Skandha 10, Adhyāya 69

नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् ।कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद्दिदृक्षुः स्म नारदः॥ 1 ॥

narakaṃ nihataṃ śrutvā tathodvāhaṃ ca yoṣitām | kṛṣṇenaikena bahvīnāṃ taddidṛkṣuḥ sma nāradaḥ

चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् ।गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत्॥ 2 ॥

citraṃ bataitadekena vapuṣā yugapatpṛthak | gṛheṣu dvyaṣṭasāhasraṃ striya eka udāvahat

इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् ।पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम्॥ 3 ॥

ityutsuko dvāravatīṃ devarṣirdraṣṭumāgamat | puṣpitopavanārāmadvijālikulanāditām

उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलैः ।छुरितेषु सरःसूच्चैः कूजितां हंससारसैः॥ 4 ॥

utphullendīvarāmbhojakahlārakumudotpalaiḥ | churiteṣu saraḥsūccaiḥ kūjitāṃ haṃsasārasaiḥ

प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतैः ।महामरकतप्रख्यैः स्वर्णरत्नपरिच्छदैः॥ 5 ॥

prāsādalakṣairnavabhirjuṣṭāṃ sphāṭikarājataiḥ | mahāmarakataprakhyaiḥ svarṇaratnaparicchadaiḥ

विभक्तरथ्यापथचत्वरापणैः शालासभाभी रुचिरां सुरालयैः ।संसिक्तमार्गाङ्गणवीथिदेहलीं पतत्पताकाध्वजवारितातपाम्॥ 6 ॥

vibhaktarathyāpathacatvarāpaṇaiḥ śālāsabhābhī rucirāṃ surālayaiḥ | saṃsiktamārgāṅgaṇavīthidehalīṃ patatpatākādhvajavāritātapām

तस्यामन्तःपुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपैः ।हरेः स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम्॥ 7 ॥

tasyāmantaḥpuraṃ śrīmadarcitaṃ sarvadhiṣṇyapaiḥ | hareḥ svakauśalaṃ yatra tvaṣṭrā kārtsnyena darśitam

तत्र षोडशभिः सद्मसहस्रैः समलङ्कृतम् ।विवेशैकतमं शौरेः पत्नीनां भवनं महत्॥ 8 ॥

tatra ṣoḍaśabhiḥ sadmasahasraiḥ samalaṅkṛtam | viveśaikatamaṃ śaureḥ patnīnāṃ bhavanaṃ mahat

विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमैः ।इन्द्रनीलमयैः कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा॥ 9 ॥

viṣṭabdhaṃ vidrumastambhairvaidūryaphalakottamaiḥ | indranīlamayaiḥ kuḍyairjagatyā cāhatatviṣā

वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभिः ।दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतैः॥ 10 ॥

vitānairnirmitaistvaṣṭrā muktādāmavilambibhiḥ | dāntairāsanaparyaṅkairmaṇyuttamapariṣkṛtaiḥ

दासीभिर्निष्ककण्ठीभिः सुवासोभिरलङ्कृतम् ।पुम्भिः सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलैः॥ 11 ॥

dāsībhirniṣkakaṇṭhībhiḥ suvāsobhiralaṅkṛtam | pumbhiḥ sakañcukoṣṇīṣasuvastramaṇikuṇḍalaiḥ

रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग ।नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्तः॥ 12 ॥

ratnapradīpanikaradyutibhirnirasta- dhvāntaṃ vicitravalabhīṣu śikhaṇḍino'ṅga | nṛtyanti yatra vihitāgurudhūpamakṣai- rniryāntamīkṣya ghanabuddhaya unnadantaḥ

तस्मिन् समानगुणरूपवयःसुवेष- दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या ।विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म- दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या॥ 13 ॥

tasmin samānaguṇarūpavayaḥsuveṣa- dāsīsahasrayutayānusavaṃ gṛhiṇyā | vipro dadarśa camaravyajanena rukma- daṇḍena sātvatapatiṃ parivījayantyā

तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री- पर्यङ्कतः सकलधर्मभृतां वरिष्ठः ।आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट- जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे॥ 14 ॥

taṃ sannirīkṣya bhagavān sahasotthitaśrī- paryaṅkataḥ sakaladharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ | ānamya pādayugalaṃ śirasā kirīṭa- juṣṭena sāñjaliravīviśadāsane sve

तस्यावनिज्य चरणौ तदपः स्वमूर्ध्ना- बिभ्रज्जगद्गुरुतरोऽपि सतां पतिर्हि ।ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनामयुक्तं तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम्॥ 15 ॥

tasyāvanijya caraṇau tadapaḥ svamūrdhnā- bibhrajjagadgurutaro'pi satāṃ patirhi | brahmaṇyadeva iti yadguṇanāmayuktaṃ tasyaiva yaccaraṇaśaucamaśeṣatīrtham

सम्पूज्य देवऋषिवर्यमृषिः पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन ।वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम्॥ 16 ॥

sampūjya devaṛṣivaryamṛṣiḥ purāṇo nārāyaṇo narasakho vidhinoditena | vāṇyābhibhāṣya mitayāmṛtamiṣṭayā taṃ prāha prabho bhagavate karavāma he kim

नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् ।निःश्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु॥ 17 ॥

naivādbhutaṃ tvayi vibho'khilalokanāthe maitrī janeṣu sakaleṣu damaḥ khalānām | niḥśreyasāya hi jagatsthitirakṣaṇābhyāṃ svairāvatāra urugāya vidāma suṣṭhu

दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः ।संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात्॥ 18 ॥

dṛṣṭaṃ tavāṅghriyugalaṃ janatāpavargaṃ brahmādibhirhṛdi vicintyamagādhabodhaiḥ | saṃsārakūpapatitottaraṇāvalambaṃ dhyāyaṃścarāmyanugṛhāṇa yathā smṛtiḥ syāt

ततोऽन्यदाविशद्गेहं कृष्णपत्न्याः स नारदः ।योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया॥ 19 ॥

tato'nyadāviśadgehaṃ kṛṣṇapatnyāḥ sa nāradaḥ | yogeśvareśvarasyāṅga yogamāyāvivitsayā

दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च ।पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः॥ 20 ॥

dīvyantamakṣaistatrāpi priyayā coddhavena ca | pūjitaḥ parayā bhaktyā pratyutthānāsanādibhiḥ

पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदाऽऽयातो भवानिति ।क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभिः॥ 21 ॥

pṛṣṭaścāviduṣevāsau kadā''yāto bhavāniti | kriyate kiṃ nu pūrṇānāmapūrṇairasmadādibhiḥ

अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु ।स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद्गृहम्॥ 22 ॥

athāpi brūhi no brahman janmaitacchobhanaṃ kuru | sa tu vismita utthāya tūṣṇīmanyadagādgṛham

तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् ।ततोऽन्यस्मिन् गृहेऽपश्यन्मज्जनाय कृतोद्यमम्॥ 23 ॥

tatrāpyacaṣṭa govindaṃ lālayantaṃ sutān śiśūn | tato'nyasmin gṛhe'paśyanmajjanāya kṛtodyamam

जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखैः ।भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम्॥ 24 ॥

juhvantaṃ ca vitānāgnīn yajantaṃ pañcabhirmakhaiḥ | bhojayantaṃ dvijān kvāpi bhuñjānamavaśeṣitam

क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् ।एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु॥ 25 ॥

kvāpi sandhyāmupāsīnaṃ japantaṃ brahma vāgyatam | ekatra cāsicarmābhyāṃ carantamasivartmasu

अश्वैर्गजै रथैः क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् ।क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभिः॥ 26 ॥

aśvairgajai rathaiḥ kvāpi vicarantaṃ gadāgrajam | kvacicchayānaṃ paryaṅke stūyamānaṃ ca vandibhiḥ

मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मन्त्रिभिश्चोद्धवादिभिः ।जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम्॥ 27 ॥

mantrayantaṃ ca kasmiṃścinmantribhiścoddhavādibhiḥ | jalakrīḍārataṃ kvāpi vāramukhyābalāvṛtam

कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गाः स्वलङ्कृताः ।इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च॥ 28 ॥

kutraciddvijamukhyebhyo dadataṃ gāḥ svalaṅkṛtāḥ | itihāsapurāṇāni śṛṇvantaṃ maṅgalāni ca

हसन्तं हास्यकथया कदाचित्प्रियया गृहे ।क्वापि धर्मं सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित्॥ 29 ॥

hasantaṃ hāsyakathayā kadācitpriyayā gṛhe | kvāpi dharmaṃ sevamānamarthakāmau ca kutracit

ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृतेः परम् ।शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगैः सपर्यया॥ 30 ॥

dhyāyantamekamāsīnaṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param | śuśrūṣantaṃ gurūn kvāpi kāmairbhogaiḥ saparyayā

कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित्सन्धिं चान्यत्र केशवम् ।कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम्॥ 31 ॥

kurvantaṃ vigrahaṃ kaiścitsandhiṃ cānyatra keśavam | kutrāpi saha rāmeṇa cintayantaṃ satāṃ śivam

पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्युपयापनम् ।दारैर्वरैस्तत्सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः॥ 32 ॥

putrāṇāṃ duhitṝṇāṃ ca kāle vidhyupayāpanam | dārairvaraistatsadṛśaiḥ kalpayantaṃ vibhūtibhiḥ

प्रस्थापनोपानयनैरपत्यानां महोत्सवान् ।वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे॥ 33 ॥

prasthāpanopānayanairapatyānāṃ mahotsavān | vīkṣya yogeśvareśasya yeṣāṃ lokā visismire

यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितैः ।पूर्तयन्तं क्वचिद्धर्मं कूर्पाराममठादिभिः॥ 34 ॥

yajantaṃ sakalān devān kvāpi kratubhirūrjitaiḥ | pūrtayantaṃ kvaciddharmaṃ kūrpārāmamaṭhādibhiḥ

चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् ।घ्नन्तं ततः पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवैः॥ 35 ॥

carantaṃ mṛgayāṃ kvāpi hayamāruhya saindhavam | ghnantaṃ tataḥ paśūn medhyān parītaṃ yadupuṅgavaiḥ

अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्वन्तःपुरगृहादिषु ।क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया॥ 36 ॥

avyaktaliṅgaṃ prakṛtiṣvantaḥpuragṛhādiṣu | kvaciccarantaṃ yogeśaṃ tattadbhāvabubhutsayā

अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्निव ।योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुषो गतिम्॥ 37 ॥

athovāca hṛṣīkeśaṃ nāradaḥ prahasanniva | yogamāyodayaṃ vīkṣya mānuṣīmīyuṣo gatim

विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् ।योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया॥ 38 ॥

vidāma yogamāyāste durdarśā api māyinām | yogeśvarātman nirbhātā bhavatpādaniṣevayā

अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाऽऽप्लुतान् ।पर्यटामि तवोद्गायन् लीलां भुवनपावनीम्॥ 39 ॥

anujānīhi māṃ deva lokāṃste yaśasā''plutān | paryaṭāmi tavodgāyan līlāṃ bhuvanapāvanīm

ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता ।तच्छिक्षयन् लोकमिममास्थितः पुत्र मा खिदः॥ 40 ॥

brahman dharmasya vaktāhaṃ kartā tadanumoditā | tacchikṣayan lokamimamāsthitaḥ putra mā khidaḥ

इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् ।तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह॥ 41 ॥

ityācarantaṃ saddharmān pāvanān gṛhamedhinām | tameva sarvageheṣu santamekaṃ dadarśa ha

कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् ।मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद्विस्मितो जातकौतुकः॥ 42 ॥

kṛṣṇasyānantavīryasya yogamāyāmahodayam | muhurdṛṣṭvā ṛṣirabhūdvismito jātakautukaḥ

इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना ।सम्यक् सभाजितः प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययौ॥ 43 ॥

ityarthakāmadharmeṣu kṛṣṇena śraddhitātmanā | samyak sabhājitaḥ prītastamevānusmaran yayau

एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्तिः ।रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्टः॥ 44 ॥

evaṃ manuṣyapadavīmanuvartamāno nārāyaṇo'khilabhavāya gṛhītaśaktiḥ | reme'ṅga ṣoḍaśasahasravarāṅganānāṃ savrīḍasauhṛdanirīkṣaṇahāsajuṣṭaḥ

यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतुः कर्माण्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार ।यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद्भगवति ह्यपवर्गमार्गे॥ 45 ॥

yānīha viśvavilayodbhavavṛttihetuḥ karmāṇyananyaviṣayāṇi hariścakāra | yastvaṅga gāyati śṛṇotyanumodate vā bhaktirbhavedbhagavati hyapavargamārge

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे कृष्णगार्हस्त्य- दर्शनं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः॥ 69 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe kṛṣṇagārhastya- darśanaṃ nāmaikonasaptatitamo'dhyāyaḥ