः इस प्रकार हैं- कर्तृ कर्तृणी कर्तृणि। भर्तृ भर्तृणी भर्तृणि।

English

"Na" is in extracting and in certainty; "ta" is a thief, and a boar's tail; "tha" is in eating, "da" in cutting; "da" is held in bearing and shining;

अध्याय 346

श्लोक 9

१ ब्रह्मकाद्य ऊरिति ख॥ २ प्रशान्तःस्यादिति ख॥ ३ धने इति ञ॥ :प् २३६ धो धातरि चधूस्तूरे नो वृन्दे सुगते तथा ।प उपवने विख्यातः फश् च झञ्झानिले मतः

1 brahmakādya ūriti kha.. 2 praśāntaḥsyāditi kha.. 3 dhane iti ña.. :p 236 dho dhātari cadhūstūre no vṛnde sugate tathā / pa upavane vikhyātaḥ phaś ca jhañjhānile mataḥ

हिन्दी अर्थ

विभक्तियोंमें जो अजादि प्रत्यय हैं, उनमें दो-दो रूप होंगे। यथा-कर्त्रा, कर्तृणा। भर्त्रा, भर्तृणा।

English

"dha" in the Creator and datura; "na" in a multitude, and good-going; "pa" is famed in a grove; "pha" is held in a storm-wind.

अध्याय 346

श्लोक 10

फुः फुत्कारे निष्फले च विः पक्षी भञ्च तारके ।मा श्रीर्मानञ्च माता स्याद्याग यो यातृवीरणे

phuḥ phutkāre niṣphale ca viḥ pakṣī bhañca tārake / mā śrīrmānañca mātā syādyāga yo yātṛvīraṇe

हिन्दी अर्थ

जलका वाचक है। इसके रूप इस प्रकार हैं- १,२--पयः पयसी पयांसि। तृतीया आदिमें पयसा पयोभ्याम् पयोभिः इत्यादि। 'पुरस्' शब्द सकरान्त अव्यय है। इसका अर्थ है-पहले या आगे। अव्यय शब्दोंका कोई रूप नहीं चलता; क्योंकि ' अव्यय'का यह लक्षण है-

English

"Phu" is in blowing and in the fruitless; "vi" is a bird; "bha" is a star; "ma" is Shri, measure and mother; "ya" is in going and in the opposer of foes;

अध्याय 346

श्लोक 11

रो बह्नौ च लः शक्रे च लो विधातरि ईरितः ।विश्लेषणे वो वरुणे शयने शश् च शं सुखे

ro bahnau ca laḥ śakre ca lo vidhātari īritaḥ / viśleṣaṇe vo varuṇe śayane śaś ca śaṃ sukhe

हिन्दी अर्थ

तिर्यक् (तिरछी दिशाको ओर चलनेवाले पशु-पक्षी आदि), उदक् (उत्तर)--इन शब्दोंके प्रथम दो विभक्तियोंमें रूप इस प्रकार जानने

English

"ra" is in fire; "la" in Indra; "la" is called in the Creator; "va" in separation and Varuna, in lying; "sha" and "sham" in happiness;

अध्याय 346

श्लोक 12

षः श्रेष्ठे सः परोक्षे च सालक्ष्मीः सं कचेमतः ।धारणे हस् तथा रुद्रे क्षः क्षत्त्रे चाक्षरे मतः

ṣaḥ śreṣṭhe saḥ parokṣe ca sālakṣmīḥ saṃ kacemataḥ / dhāraṇe has tathā rudre kṣaḥ kṣattre cākṣare mataḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। प्राक् प्राची प्राश्लि। प्रत्यक् प्रतीची उदञ्खि इत्यादि। ये गत्यर्थक ' अञ्चू'के रूप हैं, पूजा-अर्थमें प्रयुक्त 'अञ्च्'के-प्राङ् प्राञ्ची प्राञ्चि। प्रत्यङ् प्रत्यञ्जी प्रत्यज्ञि। उदङ् उदञ्ची

English

"sha" in the best; "sa" in the unseen, and "sa" with Lakshmi; "sam" is held in hair; "ha" in bearing and in Rudra; "ksha" is held in Kshatriya and in the imperishable;

अध्याय 346

श्लोक 13

क्षो नृसिंहे हरौ तद्वत् क्षेत्रपालकयोरपि ।मन्त्र एकाक्षरो देवो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

kṣo nṛsiṃhe harau tadvat kṣetrapālakayorapi / mantra ekākṣaro devo bhuktimuktipradāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं। 'जगत्' शब्द संसारका वाचक है। इसके रूप हैं-जगत् जगती जगन्ति इत्यादि। 'जाग्रत्' शब्दका अर्थ है-सजग रहनेवाला। इसके रूप हैं-जाग्रत् जाग्रती जाग्रन्ति, जाग्रति

English

"ksha" is in Narasimha and in Hari, and likewise in the field-guardians. The one-syllable mantra deity gives enjoyment and liberation:

अध्याय 346

श्लोक 14

हैहयशिरसे नमः सर्वविद्याप्रदो मनुः ।अकाराद्यास् तथा मन्त्रा मातृकामन्त्र उत्तमः

haihayaśirase namaḥ sarvavidyāprado manuḥ / akārādyās tathā mantrā mātṛkāmantra uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्यादि। शकृत्’ शब्द मल या विष्ठाका वाचक है। इसके रूप शकृत्, शकृती, शकृन्ति, शकानि इत्यादि। तृतीया आदिमें शक्रा, शकृता इत्यादि। जिस कुलमें बहुत अच्छी सम्पत्ति है, उसको 'सुसम्पत्' कहते हैं । सुसम्पत्के प्रथम दो विभक्तियोंमें इस प्रकार रूप होते हैं-

English

"Homage to Haihaya-shirasa" is the mantra giving all knowledge. Likewise mantras beginning with "a" — the Matrika mantra is the best.

अध्याय 346

श्लोक 15

एकपद्मे ऽर्चयेदेतान्नव दुर्गाश् च पूजयेत् ।भगवती कात्यायनी कौशिकी चाथ चण्डिका

ekapadme 'rcayedetānnava durgāś ca pūjayet / bhagavatī kātyāyanī kauśikī cātha caṇḍikā

हिन्दी अर्थ

सुन्दर दण्डियोंसे युक्त मन्दिर या आयतनको “सुदण्डि' कहते हैं। 'सुदण्डिन्' शब्दके रूप इस प्रकार जानने चाहिए-सुदण्डि सुदण्डिनी सुदण्डीनि। शेष रूप पुंल्लिङ्गवत् होते हैं।

English

On a single lotus one should worship these and the nine Durgas: Bhagavati, Katyayani, Kaushiki and Chandika,

अध्याय 346

श्लोक 16

प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्वती दुर्गया ।ॐ चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् क्रमादि तु षडङ्गं स्याद्गणो गुरुर्गुरुः क्रमात्

pracaṇḍā suranāyikā ugrā pārvatī durgayā / oṃ caṇḍikāyai vidmahe bhagavatyai dhīmahi tanno durgā pracodayāt kramādi tu ṣaḍaṅgaṃ syādgaṇo gururguruḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

'इह' शब्द अव्यय है। 'अहन्' शब्द दिनका वाचक है। इसके प्रथम दो विभक्तियोंमें रूप इस प्रकार जानने चाहिए-अहः अहनी, अह्णी, अहानि। 'किम्' प्रश्नवाचक सर्वनाम है। इसके रूप तीनों लिङ्गोंमें होते हैं। नपुंसकलिङ्गमें प्रथमा और द्वितीया विभक्तियोंमें “किम् के कानि--ये रूप होते हैं। शेष रूप पुँल्लिङ्ग 'सर्व' शब्दके समान हैं। “इदम्'का अर्थ है--

English

Prachanda, Suranayika, Ugra, Parvati and Durga. "Om, we know Chandika, we meditate on Bhagavati; may that Durga impel us" — in order the six-limbed; the gana, the teacher, the teacher in order.

अध्याय 346

श्लोक 17

अजितापराजिता चाथ जया च विजया ततः ।कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती

ajitāparājitā cātha jayā ca vijayā tataḥ / kātyāyanī bhadrakālī maṅgalā siddhirevatī

हिन्दी अर्थ

यह। इसके नपुंसकलिङ्गमें-इदम् इमे इमानि ये रूप होते हैं। तृतीया आदि विभक्तियोंमें पुँह्लिङ्गवत् रूप जानने चाहिए

English

Ajita, Aparajita, Jaya, Vijaya; Katyayani, Bhadrakali, Mangala, Siddha, Revati;

अध्याय 346

श्लोक 18

सिद्धादिवटुकाः पूज्या हेतुकश् च कपालिकः ।एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव

siddhādivaṭukāḥ pūjyā hetukaś ca kapālikaḥ / ekapādo bhīmarūpo dikpālānmadhyato nava

हिन्दी अर्थ

'ष्' शब्दं संख्या छःका वाचक और बहुवचनान्त है। इसके तीनों लिङ्गोंमें समान रूप होते हैं। ६-षण्णाम्। ७-षट्सु। 'सर्पिष्' शब्द घीका वाचक है। इसके रूप इस प्रकार जानने चाहिए-

English

Siddha and the other Vatukas are to be worshipped, Hetuka and Kapalika, Ekapada, Bhimarupa; the nine world-guardians in the middle.

अध्याय 346

श्लोक 19

ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहामन्त्रार्थसिद्धये ।गौरी पूज्या च धर्माद्याः स्कन्दाद्याः शक्तयो यजेत्

hrīṃ durge durge rakṣaṇi svāhāmantrārthasiddhaye / gaurī pūjyā ca dharmādyāḥ skandādyāḥ śaktayo yajet

हिन्दी अर्थ

इत्यादि। ' श्रेयस्’ शब्द कल्याणका वाचक है। उसके रूप--श्रेयः श्रेयसी श्रेयांसि इत्यादि हैं। तृतीया आदिमें “पयस्' शब्दके समान इसके रूप जानने चाहिए। संख्या चारका वाचक 'चतुर'

English

"Hrim, Durge Durge, protector, svaha" for success of the mantra-meaning. Gauri is to be worshipped, and the powers beginning with Dharma and Skanda;

अध्याय 346

श्लोक 20

प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा ।कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनं

prajñā jñānā kriyā vācā vāgīśī jvālinī tathā / kāminī kāmamālā ca indrādyāḥ śaktipūjanaṃ

हिन्दी अर्थ

शब्द नित्य बहुवचनान्त है । नपुंसकलिङ्गमें इसके रूप इस प्रकार हैं--१,२--चत्वारि। ३-चतुर्भिः। 'अदस्' शब्द “यह', 'वह'का वाचक सर्वनाम है। नपुंसकमें प्रथम दो विभक्तियोंमें इसके रूप —' अदः अमू अमूनि’ होते हैं। शेष रूप पुँल्लिङ्गवत् जानने चाहिए। इनसे भिन्न जो दूसरे-

English

Prajna, Jnana, Kriya, Vacha, Vagishi, Jvalini, Kamini, Kamamala and the like; worship of the powers of Indra and the rest.

अध्याय 346

श्लोक 21

ॐगं स्वाहा मूलमन्त्रो ऽयं गं वा गणपतये नमः ।षडङ्गो रक्तशुक्लश् च दन्ताक्षपरशूतकटः

oṃgaṃ svāhā mūlamantro 'yaṃ gaṃ vā gaṇapataye namaḥ / ṣaḍaṅgo raktaśuklaś ca dantākṣaparaśūtakaṭaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरे शब्द हैं, उनके रूप भी इन पूर्वकथित शब्दोंके ही समान हैं। इन शब्दोंको “प्रातिपदिक' संज्ञा कही गयी है। प्रातिपदिकसे परे प्रथमा आदि विभक्तियाँ होती हैं। जो धातु, प्रत्यय

English

"Om gam svaha" is this root mantra, or "gam, homage to Ganapati." Six-limbed, red and white, with tusk, rosary, axe and ...;

अध्याय 346

श्लोक 22

समोदको ऽथ(१) गन्धादिगन्धोल्कायेति च क्रमात् ।गजो महागणपतिर्महोल्कः पूज्य एव च

samodako 'tha(1) gandhādigandholkāyeti ca kramāt / gajo mahāgaṇapatirmaholkaḥ pūjya eva ca

हिन्दी अर्थ

और प्रत्ययान्तसे रहित अर्थवान् शब्द है। उसीको “प्रातिपदिक' कहते हैं। प्रातिपदिकसे प्रातिपदिकार्थ, लिङ्गमात्राधिक्य और वचनमात्रका बोध करानेके लिये प्रथमा विभक्ति होती है सम्बोधनमें तथा उक्त कर्म और कर्तामें भी

English

with modaka, then in order "to Gandha, to Gandholka"; Gaja, Mahaganapati, Maholka are to be worshipped.

अध्याय 346

श्लोक 23

कुष्माण्डाय एकदन्तत्रिपुरान्तकाय श्यामदन्तविकटहरहासाय लम्बनाशाननाय पद्मदंष्ट्राय मेघोल्काय धूमोल्काय वक्रतुण्दाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय भुजगेन्द्रहाराय शशाङ्कधराय गणाधिपतये स्वाहा एतैर् मनुभिः स्वाहान्तैः पूज्य तिलहोमादिनार्थभाक् ।काद्यैर् वा वीजसंयुक्तैस्तैर् आद्यैश् च नमो ऽन्तकैः

kuṣmāṇḍāya ekadantatripurāntakāya śyāmadantavikaṭaharahāsāya lambanāśānanāya padmadaṃṣṭrāya megholkāya dhūmolkāya vakratuṇdāya vighneśvarāya vikaṭotkaṭāya gajendragamanāya bhujagendrahārāya śaśāṅkadharāya gaṇādhipataye svāhā etair manubhiḥ svāhāntaiḥ pūjya tilahomādinārthabhāk / kādyair vā vījasaṃyuktaistair ādyaiś ca namo 'ntakaiḥ

हिन्दी अर्थ

» जो लिङ्गरहित (अव्यय) और नियत लिङ्गवाले शब्द हैं, वे प्रातिपदिकार्थमात्र'के उदाहरण हैं। यथा-उच्चैः, नीचः, कृष्णः, शरीः, ज्ञानम् इत्यादि। जो अनियत लिङ्गवाले शब्द हैं, वे लिङ्गमात्राधिक्य'के उदाहरण हैं। यथा-तट:, तटी, तटम् इत्यादि। 'वचन' कहते हैं-संख्याको। उसके उदाहरण -एकः, द्वौ, बहवः इत्यादि हैं।

English

"To Kushmanda, Ekadanta, Tripurantaka, Shyamadanta, Vikata, Harahasa, Lambanashanana, Padmadamshtra, Megholka, Dhumolka, Vakratunda, Vighneshvara, Vikatotkata, Gajendragamana, Bhujagendrahara, Shashankadhara, lord of the hosts, svaha." Having worshipped with these mantras ending in "svaha," with sesame oblation and the rest one shares wealth; or with those beginning with "ka" joined with seeds, and those beginning with them ending in "namah."

अध्याय 346

श्लोक 24

मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः(२)* ।कात्यायनं अकन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे

mantrāḥ pṛthak pṛthagvā syurdvirephadvirmukhākṣiṇaḥ(2)* / kātyāyanaṃ akanda āha yattadvyākaraṇaṃ vade

हिन्दी अर्थ

प्रथमा विभक्तिका प्रयोग होता है। जो किया जाता है, उसकी 'कर्म' संज्ञा है। कर्ममें द्वितीया! विभक्ति होती है। जिसकी सहायतासे कर्म किया जाता है, उसको 'करण' कहते हैं तथा जो कार्य करता है, उसे 'कर्ता' कहते हैं। तिङ् कृत्, तद्धित प्रत्ययो और समाससे अनुक्त कर्तामें और करणमें भी तृतीयार विभक्ति होती है। किसी भी कारकके रहते हुए कर्तामें भी तृतीया होती है।

English

The mantras may be separate or each (garbled phrase on double-faced). What Katyayana and Skanda said — that grammar I shall tell.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।