Skandha 10, Adhyāya 11

गोपा नन्दादयः श्रुत्वा द्रुमयोः पततो रवम् ।तत्राजग्मुः कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशङ्किताः॥ 1 ॥

gopā nandādayaḥ śrutvā drumayoḥ patato ravam | tatrājagmuḥ kuruśreṣṭha nirghātabhayaśaṅkitāḥ

भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ ।बभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम्॥ 2 ॥

bhūmyāṃ nipatitau tatra dadṛśuryamalārjunau | babhramustadavijñāya lakṣyaṃ patanakāraṇam

उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् ।कस्येदं कुत आश्चर्यमुत्पात इति कातराः॥ 3 ॥

ulūkhalaṃ vikarṣantaṃ dāmnā baddhaṃ ca bālakam | kasyedaṃ kuta āścaryamutpāta iti kātarāḥ

बाला ऊचुरनेनेति तिर्यग्गतमुलूखलम् ।विकर्षता मध्यगेन पुरुषावप्यचक्ष्महि॥ 4 ॥

bālā ūcuraneneti tiryaggatamulūkhalam | vikarṣatā madhyagena puruṣāvapyacakṣmahi

न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति तस्य तत् ।बालस्योत्पाटनं तर्वोः केचित्सन्दिग्धचेतसः॥ 5 ॥

na te taduktaṃ jagṛhurna ghaṭeteti tasya tat | bālasyotpāṭanaṃ tarvoḥ kecitsandigdhacetasaḥ

उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् ।विलोक्य नन्दः प्रहसद्वदनो विमुमोच ह॥ 6 ॥

ulūkhalaṃ vikarṣantaṃ dāmnā baddhaṃ svamātmajam | vilokya nandaḥ prahasadvadano vimumoca ha

गोपीभिः स्तोभितोऽनृत्यद्भगवान् बालवत्क्वचित् ।उद्गायति क्वचिन्मुग्धस्तद्वशो दारुयन्त्रवत्॥ 7 ॥

gopībhiḥ stobhito'nṛtyadbhagavān bālavatkvacit | udgāyati kvacinmugdhastadvaśo dāruyantravat

बिभर्ति क्वचिदाज्ञप्तः पीठकोन्मानपादुकम् ।बाहुक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावहन्॥ 8 ॥

bibharti kvacidājñaptaḥ pīṭhakonmānapādukam | bāhukṣepaṃ ca kurute svānāṃ ca prītimāvahan

दर्शयंस्तद्विदां लोक आत्मनो भृत्यवश्यताम् ।व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बालचेष्टितैः॥ 9 ॥

darśayaṃstadvidāṃ loka ātmano bhṛtyavaśyatām | vrajasyovāha vai harṣaṃ bhagavān bālaceṣṭitaiḥ

क्रीणीहि भोः फलानीति श्रुत्वा सत्वरमच्युतः ।फलार्थी धान्यमादाय ययौ सर्वफलप्रदः॥ 10 ॥

krīṇīhi bhoḥ phalānīti śrutvā satvaramacyutaḥ | phalārthī dhānyamādāya yayau sarvaphalapradaḥ

फलविक्रयिणी तस्य च्युतधान्यं करद्वयम् ।फलैरपूरयद्रत्नैः फलभाण्डमपूरि च॥ 11 ॥

phalavikrayiṇī tasya cyutadhānyaṃ karadvayam | phalairapūrayadratnaiḥ phalabhāṇḍamapūri ca

सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नार्जुनमथाह्वयत् ।रामं च रोहिणीदेवी क्रीडन्तं बालकैर्भृशम्॥ 12 ॥

sarittīragataṃ kṛṣṇaṃ bhagnārjunamathāhvayat | rāmaṃ ca rohiṇīdevī krīḍantaṃ bālakairbhṛśam

नोपेयातां यदाऽऽहूतौ क्रीडासङ्गेन पुत्रकौ ।यशोदां प्रेषयामास रोहिणी पुत्रवत्सलाम्॥ 13 ॥

nopeyātāṃ yadā''hūtau krīḍāsaṅgena putrakau | yaśodāṃ preṣayāmāsa rohiṇī putravatsalām

क्रीडन्तं सा सुतं बालैरतिवेलं सहाग्रजम् ।यशोदाजोहवीत्कृष्णं पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी॥ 14 ॥

krīḍantaṃ sā sutaṃ bālairativelaṃ sahāgrajam | yaśodājohavītkṛṣṇaṃ putrasnehasnutastanī

कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब ।अलं विहारैः क्षुत्क्षान्तः क्रीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक॥ 15 ॥

kṛṣṇa kṛṣṇāravindākṣa tāta ehi stanaṃ piba | alaṃ vihāraiḥ kṣutkṣāntaḥ krīḍāśrānto'si putraka

हे रामागच्छ ताताशु सानुजः कुलनन्दन ।प्रातरेव कृताहारस्तद्भवान् भोक्तुमर्हति॥ 16 ॥

he rāmāgaccha tātāśu sānujaḥ kulanandana | prātareva kṛtāhārastadbhavān bhoktumarhati

प्रतीक्षते त्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिपः ।एह्यावयोः प्रियं धेहि स्वगृहान् यात बालकाः॥ 17 ॥

pratīkṣate tvāṃ dāśārha bhokṣyamāṇo vrajādhipaḥ | ehyāvayoḥ priyaṃ dhehi svagṛhān yāta bālakāḥ

धूलिधूसरिताङ्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह ।जन्मर्क्षमद्य भवतो विप्रेभ्यो देहि गाः शुचिः॥ 18 ॥

dhūlidhūsaritāṅgastvaṃ putra majjanamāvaha | janmarkṣamadya bhavato viprebhyo dehi gāḥ śuciḥ

पश्य पश्य वयस्यांस्ते मातृमृष्टान् स्वलङ्कृतान् ।त्वं च स्नातः कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृतः॥ 19 ॥

paśya paśya vayasyāṃste mātṛmṛṣṭān svalaṅkṛtān | tvaṃ ca snātaḥ kṛtāhāro viharasva svalaṅkṛtaḥ

इत्थं यशोदा तमशेषशेखरं मत्वा सुतं स्नेहनिबद्धधीर्नृप ।हस्ते गृहीत्वा सह राममच्युतं नीत्वा स्ववाटं कृतवत्यथोदयम्॥ 20 ॥

itthaṃ yaśodā tamaśeṣaśekharaṃ matvā sutaṃ snehanibaddhadhīrnṛpa | haste gṛhītvā saha rāmamacyutaṃ nītvā svavāṭaṃ kṛtavatyathodayam

गोपवृद्धा महोत्पाताननुभूय बृहद्वने ।नन्दादयः समागम्य व्रजकार्यममन्त्रयन्॥ 21 ॥

gopavṛddhā mahotpātānanubhūya bṛhadvane | nandādayaḥ samāgamya vrajakāryamamantrayan

तत्रोपनन्दनामाऽऽह गोपो ज्ञानवयोऽधिकः ।देशकालार्थतत्त्वज्ञः प्रियकृद्रामकृष्णयोः॥ 22 ॥

tatropanandanāmā''ha gopo jñānavayo'dhikaḥ | deśakālārthatattvajñaḥ priyakṛdrāmakṛṣṇayoḥ

उत्थातव्यमितोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैषिभिः ।आयान्त्यत्र महोत्पाता बालानां नाशहेतवः॥ 23 ॥

utthātavyamito'smābhirgokulasya hitaiṣibhiḥ | āyāntyatra mahotpātā bālānāṃ nāśahetavaḥ

मुक्तः कथञ्चिद्राक्षस्या बालघ्न्या बालको ह्यसौ ।हरेरनुग्रहान्नूनमनश्चोपरि नापतत्॥ 24 ॥

muktaḥ kathañcidrākṣasyā bālaghnyā bālako hyasau | hareranugrahānnūnamanaścopari nāpatat

चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् ।शिलायां पतितस्तत्र परित्रातः सुरेश्वरैः॥ 25 ॥

cakravātena nīto'yaṃ daityena vipadaṃ viyat | śilāyāṃ patitastatra paritrātaḥ sureśvaraiḥ

यन्न म्रियेत द्रुमयोरन्तरं प्राप्य बालकः ।असावन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम्॥ 26 ॥

yanna mriyeta drumayorantaraṃ prāpya bālakaḥ | asāvanyatamo vāpi tadapyacyutarakṣaṇam

यावदौत्पातिकोऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेदितः ।तावद्बालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगाः॥ 27 ॥

yāvadautpātiko'riṣṭo vrajaṃ nābhibhaveditaḥ | tāvadbālānupādāya yāsyāmo'nyatra sānugāḥ

वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नवकाननम् ।गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्रितृणवीरुधम्॥ 28 ॥

vanaṃ vṛndāvanaṃ nāma paśavyaṃ navakānanam | gopagopīgavāṃ sevyaṃ puṇyādritṛṇavīrudham

तत्तत्राद्यैव यास्यामः शकटान् युङ्क्त मा चिरम् ।गोधनान्यग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते॥ 29 ॥

tattatrādyaiva yāsyāmaḥ śakaṭān yuṅkta mā ciram | godhanānyagrato yāntu bhavatāṃ yadi rocate

तच्छ्रुत्वैकधियो गोपाः साधु साध्विति वादिनः ।व्रजान् स्वान् स्वान् समायुज्य ययू रूढपरिच्छदाः॥ 30 ॥

tacchrutvaikadhiyo gopāḥ sādhu sādhviti vādinaḥ | vrajān svān svān samāyujya yayū rūḍhaparicchadāḥ

वृद्धान् बालान् स्त्रियो राजन् सर्वोपकरणानि च ।अनस्स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासनाः॥ 31 ॥

vṛddhān bālān striyo rājan sarvopakaraṇāni ca | anassvāropya gopālā yattā āttaśarāsanāḥ

गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वतः ।तूर्यघोषेण महता ययुः सह पुरोहिताः॥ 32 ॥

godhanāni puraskṛtya śṛṅgāṇyāpūrya sarvataḥ | tūryaghoṣeṇa mahatā yayuḥ saha purohitāḥ

गोप्यो रूढरथा नूत्नकुचकुङ्कुमकान्तयः ।कृष्णलीला जगुः प्रीता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः॥ 33 ॥

gopyo rūḍharathā nūtnakucakuṅkumakāntayaḥ | kṛṣṇalīlā jaguḥ prītā niṣkakaṇṭhyaḥ suvāsasaḥ

तथा यशोदारोहिण्यावेकं शकटमास्थिते ।रेजतुः कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके॥ 34 ॥

tathā yaśodārohiṇyāvekaṃ śakaṭamāsthite | rejatuḥ kṛṣṇarāmābhyāṃ tatkathāśravaṇotsuke

वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्वकालसुखावहम् ।तत्र चक्रुर्व्रजावासं शकटैरर्धचन्द्रवत्॥ 35 ॥

vṛndāvanaṃ sampraviśya sarvakālasukhāvaham | tatra cakrurvrajāvāsaṃ śakaṭairardhacandravat

वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च ।वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृप॥ 36 ॥

vṛndāvanaṃ govardhanaṃ yamunāpulināni ca | vīkṣyāsīduttamā prītī rāmamādhavayornṛpa

एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बालचेष्टितैः ।कलवाक्यैः स्वकालेन वत्सपालौ बभूवतुः॥ 37 ॥

evaṃ vrajaukasāṃ prītiṃ yacchantau bālaceṣṭitaiḥ | kalavākyaiḥ svakālena vatsapālau babhūvatuḥ

अविदूरे व्रजभुवः सह गोपालदारकैः ।चारयामासतुर्वत्सान् नानाक्रीडापरिच्छदौ॥ 38 ॥

avidūre vrajabhuvaḥ saha gopāladārakaiḥ | cārayāmāsaturvatsān nānākrīḍāparicchadau

क्वचिद्वादयतो वेणुं क्षेपणैः क्षिपतः क्वचित् ।क्वचित्पादैः किङ्किणीभिः क्वचित्कृत्रिमगोवृषैः॥ 39 ॥

kvacidvādayato veṇuṃ kṣepaṇaiḥ kṣipataḥ kvacit | kvacitpādaiḥ kiṅkiṇībhiḥ kvacitkṛtrimagovṛṣaiḥ

वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् ।अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतुः प्राकृतौ यथा॥ 40 ॥

vṛṣāyamāṇau nardantau yuyudhāte parasparam | anukṛtya rutairjantūṃśceratuḥ prākṛtau yathā

कदाचिद्यमुनातीरे वत्सांश्चारयतोः स्वकैः ।वयस्यैः कृष्णबलयोर्जिघांसुर्दैत्य आगमत्॥ 41 ॥

kadācidyamunātīre vatsāṃścārayatoḥ svakaiḥ | vayasyaiḥ kṛṣṇabalayorjighāṃsurdaitya āgamat

तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरिः ।दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत्॥ 42 ॥

taṃ vatsarūpiṇaṃ vīkṣya vatsayūthagataṃ hariḥ | darśayan baladevāya śanairmugdha ivāsadat

गृहीत्वापरपादाभ्यां सहलाङ्गूलमच्युतः ।भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद्गतजीवितम् ।स कपित्थैर्महाकायः पात्यमानैः पपात ह॥ 43 ॥

gṛhītvāparapādābhyāṃ sahalāṅgūlamacyutaḥ | bhrāmayitvā kapitthāgre prāhiṇodgatajīvitam | sa kapitthairmahākāyaḥ pātyamānaiḥ papāta ha

तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शशंसुः साधु साध्विति ।देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्पवर्षिणः॥ 44 ॥

taṃ vīkṣya vismitā bālāḥ śaśaṃsuḥ sādhu sādhviti | devāśca parisantuṣṭā babhūvuḥ puṣpavarṣiṇaḥ

तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ ।सप्रातराशौ गोवत्सांश्चारयन्तौ विचेरतुः॥ 45 ॥

tau vatsapālakau bhūtvā sarvalokaikapālakau | saprātarāśau govatsāṃścārayantau viceratuḥ

स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा ।गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम्॥ 46 ॥

svaṃ svaṃ vatsakulaṃ sarve pāyayiṣyanta ekadā | gatvā jalāśayābhyāśaṃ pāyayitvā papurjalam

ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् ।तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरेः शृङ्गमिव च्युतम्॥ 47 ॥

te tatra dadṛśurbālā mahāsattvamavasthitam | tatrasurvajranirbhinnaṃ gireḥ śṛṅgamiva cyutam

स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् ।आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद्बली॥ 48 ॥

sa vai bako nāma mahānasuro bakarūpadhṛk | āgatya sahasā kṛṣṇaṃ tīkṣṇatuṇḍo'grasadbalī

कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः ।बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः॥ 49 ॥

kṛṣṇaṃ mahābakagrastaṃ dṛṣṭvā rāmādayo'rbhakāḥ | babhūvurindriyāṇīva vinā prāṇaṃ vicetasaḥ

तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निव- द्गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरोः ।चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक- स्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत॥ 50 ॥

taṃ tālumūlaṃ pradahantamagniva- dgopālasūnuṃ pitaraṃ jagadguroḥ | caccharda sadyo'tiruṣākṣataṃ baka- stuṇḍena hantuṃ punarabhyapadyata

तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयो- र्दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पतिः ।पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद्दिवौकसाम्॥ 51 ॥

tamāpatantaṃ sa nigṛhya tuṇḍayo- rdorbhyāṃ bakaṃ kaṃsasakhaṃ satāṃ patiḥ | paśyatsu bāleṣu dadāra līlayā mudāvaho vīraṇavaddivaukasām

तदा बकारिं सुरलोकवासिनः समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभिः ।समीडिरे चानकशङ्खसंस्तवै- स्तद्वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे॥ 52 ॥

tadā bakāriṃ suralokavāsinaḥ samākiran nandanamallikādibhiḥ | samīḍire cānakaśaṅkhasaṃstavai- stadvīkṣya gopālasutā visismire

मुक्तं बकास्यादुपलभ्य बालका रामादयः प्राणमिवेन्द्रियो गणः ।स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृताः प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगुः॥ 53 ॥

muktaṃ bakāsyādupalabhya bālakā rāmādayaḥ prāṇamivendriyo gaṇaḥ | sthānāgataṃ taṃ parirabhya nirvṛtāḥ praṇīya vatsān vrajametya tajjaguḥ

श्रुत्वा तद्विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृताः ।प्रेत्यागतमिवौत्सुक्यादैक्षन्त तृषितेक्षणाः॥ 54 ॥

śrutvā tadvismitā gopā gopyaścātipriyādṛtāḥ | pretyāgatamivautsukyādaikṣanta tṛṣitekṣaṇāḥ

अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् ।अप्यासीद्विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम्॥ 55 ॥

aho batāsya bālasya bahavo mṛtyavo'bhavan | apyāsīdvipriyaṃ teṣāṃ kṛtaṃ pūrvaṃ yato bhayam

अथाप्यभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शनाः ।जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्गवत्॥ 56 ॥

athāpyabhibhavantyenaṃ naiva te ghoradarśanāḥ | jighāṃsayainamāsādya naśyantyagnau pataṅgavat

अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्याः सन्ति कर्हिचित् ।गर्गो यदाह भगवानन्वभावि तथैव तत्॥ 57 ॥

aho brahmavidāṃ vāco nāsatyāḥ santi karhicit | gargo yadāha bhagavānanvabhāvi tathaiva tat

कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम्॥ 58 ॥

kurvanto ramamāṇāśca nāvindan bhavavedanām

एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे ।निलायनैः सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभिः॥ 59 ॥

evaṃ vihāraiḥ kaumāraiḥ kaumāraṃ jahaturvraje | nilāyanaiḥ setubandhairmarkaṭotplavanādibhiḥ

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे वत्सबकवधो नमैकादशोऽध्यायः॥ 11b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe vatsabakavadho namaikādaśo'dhyāyaḥ