Skandha 5, Adhyāya 16

राजोवाच ।उक्तस्त्वया भूमण्डलायामविशेषो यावदादित्य- स्तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश्चन्द्रमा वा सह दृश्यते॥ 1 ॥

rājovāca | uktastvayā bhūmaṇḍalāyāmaviśeṣo yāvadāditya- stapati yatra cāsau jyotiṣāṃ gaṇaiścandramā vā saha dṛśyate

तत्रापि प्रियव्रतरथचरणपरिखातैः सप्तभिः सप्तसिन्धव उपकॢप्ता यत एतस्याः सप्तद्वीप- विशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचित एतदेवाखिलमहं मानतो लक्षणतश्च सर्वं विजिज्ञासामि॥ 2 ॥

tatrāpi priyavratarathacaraṇaparikhātaiḥ saptabhiḥ saptasindhava upakḷptā yata etasyāḥ saptadvīpa- viśeṣavikalpastvayā bhagavan khalu sūcita etadevākhilamahaṃ mānato lakṣaṇataśca sarvaṃ vijijñāsāmi

भगवतो गुणमये स्थूलरूप आवेशितं मनो ह्यगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षममावेशितुं तदु हैतद्गुरोऽर्हस्यनुवर्णयितुमिति॥ 3 ॥

bhagavato guṇamaye sthūlarūpa āveśitaṃ mano hyaguṇe'pi sūkṣmatama ātmajyotiṣi pare brahmaṇi bhagavati vāsudevākhye kṣamamāveśituṃ tadu haitadguro'rhasyanuvarṇayitumiti

न वै महाराज भगवतो मायागुणविभूतेः काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुमलं विबुधायुषापि पुरुषस्तस्मात्प्राधान्येनैव भूगोलकविशेषं नामरूपमानलक्षणतो व्याख्यास्यामः॥ 4 ॥

na vai mahārāja bhagavato māyāguṇavibhūteḥ kāṣṭhāṃ manasā vacasā vādhigantumalaṃ vibudhāyuṣāpi puruṣastasmātprādhānyenaiva bhūgolakaviśeṣaṃ nāmarūpamānalakṣaṇato vyākhyāsyāmaḥ

यो वायं द्वीपः कुवलयकमलकोशाभ्यन्तर- कोशो नियुतयोजनविशालः समवर्तुलो यथा पुष्करपत्रम्॥ 5 ॥

yo vāyaṃ dvīpaḥ kuvalayakamalakośābhyantara- kośo niyutayojanaviśālaḥ samavartulo yathā puṣkarapatram

यस्मिन् नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामा- न्यष्टभिर्मर्यादागिरिभिः सुविभक्तानि भवन्ति॥ 6 ॥

yasmin nava varṣāṇi navayojanasahasrāyāmā- nyaṣṭabhirmaryādāgiribhiḥ suvibhaktāni bhavanti

एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थितः सर्वतः सौवर्णः कुलगिरिराजो मेरुर्द्वीपायामसमुन्नाहः कर्णिकाभूतः कुवलय- कमलस्य मूर्धनि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनविततो मूले षोडशसहस्रं तावतान्तर्भूम्यां प्रविष्टः॥ 7 ॥

eṣāṃ madhye ilāvṛtaṃ nāmābhyantaravarṣaṃ yasya nābhyāmavasthitaḥ sarvataḥ sauvarṇaḥ kulagirirājo merurdvīpāyāmasamunnāhaḥ karṇikābhūtaḥ kuvalaya- kamalasya mūrdhani dvātriṃśatsahasrayojanavitato mūle ṣoḍaśasahasraṃ tāvatāntarbhūmyāṃ praviṣṭaḥ

उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङ्गवानिति त्रयो रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरयः प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयो द्विसहस्रपृथव एकैकशः पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति॥ 8 ॥

uttarottareṇelāvṛtaṃ nīlaḥ śvetaḥ śṛṅgavāniti trayo ramyakahiraṇmayakurūṇāṃ varṣāṇāṃ maryādāgirayaḥ prāgāyatā ubhayataḥ kṣārodāvadhayo dvisahasrapṛthava ekaikaśaḥ pūrvasmātpūrvasmāduttara uttaro daśāṃśādhikāṃśena dairghya eva hrasanti

एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्रागायता यथा नीलादयोऽयुतयोजनोत्सेधा हरिवर्ष- किम्पुरुषभारतानां यथासङ्ख्यम्॥ 9 ॥

evaṃ dakṣiṇenelāvṛtaṃ niṣadho hemakūṭo himālaya iti prāgāyatā yathā nīlādayo'yutayojanotsedhā harivarṣa- kimpuruṣabhāratānāṃ yathāsaṅkhyam

तथैवेलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्गन्धमादना- वानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतुः केतुमाल- भद्राश्वयोः सीमानं विदधाते॥ 10 ॥

tathaivelāvṛtamapareṇa pūrveṇa ca mālyavadgandhamādanā- vānīlaniṣadhāyatau dvisahasraṃ paprathatuḥ ketumāla- bhadrāśvayoḥ sīmānaṃ vidadhāte

मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इत्ययुतयोजन- विस्तारोन्नाहा मेरोः चतुर्दिशमवष्टम्भगिरय उपकॢप्ताः॥ 11 ॥

mandaro merumandaraḥ supārśvaḥ kumuda ityayutayojana- vistāronnāhā meroḥ caturdiśamavaṣṭambhagiraya upakḷptāḥ

चतुर्ष्वेतेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधाश्चत्वारः पादपप्रवराः पर्वतकेतव इवाधिसहस्रयोजनोन्नाहास्तावद्विटपविततयः शतयोजनपरिणाहाः॥ 12 ॥

caturṣveteṣu cūtajambūkadambanyagrodhāścatvāraḥ pādapapravarāḥ parvataketava ivādhisahasrayojanonnāhāstāvadviṭapavitatayaḥ śatayojanapariṇāhāḥ

ह्रदाश्चत्वारः पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति॥ 13 ॥

hradāścatvāraḥ payomadhvikṣurasamṛṣṭajalā yadupasparśina upadevagaṇā yogaiśvaryāṇi svābhāvikāni bharatarṣabha dhārayanti

देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति॥ 14 ॥

devodyānāni ca bhavanti catvāri nandanaṃ caitrarathaṃ vaibhrājakaṃ sarvatobhadramiti

येष्वमरपरिवृढाः सह सुरललनाललामयूथपतय उपदेवगणैरुपगीयमानमहिमानः किल विहरन्ति॥ 15 ॥

yeṣvamaraparivṛḍhāḥ saha suralalanālalāmayūthapataya upadevagaṇairupagīyamānamahimānaḥ kila viharanti

मन्दरोत्सङ्ग एकादशशतयोजनोत्तुङ्गदेवचूतशिरसो गिरिशिखरस्थूलानि फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति॥ 16 ॥

mandarotsaṅga ekādaśaśatayojanottuṅgadevacūtaśiraso giriśikharasthūlāni phalānyamṛtakalpāni patanti

तेषां विशीर्यमाणानामतिमधुरसुरभिसुगन्धिबहुलारुण- रसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दरगिरिशिखरान्निपतन्ती पूर्वेणेलावृतमुपप्लावयति॥ 17 ॥

teṣāṃ viśīryamāṇānāmatimadhurasurabhisugandhibahulāruṇa- rasodenāruṇodā nāma nadī mandaragiriśikharānnipatantī pūrveṇelāvṛtamupaplāvayati

यदुपजोषणाद्भवान्या अनुचरीणां पुण्यजनवधूनामवयव- स्पर्शसुगन्धवातो दशयोजनं समन्तादनुवासयति॥ 18 ॥

yadupajoṣaṇādbhavānyā anucarīṇāṃ puṇyajanavadhūnāmavayava- sparśasugandhavāto daśayojanaṃ samantādanuvāsayati

एवं जम्बूफलानामत्युच्चनिपातविशीर्णानामनस्थिप्रायाणा- मिभकायनिभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरुमन्दर- शिखरादयुतयोजनादवनितले निपतन्ती दक्षिणेना- त्मानं यावदिलावृतमुपस्यन्दयति॥ 19 ॥

evaṃ jambūphalānāmatyuccanipātaviśīrṇānāmanasthiprāyāṇā- mibhakāyanibhānāṃ rasena jambū nāma nadī merumandara- śikharādayutayojanādavanitale nipatantī dakṣiṇenā- tmānaṃ yāvadilāvṛtamupasyandayati

तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति॥ 20 ॥

tāvadubhayorapi rodhasoryā mṛttikā tadrasenānuvidhyamānā vāyvarkasaṃyogavipākena sadāmaralokābharaṇaṃ jāmbūnadaṃ nāma suvarṇaṃ bhavati

यदु ह वाव विबुधादयः सह युवतिभिर्मुकुटकटक- कटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति॥ 21 ॥

yadu ha vāva vibudhādayaḥ saha yuvatibhirmukuṭakaṭaka- kaṭisūtrādyābharaṇarūpeṇa khalu dhārayanti

यस्तु महाकदम्बः सुपार्श्वनिरूढो यास्तस्य कोटरेभ्यो विनिःसृताः पञ्चायामपरिणाहाः पञ्च मधुधाराः सुपार्श्व- शिखरात्पतन्त्योऽपरेणात्मानमिलावृतमनुमोदयन्ति॥ 22 ॥

yastu mahākadambaḥ supārśvanirūḍho yāstasya koṭarebhyo viniḥsṛtāḥ pañcāyāmapariṇāhāḥ pañca madhudhārāḥ supārśva- śikharātpatantyo'pareṇātmānamilāvṛtamanumodayanti

या ह्युपयुञ्जानानां मुखनिर्वासितो वायुः समन्ता- च्छतयोजनमनुवासयति॥ 23 ॥

yā hyupayuñjānānāṃ mukhanirvāsito vāyuḥ samantā- cchatayojanamanuvāsayati

एवं कुमुदनिरूढो यः शतवल्शो नाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीनाः पयोदधिमधुघृतगुडान्ना- द्यम्बरशय्यासनाभरणादयः सर्व एव कामदुघा नदाः कुमुदाग्रात्पतन्तस्तमुत्तरेणेलावृतमुपयोजयन्ति॥ 24 ॥

evaṃ kumudanirūḍho yaḥ śatavalśo nāma vaṭastasya skandhebhyo nīcīnāḥ payodadhimadhughṛtaguḍānnā- dyambaraśayyāsanābharaṇādayaḥ sarva eva kāmadughā nadāḥ kumudāgrātpatantastamuttareṇelāvṛtamupayojayanti

यानुपजुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजराऽऽमय- मृत्युशीतोष्णवैवर्ण्योपसर्गादयस्तापविशेषा भवन्ति यावज्जीवं सुखं निरतिशयमेव॥ 25 ॥

yānupajuṣāṇānāṃ na kadācidapi prajānāṃ valīpalitaklamasvedadaurgandhyajarā''maya- mṛtyuśītoṣṇavaivarṇyopasargādayastāpaviśeṣā bhavanti yāvajjīvaṃ sukhaṃ niratiśayameva

कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिशिरपतङ्ग- रुचकनिषधशिनीवासकपिलशङ्खवैदूर्यजारुधि- हंसऋषभनागकालञ्जरनारदादयो विंशति गिरयो मेरोः कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशे परित उपकॢप्ताः॥ 26 ॥

kuraṅgakurarakusumbhavaikaṅkatrikūṭaśiśirapataṅga- rucakaniṣadhaśinīvāsakapilaśaṅkhavaidūryajārudhi- haṃsaṛṣabhanāgakālañjaranāradādayo viṃśati girayo meroḥ karṇikāyā iva kesarabhūtā mūladeśe parita upakḷptāḥ

जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्र- मुदगायतौ द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवतः एवमपरेण पवनपारियात्रौ दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतावेवमुत्तरतस्त्रिशृङ्गमकरावष्टभिरेतैः परिसृतोऽग्निरिव परितश्चकास्ति काञ्चनगिरिः॥ 27 ॥

jaṭharadevakūṭau meruṃ pūrveṇāṣṭādaśayojanasahasra- mudagāyatau dvisahasraṃ pṛthutuṅgau bhavataḥ evamapareṇa pavanapāriyātrau dakṣiṇena kailāsakaravīrau prāgāyatāvevamuttaratastriśṛṅgamakarāvaṣṭabhiretaiḥ parisṛto'gniriva paritaścakāsti kāñcanagiriḥ

मेरोर्मूर्धनि भगवत आत्मयोनेर्मध्यत उपकॢप्तां पुरीमयुतयोजनसाहस्रीं समचतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति॥ 28 ॥

merormūrdhani bhagavata ātmayonermadhyata upakḷptāṃ purīmayutayojanasāhasrīṃ samacaturasrāṃ śātakaumbhīṃ vadanti

तामनुपरितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपकॢप्ताः॥ 29 ॥

tāmanuparito lokapālānāmaṣṭānāṃ yathādiśaṃ yathārūpaṃ turīyamānena puro'ṣṭāvupakḷptāḥ

पञ्चमस्कन्धे भुवनकोशवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः॥ 16b ॥

pañcamaskandhe bhuvanakośavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ