Skandha 7, Adhyāya 1

राजोवाच ।समः प्रियः सुहृद्ब्रह्मन् भूतानां भगवान् स्वयम् ।इन्द्रस्यार्थे कथं दैत्यानवधीद्विषमो यथा॥ 1 ॥

rājovāca | samaḥ priyaḥ suhṛdbrahman bhūtānāṃ bhagavān svayam | indrasyārthe kathaṃ daityānavadhīdviṣamo yathā

न ह्यस्यार्थः सुरगणैः साक्षान्निःश्रेयसात्मनः ।नैवासुरेभ्यो विद्वेषो नोद्वेगश्चागुणस्य हि॥ 2 ॥

na hyasyārthaḥ suragaṇaiḥ sākṣānniḥśreyasātmanaḥ | naivāsurebhyo vidveṣo nodvegaścāguṇasya hi

संशयः सुमहान् जातस्तद्भवांश्छेत्तुमर्हति॥ 3 ॥

saṃśayaḥ sumahān jātastadbhavāṃśchettumarhati

साधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भुतम् ।यद्भागवतमाहात्म्यं भगवद्भक्तिवर्धनम्॥ 4 ॥

sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja hareścaritamadbhutam | yadbhāgavatamāhātmyaṃ bhagavadbhaktivardhanam

गीयते परमं पुण्यमृषिभिर्नारदादिभिः ।नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरेः कथाम्॥ 5 ॥

gīyate paramaṃ puṇyamṛṣibhirnāradādibhiḥ | natvā kṛṣṇāya munaye kathayiṣye hareḥ kathām

निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः ।स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गतः॥ 6 ॥

nirguṇo'pi hyajo'vyakto bhagavān prakṛteḥ paraḥ | svamāyāguṇamāviśya bādhyabādhakatāṃ gataḥ

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।न तेषां युगपद्राजन् ह्रास उल्लास एव वा॥ 7 ॥

sattvaṃ rajastama iti prakṛternātmano guṇāḥ | na teṣāṃ yugapadrājan hrāsa ullāsa eva vā

जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान् ।तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत्॥ 8 ॥

jayakāle tu sattvasya devarṣīn rajaso'surān | tamaso yakṣarakṣāṃsi tatkālānuguṇo'bhajat

ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते ।विदन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्ततः॥ 9 ॥

jyotirādirivābhāti saṅghātānna vivicyate | vidantyātmānamātmasthaṃ mathitvā kavayo'ntataḥ

यदा सिसृक्षुः पुर आत्मनः परो रजः सृजत्येष पृथक् स्वमायया ।सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुरीश्वरः शयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसौ॥ 10 ॥

yadā sisṛkṣuḥ pura ātmanaḥ paro rajaḥ sṛjatyeṣa pṛthak svamāyayā | sattvaṃ vicitrāsu riraṃsurīśvaraḥ śayiṣyamāṇastama īrayatyasau

कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयं प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् ।य एष राजन्नपि काल ईशिता सत्त्वं सुरानीकमिवैधयत्यतः ।तत्प्रत्यनीकानसुरान् सुरप्रियो रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवाः॥ 11 ॥

kālaṃ carantaṃ sṛjatīśa āśrayaṃ pradhānapumbhyāṃ naradeva satyakṛt | ya eṣa rājannapi kāla īśitā sattvaṃ surānīkamivaidhayatyataḥ | tatpratyanīkānasurān surapriyo rajastamaskān pramiṇotyuruśravāḥ

अत्रैवोदाहृतः पूर्वमितिहासः सुरर्षिणा ।प्रीत्या महाक्रतौ राजन् पृच्छतेऽजातशत्रवे॥ 12 ॥

atraivodāhṛtaḥ pūrvamitihāsaḥ surarṣiṇā | prītyā mahākratau rājan pṛcchate'jātaśatrave

दृष्ट्वा महाद्भुतं राजा राजसूये महाक्रतौ ।वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुजः॥ 13 ॥

dṛṣṭvā mahādbhutaṃ rājā rājasūye mahākratau | vāsudeve bhagavati sāyujyaṃ cedibhūbhujaḥ

तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुतः क्रतौ ।पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां शृण्वतामिदम्॥ 14 ॥

tatrāsīnaṃ suraṛṣiṃ rājā pāṇḍusutaḥ kratau | papraccha vismitamanā munīnāṃ śṛṇvatāmidam

अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्दुर्लभैकान्तिनामपि ।वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चैद्यस्य विद्विषः॥ 15 ॥

aho atyadbhutaṃ hyetaddurlabhaikāntināmapi | vāsudeve pare tattve prāptiścaidyasya vidviṣaḥ

एतद्वेदितुमिच्छामः सर्व एव वयं मुने ।भगवन्निन्दया वेनो द्विजैस्तमसि पातितः॥ 16 ॥

etadveditumicchāmaḥ sarva eva vayaṃ mune | bhagavannindayā veno dvijaistamasi pātitaḥ

दमघोषसुतः पाप आरभ्य कलभाषणात् ।सम्प्रत्यमर्षी गोविन्दे दन्तवक्त्रश्च दुर्मतिः॥ 17 ॥

damaghoṣasutaḥ pāpa ārabhya kalabhāṣaṇāt | sampratyamarṣī govinde dantavaktraśca durmatiḥ

शपतोरसकृद्विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् ।श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तमः॥ 18 ॥

śapatorasakṛdviṣṇuṃ yadbrahma paramavyayam | śvitro na jāto jihvāyāṃ nāndhaṃ viviśatustamaḥ

कथं तस्मिन् भगवति दुरवग्राहधामनि ।पश्यतां सर्वलोकानां लयमीयतुरञ्जसा॥ 19 ॥

kathaṃ tasmin bhagavati duravagrāhadhāmani | paśyatāṃ sarvalokānāṃ layamīyaturañjasā

एतद्भ्राम्यति मे बुद्धिर्दीपार्चिरिव वायुना ।ब्रूह्येतदद्भुततमं भगवांस्तत्र कारणम्॥ 20 ॥

etadbhrāmyati me buddhirdīpārciriva vāyunā | brūhyetadadbhutatamaṃ bhagavāṃstatra kāraṇam

राज्ञस्तद्वच आकर्ण्य नारदो भगवानृषिः ।तुष्टः प्राह तमाभाष्य शृण्वत्यास्तत्सदः कथाः॥ 21 ॥

rājñastadvaca ākarṇya nārado bhagavānṛṣiḥ | tuṣṭaḥ prāha tamābhāṣya śṛṇvatyāstatsadaḥ kathāḥ

निन्दनस्तवसत्कारन्यक्कारार्थं कलेवरम् ।प्रधानपरयो राजन्नविवेकेन कल्पितम्॥ 22 ॥

nindanastavasatkāranyakkārārthaṃ kalevaram | pradhānaparayo rājannavivekena kalpitam

हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा ।वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव॥ 23 ॥

hiṃsā tadabhimānena daṇḍapāruṣyayoryathā | vaiṣamyamiha bhūtānāṃ mamāhamiti pārthiva

यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद्वधात्प्राणिनां वधः ।तथा न यस्य कैवल्यादभिमानोऽखिलात्मनः ।परस्य दमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते॥ 24 ॥

yannibaddho'bhimāno'yaṃ tadvadhātprāṇināṃ vadhaḥ | tathā na yasya kaivalyādabhimāno'khilātmanaḥ | parasya damakarturhi hiṃsā kenāsya kalpyate

तस्माद्वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा ।स्नेहात्कामेन वा युञ्ज्यात्कथञ्चिन्नेक्षते पृथक्॥ 25 ॥

tasmādvairānubandhena nirvaireṇa bhayena vā | snehātkāmena vā yuñjyātkathañcinnekṣate pṛthak

यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस्तन्मयतामियात् ।न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मतिः॥ 26 ॥

yathā vairānubandhena martyastanmayatāmiyāt | na tathā bhaktiyogena iti me niścitā matiḥ

कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यायां तमनुस्मरन् ।संरम्भभययोगेन विन्दते तत्सरूपताम्॥ 27 ॥

kīṭaḥ peśaskṛtā ruddhaḥ kuḍyāyāṃ tamanusmaran | saṃrambhabhayayogena vindate tatsarūpatām

एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे ।वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया॥ 28 ॥

evaṃ kṛṣṇe bhagavati māyāmanuja īśvare | vaireṇa pūtapāpmānastamāpuranucintayā

कामाद्द्वेषाद्भयात्स्नेहाद्यथा भक्त्येश्वरे मनः ।आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः॥ 29 ॥

kāmāddveṣādbhayātsnehādyathā bhaktyeśvare manaḥ | āveśya tadaghaṃ hitvā bahavastadgatiṃ gatāḥ

गोप्यः कामाद्भयात्कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः ।सम्बन्धाद्वृष्णयः स्नेहाद्यूयं भक्त्या वयं विभो॥ 30 ॥

gopyaḥ kāmādbhayātkaṃso dveṣāccaidyādayo nṛpāḥ | sambandhādvṛṣṇayaḥ snehādyūyaṃ bhaktyā vayaṃ vibho

कतमोऽपि न वेनः स्यात्पञ्चानां पुरुषं प्रति ।तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्॥ 31 ॥

katamo'pi na venaḥ syātpañcānāṃ puruṣaṃ prati | tasmātkenāpyupāyena manaḥ kṛṣṇe niveśayet

मातृष्वसेयो वश्चैद्यो दन्तवक्त्रश्च पाण्डव ।पार्षदप्रवरौ विष्णोर्विप्रशापात्पदाच्च्युतौ॥ 32 ॥

mātṛṣvaseyo vaścaidyo dantavaktraśca pāṇḍava | pārṣadapravarau viṣṇorvipraśāpātpadāccyutau

कीदृशः कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शनः ।अश्रद्धेय इवाभाति हरेरेकान्तिनां भवः॥ 33 ॥

kīdṛśaḥ kasya vā śāpo haridāsābhimarśanaḥ | aśraddheya ivābhāti harerekāntināṃ bhavaḥ

देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् ।देहसम्बन्धसम्बद्धमेतदाख्यातुमर्हसि॥ 34 ॥

dehendriyāsuhīnānāṃ vaikuṇṭhapuravāsinām | dehasambandhasambaddhametadākhyātumarhasi

एकदा ब्रह्मणः पुत्रा विष्णोर्लोकं यदृच्छया ।सनन्दनादयो जग्मुश्चरन्तो भुवनत्रयम्॥ 35 ॥

ekadā brahmaṇaḥ putrā viṣṇorlokaṃ yadṛcchayā | sanandanādayo jagmuścaranto bhuvanatrayam

पञ्चषड्ढायनार्भाभाः पूर्वेषामपि पूर्वजाः ।दिग्वाससः शिशून् मत्वा द्वाःस्थौ तान् प्रत्यषेधताम्॥ 36 ॥

pañcaṣaḍḍhāyanārbhābhāḥ pūrveṣāmapi pūrvajāḥ | digvāsasaḥ śiśūn matvā dvāḥsthau tān pratyaṣedhatām

अशपन् कुपिता एवं युवां वासं न चार्हथः ।रजस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्विषः ।पापिष्ठामासुरीं योनिं बालिशौ यातमाश्वतः॥ 37 ॥

aśapan kupitā evaṃ yuvāṃ vāsaṃ na cārhathaḥ | rajastamobhyāṃ rahite pādamūle madhudviṣaḥ | pāpiṣṭhāmāsurīṃ yoniṃ bāliśau yātamāśvataḥ

एवं शप्तौ स्वभवनात्पतन्तौ तैः कृपालुभिः ।प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिर्वां त्रिभिर्लोकाय कल्पताम्॥ 38 ॥

evaṃ śaptau svabhavanātpatantau taiḥ kṛpālubhiḥ | proktau punarjanmabhirvāṃ tribhirlokāya kalpatām

जज्ञाते तौ दितेः पुत्रौ दैत्यदानववन्दितौ ।हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः॥ 39 ॥

jajñāte tau diteḥ putrau daityadānavavanditau | hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastataḥ

हतो हिरण्यकशिपुर्हरिणा सिंहरूपिणा ।हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता सौकरं वपुः॥ 40 ॥

hato hiraṇyakaśipurhariṇā siṃharūpiṇā | hiraṇyākṣo dharoddhāre bibhratā saukaraṃ vapuḥ

हिरण्यकशिपुः पुत्रं प्रह्लादं केशवप्रियम् ।जिघांसुरकरोन्नाना यातना मृत्युहेतवे॥ 41 ॥

hiraṇyakaśipuḥ putraṃ prahlādaṃ keśavapriyam | jighāṃsurakaronnānā yātanā mṛtyuhetave

सर्वभूतात्मभूतं तं प्रशान्तं समदर्शनम् ।भगवत्तेजसा स्पृष्टं नाशक्नोद्धन्तुमुद्यमैः॥ 42 ॥

sarvabhūtātmabhūtaṃ taṃ praśāntaṃ samadarśanam | bhagavattejasā spṛṣṭaṃ nāśaknoddhantumudyamaiḥ

ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रवःसुतौ ।रावणः कुम्भकर्णश्च सर्वलोकोपतापनौ॥ 43 ॥

tatastau rākṣasau jātau keśinyāṃ viśravaḥsutau | rāvaṇaḥ kumbhakarṇaśca sarvalokopatāpanau

तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनच्छापमुक्तये ।रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं मार्कण्डेयमुखात्प्रभो॥ 44 ॥

tatrāpi rāghavo bhūtvā nyahanacchāpamuktaye | rāmavīryaṃ śroṣyasi tvaṃ mārkaṇḍeyamukhātprabho

तावेव क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव ।अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ॥ 45 ॥

tāveva kṣatriyau jātau mātṛṣvasrātmajau tava | adhunā śāpanirmuktau kṛṣṇacakrahatāṃhasau

वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसात्मताम् ।नीतौ पुनर्हरेः पार्श्वं जग्मतुर्विष्णुपार्षदौ॥ 46 ॥

vairānubandhatīvreṇa dhyānenācyutasātmatām | nītau punarhareḥ pārśvaṃ jagmaturviṣṇupārṣadau

विद्वेषो दयिते पुत्रे कथमासीन्महात्मनि ।ब्रूहि मे भगवन् येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता॥ 47 ॥

vidveṣo dayite putre kathamāsīnmahātmani | brūhi me bhagavan yena prahlādasyācyutātmatā