Skandha 7, Adhyāya 11

श्रुत्वेहितं साधुसभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मनः ।युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदा युतः पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुवः॥ 1 ॥

śrutvehitaṃ sādhusabhāsabhājitaṃ mahattamāgraṇya urukramātmanaḥ | yudhiṣṭhiro daityapatermudā yutaḥ papraccha bhūyastanayaṃ svayambhuvaḥ

भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् ।वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान् विन्दते परम्॥ 2 ॥

bhagavan śrotumicchāmi nṛṇāṃ dharmaṃ sanātanam | varṇāśramācārayutaṃ yatpumān vindate param

भवान् प्रजापतेः साक्षादात्मजः परमेष्ठिनः ।सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभिः॥ 3 ॥

bhavān prajāpateḥ sākṣādātmajaḥ parameṣṭhinaḥ | sutānāṃ sammato brahmaṃstapoyogasamādhibhiḥ

नारायणपरा विप्रा धर्म गुह्यं परं विदुः ।करुणाः साधवः शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे॥ 4 ॥

nārāyaṇaparā viprā dharma guhyaṃ paraṃ viduḥ | karuṇāḥ sādhavaḥ śāntāstvadvidhā na tathāpare

नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्महेतवे ।वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम्॥ 5 ॥

natvā bhagavate'jāya lokānāṃ dharmahetave | vakṣye sanātanaṃ dharmaṃ nārāyaṇamukhācchrutam

योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मतः ।लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे॥ 6 ॥

yo'vatīryātmanoṃ'śena dākṣāyaṇyāṃ tu dharmataḥ | lokānāṃ svastaye'dhyāste tapo badarikāśrame

धर्ममूलं हि भगवान् सर्ववेदमयो हरिः ।स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति॥ 7 ॥

dharmamūlaṃ hi bhagavān sarvavedamayo hariḥ | smṛtaṃ ca tadvidāṃ rājan yena cātmā prasīdati

सत्यं दया तपः शौचं तितिक्षेक्षा शमो दमः ।अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्यागः स्वाध्याय आर्जवम्॥ 8 ॥

satyaṃ dayā tapaḥ śaucaṃ titikṣekṣā śamo damaḥ | ahiṃsā brahmacaryaṃ ca tyāgaḥ svādhyāya ārjavam

सन्तोषः समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः ।नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम्॥ 9 ॥

santoṣaḥ samadṛksevā grāmyehoparamaḥ śanaiḥ | nṛṇāṃ viparyayehekṣā maunamātmavimarśanam

अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हतः ।तेष्वात्मदेवताबुद्धिः सुतरां नृषु पाण्डव॥ 10 ॥

annādyādeḥ saṃvibhāgo bhūtebhyaśca yathārhataḥ | teṣvātmadevatābuddhiḥ sutarāṃ nṛṣu pāṇḍava

श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः ।सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम्॥ 11 ॥

śravaṇaṃ kīrtanaṃ cāsya smaraṇaṃ mahatāṃ gateḥ | sevejyāvanatirdāsyaṃ sakhyamātmasamarpaṇam

नृणामयं परो धर्मः सर्वेषां समुदाहृतः ।त्रिंशल्लक्षणवान् राजन् सर्वात्मा येन तुष्यति॥ 12 ॥

nṛṇāmayaṃ paro dharmaḥ sarveṣāṃ samudāhṛtaḥ | triṃśallakṣaṇavān rājan sarvātmā yena tuṣyati

संस्कारा यदविच्छिन्नाः स द्विजोऽजो जगाद यम् ।इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् ।जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिताः॥ 13 ॥

saṃskārā yadavicchinnāḥ sa dvijo'jo jagāda yam | ijyādhyayanadānāni vihitāni dvijanmanām | janmakarmāvadātānāṃ kriyāścāśramacoditāḥ

विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रहः ।राज्ञो वृत्तिः प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभिः॥ 14 ॥

viprasyādhyayanādīni ṣaḍanyasyāpratigrahaḥ | rājño vṛttiḥ prajāgopturaviprādvā karādibhiḥ

वैश्यस्तु वार्तावृत्तिश्च नित्यं ब्रह्मकुलानुगः ।शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत्॥ 15 ॥

vaiśyastu vārtāvṛttiśca nityaṃ brahmakulānugaḥ | śūdrasya dvijaśuśrūṣā vṛttiśca svāmino bhavet

वार्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् ।विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा॥ 16 ॥

vārtā vicitrā śālīnayāyāvaraśiloñchanam | vipravṛttiścaturdheyaṃ śreyasī cottarottarā

जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नरः ।ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वशः॥ 17 ॥

jaghanyo nottamāṃ vṛttimanāpadi bhajennaraḥ | ṛte rājanyamāpatsu sarveṣāmapi sarvaśaḥ

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा ।सत्यानृताभ्यां जीवेत न श्ववृत्त्या कथञ्चन॥ 18 ॥

ṛtāmṛtābhyāṃ jīveta mṛtena pramṛtena vā | satyānṛtābhyāṃ jīveta na śvavṛttyā kathañcana

ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् ।मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्॥ 19 ॥

ṛtamuñchaśilaṃ proktamamṛtaṃ yadayācitam | mṛtaṃ tu nityayācñā syātpramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam

सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् ।वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् ।सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो नृपः॥ 20 ॥

satyānṛtaṃ ca vāṇijyaṃ śvavṛttirnīcasevanam | varjayettāṃ sadā vipro rājanyaśca jugupsitām | sarvavedamayo vipraḥ sarvadevamayo nṛpaḥ

शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ।ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम्॥ 21 ॥

śamo damastapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntirārjavam | jñānaṃ dayācyutātmatvaṃ satyaṃ ca brahmalakṣaṇam

शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्याग आत्मजयः क्षमा ।ब्रह्मण्यता प्रसादश्च रक्षा च क्षत्रलक्षणम्॥ 22 ॥

śauryaṃ vīryaṃ dhṛtistejastyāga ātmajayaḥ kṣamā | brahmaṇyatā prasādaśca rakṣā ca kṣatralakṣaṇam

देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् ।आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम्॥ 23 ॥

devagurvacyute bhaktistrivargaparipoṣaṇam | āstikyamudyamo nityaṃ naipuṇyaṃ vaiśyalakṣaṇam

शूद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्यमायया ।अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम्॥ 24 ॥

śūdrasya sannatiḥ śaucaṃ sevā svāminyamāyayā | amantrayajño hyasteyaṃ satyaṃ goviprarakṣaṇam

स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता ।तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम्॥ 25 ॥

strīṇāṃ ca patidevānāṃ tacchuśrūṣānukūlatā | tadbandhuṣvanuvṛttiśca nityaṃ tadvratadhāraṇam

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डलवर्तनैः ।स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा॥ 26 ॥

sammārjanopalepābhyāṃ gṛhamaṇḍalavartanaiḥ | svayaṃ ca maṇḍitā nityaṃ parimṛṣṭaparicchadā

कामैरुच्चावचैः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च ।वाक्यैः सत्यैः प्रियैः प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम्॥ 27 ॥

kāmairuccāvacaiḥ sādhvī praśrayeṇa damena ca | vākyaiḥ satyaiḥ priyaiḥ premṇā kāle kāle bhajetpatim

सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् ।अप्रमत्ता शुचिः स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत्॥ 28 ॥

santuṣṭālolupā dakṣā dharmajñā priyasatyavāk | apramattā śuciḥ snigdhā patiṃ tvapatitaṃ bhajet

या पतिं हरिभावेन भजेच्छ्रीरिव तत्परा ।हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते॥ 29 ॥

yā patiṃ haribhāvena bhajecchrīriva tatparā | haryātmanā harerloke patyā śrīriva modate

वृत्तिः सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् ।अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम्॥ 30 ॥

vṛttiḥ saṅkarajātīnāṃ tattatkulakṛtā bhavet | acaurāṇāmapāpānāmantyajāntevasāyinām

प्रायः स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे ।वेददृग्भिः स्मृतो राजन् प्रेत्य चेह च शर्मकृत्॥ 31 ॥

prāyaḥ svabhāvavihito nṛṇāṃ dharmo yuge yuge | vedadṛgbhiḥ smṛto rājan pretya ceha ca śarmakṛt

वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमानः स्वकर्मकृत् ।हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात्॥ 32 ॥

vṛttyā svabhāvakṛtayā vartamānaḥ svakarmakṛt | hitvā svabhāvajaṃ karma śanairnirguṇatāmiyāt

उप्यमानं मुहुः क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् ।न कल्पते पुनः सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति॥ 33 ॥

upyamānaṃ muhuḥ kṣetraṃ svayaṃ nirvīryatāmiyāt | na kalpate punaḥ sūtyai uptaṃ bījaṃ ca naśyati

एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया ।विरज्येत यथा राजन्नाग्निवत्कामबिन्दुभिः॥ 34 ॥

evaṃ kāmāśayaṃ cittaṃ kāmānāmatisevayā | virajyeta yathā rājannāgnivatkāmabindubhiḥ

यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् ।यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत्॥ 35 ॥

yasya yallakṣaṇaṃ proktaṃ puṃso varṇābhivyañjakam | yadanyatrāpi dṛśyeta tattenaiva vinirdiśet

युधिष्ठिरनारदसंवादे सदाचारनिर्णयो नामैकादशोऽध्यायः॥ 11b ॥

yudhiṣṭhiranāradasaṃvāde sadācāranirṇayo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ