Skandha 5, Adhyāya 19

किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसन्निकर्षाभिरतः परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरत- भक्तिरुपास्ते॥ 1 ॥

kimpuruṣe varṣe bhagavantamādipuruṣaṃ lakṣmaṇāgrajaṃ sītābhirāmaṃ rāmaṃ taccaraṇasannikarṣābhirataḥ paramabhāgavato hanumān saha kimpuruṣairavirata- bhaktirupāste

आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपशृणोति स्वयं चेदं गायति॥ 2 ॥

ārṣṭiṣeṇena saha gandharvairanugīyamānāṃ paramakalyāṇīṃ bhartṛbhagavatkathāṃ samupaśṛṇoti svayaṃ cedaṃ gāyati

ओं नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशील- व्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नमः साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति॥ 3 ॥

oṃ namo bhagavate uttamaślokāya nama āryalakṣaṇaśīla- vratāya nama upaśikṣitātmana upāsitalokāya namaḥ sādhuvādanikaṣaṇāya namo brahmaṇyadevāya mahāpuruṣāya mahārājāya nama iti

यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् ।प्रत्यक्प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये॥ 4 ॥

yattadviśuddhānubhavamātramekaṃ svatejasā dhvastaguṇavyavastham | pratyakpraśāntaṃ sudhiyopalambhanaṃ hyanāmarūpaṃ nirahaṃ prapadye

मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभोः ।कुतोऽन्यथा स्याद्रमतः स्व आत्मनः सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य॥ 5 ॥

martyāvatārastviha martyaśikṣaṇaṃ rakṣovadhāyaiva na kevalaṃ vibhoḥ | kuto'nyathā syādramataḥ sva ātmanaḥ sītākṛtāni vyasanānīśvarasya

न वै स आत्माऽऽत्मवतां सुहृत्तमः सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान्वासुदेवः ।न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति॥ 6 ॥

na vai sa ātmā''tmavatāṃ suhṛttamaḥ saktastrilokyāṃ bhagavānvāsudevaḥ | na strīkṛtaṃ kaśmalamaśnuvīta na lakṣmaṇaṃ cāpi vihātumarhati

न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ् न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतुः ।तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रजः॥ 7 ॥

na janma nūnaṃ mahato na saubhagaṃ na vāṅ na buddhirnākṛtistoṣahetuḥ | tairyadvisṛṣṭānapi no vanaukasa- ścakāra sakhye bata lakṣmaṇāgrajaḥ

सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नरः सर्वात्मना यः सुकृतज्ञमुत्तमम् ।भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान् दिवमिति॥ 8 ॥

suro'suro vāpyatha vānaro naraḥ sarvātmanā yaḥ sukṛtajñamuttamam | bhajeta rāmaṃ manujākṛtiṃ hariṃ ya uttarānanayatkosalān divamiti

भारतेऽपि वर्षे भगवान् नरनारायणाख्य आकल्पान्त- मुपचितधर्म ज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भन- मनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति॥ 9 ॥

bhārate'pi varṣe bhagavān naranārāyaṇākhya ākalpānta- mupacitadharma jñānavairāgyaiśvaryopaśamoparamātmopalambhana- manugrahāyātmavatāmanukampayā tapo'vyaktagatiścarati

तं भगवान् नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभिः प्रजाभि- र्भगवत्प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाणः परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति॥ 10 ॥

taṃ bhagavān nārado varṇāśramavatībhirbhāratībhiḥ prajābhi- rbhagavatproktābhyāṃ sāṅkhyayogābhyāṃ bhagavadanubhāvopavarṇanaṃ sāvarṇerupadekṣyamāṇaḥ paramabhaktibhāvenopasarati idaṃ cābhigṛṇāti

ओं नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंस परमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति॥ 11 ॥

oṃ namo bhagavate upaśamaśīlāyoparatānātmyāya namo'kiñcanavittāya ṛṣiṛṣabhāya naranārāyaṇāya paramahaṃsa paramagurave ātmārāmādhipataye namo nama iti

गायति चेदम् ।कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकैः ।द्रष्टुर्न दृग्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे॥ 12 ॥

gāyati cedam | kartāsya sargādiṣu yo na badhyate na hanyate dehagato'pi daihikaiḥ | draṣṭurna dṛgyasya guṇairvidūṣyate tasmai namo'saktaviviktasākṣiṇe

इदं हि योगेश्वर योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् ।यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवरः॥ 13 ॥

idaṃ hi yogeśvara yoganaipuṇaṃ hiraṇyagarbho bhagavāñjagāda yat | yadantakāle tvayi nirguṇe mano bhaktyā dadhītojjhitaduṣkalevaraḥ

यथैहिकामुष्मिककामलम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् ।शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्यया- द्यस्तस्य यत्नः श्रम एव केवलम्॥ 14 ॥

yathaihikāmuṣmikakāmalampaṭaḥ suteṣu dāreṣu dhaneṣu cintayan | śaṅketa vidvān kukalevarātyayā- dyastasya yatnaḥ śrama eva kevalam

तन्नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्माययाहम्ममतामधोक्षज ।भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि नः स्वभावमिति॥ 15 ॥

tannaḥ prabho tvaṃ kukalevarārpitāṃ tvanmāyayāhammamatāmadhokṣaja | bhindyāma yenāśu vayaṃ sudurbhidāṃ vidhehi yogaṃ tvayi naḥ svabhāvamiti

भारतेऽप्यस्मिन् वर्षे सरिच्छैलाः सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूटऋषभः कूटकः कोल्लकः सह्यो देवगिरिरृष्यमूकः श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्यः शुक्तिमान् ऋक्षगिरिः पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतकः ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकीलः कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रशः शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याताः॥ 16 ॥

bhārate'pyasmin varṣe saricchailāḥ santi bahavo malayo maṅgalaprastho mainākastrikūṭaṛṣabhaḥ kūṭakaḥ kollakaḥ sahyo devagirirṛṣyamūkaḥ śrīśailo veṅkaṭo mahendro vāridhāro vindhyaḥ śuktimān ṛkṣagiriḥ pāriyātro droṇaścitrakūṭo govardhano raivatakaḥ kakubho nīlo gokāmukha indrakīlaḥ kāmagiririti cānye ca śatasahasraśaḥ śailāsteṣāṃ nitambaprabhavā nadā nadyaśca santyasaṅkhyātāḥ

एतासामपो भारत्यः प्रजा नामभिरेव पुनन्तीना- मात्मना चोपस्पृशन्ति॥ 17 ॥

etāsāmapo bhāratyaḥ prajā nāmabhireva punantīnā- mātmanā copaspṛśanti

चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्धः शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिरृषिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्यः॥ 18 ॥

candravasā tāmraparṇī avaṭodā kṛtamālā vaihāyasī kāverī veṇī payasvinī śarkarāvartā tuṅgabhadrā kṛṣṇā veṇyā bhīmarathī godāvarī nirvindhyā payoṣṇī tāpī revā surasā narmadā carmaṇvatī sindhurandhaḥ śoṇaśca nadau mahānadī vedasmṛtirṛṣikulyā trisāmā kauśikī mandākinī yamunā sarasvatī dṛṣadvatī gomatī sarayū rodhasvatī saptavatī suṣomā śatadrūścandrabhāgā marudvṛdhā vitastā asiknī viśveti mahānadyaḥ

अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभिः शुक्ललोहित- कृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्यमानुषनारक- गतयो बह्व्य आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथा वर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति॥ 19 ॥

asminneva varṣe puruṣairlabdhajanmabhiḥ śuklalohita- kṛṣṇavarṇena svārabdhena karmaṇā divyamānuṣanāraka- gatayo bahvya ātmana ānupūrvyeṇa sarvā hyeva sarveṣāṃ vidhīyante yathā varṇavidhānamapavargaścāpi bhavati

योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्ते- ऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्त- भक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थि- रन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्गः॥ 20 ॥

yo'sau bhagavati sarvabhūtātmanyanātmye'nirukte- 'nilayane paramātmani vāsudeve'nanyanimitta- bhaktiyogalakṣaṇo nānāgatinimittāvidyāgranthi- randhanadvāreṇa yadā hi mahāpuruṣapuruṣaprasaṅgaḥ

एतदेव हि देवा गायन्ति - अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरिः ।यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि नः॥ 21 ॥

etadeva hi devā gāyanti - aho amīṣāṃ kimakāri śobhanaṃ prasanna eṣāṃ sviduta svayaṃ hariḥ | yairjanma labdhaṃ nṛṣu bhāratājire mukundasevaupayikaṃ spṛhā hi naḥ

किं दुष्करैर्नः क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना ।न यत्र नारायणपादपङ्कज- स्मृतिः प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात्॥ 22 ॥

kiṃ duṣkarairnaḥ kratubhistapovratai- rdānādibhirvā dyujayena phalgunā | na yatra nārāyaṇapādapaṅkaja- smṛtiḥ pramuṣṭātiśayendriyotsavāt

कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवात् क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् ।क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विनः सन्न्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरेः॥ 23 ॥

kalpāyuṣāṃ sthānajayātpunarbhavāt kṣaṇāyuṣāṃ bhāratabhūjayo varam | kṣaṇena martyena kṛtaṃ manasvinaḥ sannyasya saṃyāntyabhayaṃ padaṃ hareḥ

न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रयाः ।न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवाः सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम्॥ 24 ॥

na yatra vaikuṇṭhakathāsudhāpagā na sādhavo bhāgavatāstadāśrayāḥ | na yatra yajñeśamakhā mahotsavāḥ sureśaloko'pi na vai sa sevyatām

प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् ।न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम्॥ 25 ॥

prāptā nṛjātiṃ tviha ye ca jantavo jñānakriyādravyakalāpasambhṛtām | na vai yaterannapunarbhavāya te bhūyo vanaukā iva yānti bandhanam

यैः श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुतः ।एकः पृथङ् नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्णः स्वयमाशिषां प्रभुः॥ 26 ॥

yaiḥ śraddhayā barhiṣi bhāgaśo havi rniruptamiṣṭaṃ vidhimantravastutaḥ | ekaḥ pṛthaṅ nāmabhirāhuto mudā gṛhṇāti pūrṇaḥ svayamāśiṣāṃ prabhuḥ

सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यतः ।स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम्॥ 27 ॥

satyaṃ diśatyarthitamarthito nṛṇāṃ naivārthado yatpunararthitā yataḥ | svayaṃ vidhatte bhajatāmanicchatā- micchāpidhānaṃ nijapādapallavam

यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् ।तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म नः स्या- द्वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोति॥ 28 ॥

yadyatra naḥ svargasukhāvaśeṣitaṃ sviṣṭasya sūktasya kṛtasya śobhanam | tenājanābhe smṛtimajjanma naḥ syā- dvarṣe hariryadbhajatāṃ śaṃ tanoti

जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भि- रुपकल्पितान्॥ 29 ॥

jambūdvīpasya ca rājannupadvīpānaṣṭau haika upadiśanti sagarātmajairaśvānveṣaṇa imāṃ mahīṃ parito nikhanadbhi- rupakalpitān

तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिणः पाञ्चजन्यः सिंहलो लङ्केति॥ 30 ॥

tadyathā svarṇaprasthaścandraśukla āvartano ramaṇako mandarahariṇaḥ pāñcajanyaḥ siṃhalo laṅketi

एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति॥ 31 ॥

evaṃ tava bhāratottama jambūdvīpavarṣavibhāgo yathopadeśamupavarṇita iti

पञ्चमस्कन्धे जम्बूद्वीपवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः॥ 19b ॥

pañcamaskandhe jambūdvīpavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ