Skandha 4, Adhyāya 30

ये त्वयाभिहिता ब्रह्मन् सुताः प्राचीनबर्हिषः ।ते रुद्रगीतेन हरिं सिद्धिमापुः प्रतोष्य काम्॥ 1 ॥

ye tvayābhihitā brahman sutāḥ prācīnabarhiṣaḥ | te rudragītena hariṃ siddhimāpuḥ pratoṣya kām

किं बार्हस्पत्येह परत्र वाथ कैवल्यनाथप्रियपार्श्ववर्तिनः ।आसाद्य देवं गिरिशं यदृच्छया प्रापुः परं नूनमथ प्रचेतसः॥ 2 ॥

kiṃ bārhaspatyeha paratra vātha kaivalyanāthapriyapārśvavartinaḥ | āsādya devaṃ giriśaṃ yadṛcchayā prāpuḥ paraṃ nūnamatha pracetasaḥ

प्रचेतसोऽन्तरुदधौ पितुरादेशकारिणः ।जपयज्ञेन तपसा पुरञ्जनमतोषयन्॥ 3 ॥

pracetaso'ntarudadhau piturādeśakāriṇaḥ | japayajñena tapasā purañjanamatoṣayan

दशवर्षसहस्रान्ते पुरुषस्तु सनातनः ।तेषामाविरभूत्कृच्छ्रं शान्तेन शमयन् रुचा॥ 4 ॥

daśavarṣasahasrānte puruṣastu sanātanaḥ | teṣāmāvirabhūtkṛcchraṃ śāntena śamayan rucā

सुपर्णस्कन्धमारूढो मेरुशृङ्गमिवाम्बुदः ।पीतवासा मणिग्रीवः कुर्वन् वितिमिरा दिशः॥ 5 ॥

suparṇaskandhamārūḍho meruśṛṅgamivāmbudaḥ | pītavāsā maṇigrīvaḥ kurvan vitimirā diśaḥ

काशिष्णुना कनकवर्णविभूषणेन भ्राजत्कपोलवदनो विलसत्किरीटः ।अष्टायुधैरनुचरैर्मुनिभिः सुरेन्द्रै- रासेवितो गरुडकिन्नरगीतकीर्तिः॥ 6 ॥

kāśiṣṇunā kanakavarṇavibhūṣaṇena bhrājatkapolavadano vilasatkirīṭaḥ | aṣṭāyudhairanucarairmunibhiḥ surendrai- rāsevito garuḍakinnaragītakīrtiḥ

पीनायताष्टभुजमण्डलमध्यलक्ष्म्या स्पर्धच्छ्रिया परिवृतो वनमालयाऽऽद्यः ।बर्हिष्मतः पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् पर्जन्यनादरुतया सघृणावलोकः॥ 7 ॥

pīnāyatāṣṭabhujamaṇḍalamadhyalakṣmyā spardhacchriyā parivṛto vanamālayā''dyaḥ | barhiṣmataḥ puruṣa āha sutān prapannān parjanyanādarutayā saghṛṇāvalokaḥ

वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृपनन्दनाः ।सौहार्देनापृथग्धर्मास्तुष्टोऽहं सौहृदेन वः॥ 8 ॥

varaṃ vṛṇīdhvaṃ bhadraṃ vo yūyaṃ me nṛpanandanāḥ | sauhārdenāpṛthagdharmāstuṣṭo'haṃ sauhṛdena vaḥ

योऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्माननुदिनं नरः ।तस्य भ्रातृष्वात्मसाम्यं तथा भूतेषु सौहृदम्॥ 9 ॥

yo'nusmarati sandhyāyāṃ yuṣmānanudinaṃ naraḥ | tasya bhrātṛṣvātmasāmyaṃ tathā bhūteṣu sauhṛdam

ये तु मां रुद्रगीतेन सायं प्रातः समाहिताः ।स्तुवन्त्यहं कामवरान् दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम्॥ 10 ॥

ye tu māṃ rudragītena sāyaṃ prātaḥ samāhitāḥ | stuvantyahaṃ kāmavarān dāsye prajñāṃ ca śobhanām

यद्यूयं पितुरादेशमग्रहीष्ट मुदान्विताः ।अथो व उशती कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति॥ 11 ॥

yadyūyaṃ piturādeśamagrahīṣṭa mudānvitāḥ | atho va uśatī kīrtirlokānanu bhaviṣyati

भविता विश्रुतः पुत्रोऽनवमो ब्रह्मणो गुणैः ।य एतामात्मवीर्येण त्रिलोकीं पूरयिष्यति॥ 12 ॥

bhavitā viśrutaḥ putro'navamo brahmaṇo guṇaiḥ | ya etāmātmavīryeṇa trilokīṃ pūrayiṣyati

कण्डोः प्रम्लोचया लब्धा कन्या कमललोचना ।तां चापविद्धां जगृहुर्भूरुहा नृपनन्दनाः॥ 13 ॥

kaṇḍoḥ pramlocayā labdhā kanyā kamalalocanā | tāṃ cāpaviddhāṃ jagṛhurbhūruhā nṛpanandanāḥ

क्षुत्क्षामाया मुखे राजा सोमः पीयूषवर्षिणीम् ।देशिनीं रोदमानाया निदधे स दयान्वितः॥ 14 ॥

kṣutkṣāmāyā mukhe rājā somaḥ pīyūṣavarṣiṇīm | deśinīṃ rodamānāyā nidadhe sa dayānvitaḥ

प्रजाविसर्ग आदिष्टाः पित्रा मामनुवर्तता ।तत्र कन्यां वरारोहां तामुद्वहत मा चिरम्॥ 15 ॥

prajāvisarga ādiṣṭāḥ pitrā māmanuvartatā | tatra kanyāṃ varārohāṃ tāmudvahata mā ciram

अपृथग्धर्मशीलानां सर्वेषां वः सुमध्यमा ।अपृथग्धर्मशीलेयं भूयात्पत्न्यर्पिताशया॥ 16 ॥

apṛthagdharmaśīlānāṃ sarveṣāṃ vaḥ sumadhyamā | apṛthagdharmaśīleyaṃ bhūyātpatnyarpitāśayā

दिव्यवर्षसहस्राणां सहस्रमहतौजसः ।भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश्चानुग्रहान्मम॥ 17 ॥

divyavarṣasahasrāṇāṃ sahasramahataujasaḥ | bhaumān bhokṣyatha bhogān vai divyāṃścānugrahānmama

अथ मय्यनपायिन्या भक्त्या पक्वगुणाशयाः ।उपयास्यथ मद्धाम निर्विद्य निरयादतः॥ 18 ॥

atha mayyanapāyinyā bhaktyā pakvaguṇāśayāḥ | upayāsyatha maddhāma nirvidya nirayādataḥ

गृहेष्वाविशतां चापि पुंसां कुशलकर्मणाम् ।मद्वार्ता यातयामानां न बन्धाय गृहा मताः॥ 19 ॥

gṛheṣvāviśatāṃ cāpi puṃsāṃ kuśalakarmaṇām | madvārtā yātayāmānāṃ na bandhāya gṛhā matāḥ

न व्यवद्धृदये यज्ज्ञो ब्रह्मैतद्ब्रह्मवादिभिः ।न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गताः॥ 20 ॥

na vyavaddhṛdaye yajjño brahmaitadbrahmavādibhiḥ | na muhyanti na śocanti na hṛṣyanti yato gatāḥ

एवं ब्रुवाणं पुरुषार्थभाजनं जनार्दनं प्राञ्जलयः प्रचेतसः ।तद्दर्शनध्वस्ततमोरजोमला गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम्॥ 21 ॥

evaṃ bruvāṇaṃ puruṣārthabhājanaṃ janārdanaṃ prāñjalayaḥ pracetasaḥ | taddarśanadhvastatamorajomalā girāgṛṇan gadgadayā suhṛttamam

नमो नमः क्लेशविनाशनाय निरूपितोदारगुणाह्वयाय ।मनोवचोवेगपुरोजवाय सर्वाक्षमार्गैरगताध्वने नमः॥ 22 ॥

namo namaḥ kleśavināśanāya nirūpitodāraguṇāhvayāya | manovacovegapurojavāya sarvākṣamārgairagatādhvane namaḥ

शुद्धाय शान्ताय नमः स्वनिष्ठया मनस्यपार्थं विलसद्द्वयाय ।नमो जगत्स्थानलयोदयेषु गृहीतमायागुणविग्रहाय॥ 23 ॥

śuddhāya śāntāya namaḥ svaniṣṭhayā manasyapārthaṃ vilasaddvayāya | namo jagatsthānalayodayeṣu gṛhītamāyāguṇavigrahāya

नमो विशुद्धसत्त्वाय हरये हरिमेधसे ।वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्वसात्वताम्॥ 24 ॥

namo viśuddhasattvāya haraye harimedhase | vāsudevāya kṛṣṇāya prabhave sarvasātvatām

नमः कमलनाभाय नमः कमलमालिने ।नमः कमलपादाय नमस्ते कमलेक्षण॥ 25 ॥

namaḥ kamalanābhāya namaḥ kamalamāline | namaḥ kamalapādāya namaste kamalekṣaṇa

नमः कमलकिञ्जल्कपिशङ्गामलवाससे ।सर्वभूतनिवासाय नमोऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे॥ 26 ॥

namaḥ kamalakiñjalkapiśaṅgāmalavāsase | sarvabhūtanivāsāya namo'yuṅkṣmahi sākṣiṇe

रूपं भगवता त्वेतदशेषक्लेशसङ्क्षयम् ।आविष्कृतं नः क्लिष्टानां किमन्यदनुकम्पितम्॥ 27 ॥

rūpaṃ bhagavatā tvetadaśeṣakleśasaṅkṣayam | āviṣkṛtaṃ naḥ kliṣṭānāṃ kimanyadanukampitam

एतावत्त्वं हि विभुभिर्भाव्यं दीनेषु वत्सलैः ।यदनुस्मर्यते काले स्वबुद्ध्याभद्ररन्धन॥ 28 ॥

etāvattvaṃ hi vibhubhirbhāvyaṃ dīneṣu vatsalaiḥ | yadanusmaryate kāle svabuddhyābhadrarandhana

येनोपशान्तिर्भूतानां क्षुल्लकानामपीह ताम् ।अन्तर्हितोऽन्तर्हृदये कस्मान्नो वेद नाशिषः॥ 29 ॥

yenopaśāntirbhūtānāṃ kṣullakānāmapīha tām | antarhito'ntarhṛdaye kasmānno veda nāśiṣaḥ

असावेव वरोऽस्माकमीप्सितो जगतः पते ।प्रसन्नो भगवान् येषामपवर्गगुरुर्गतिः॥ 30 ॥

asāveva varo'smākamīpsito jagataḥ pate | prasanno bhagavān yeṣāmapavargagururgatiḥ

वरं वृणीमहेऽथापि नाथ त्वत्परतः परात् ।न ह्यन्तस्त्वद्विभूतीनां सोऽनन्त इति गीयसे॥ 31 ॥

varaṃ vṛṇīmahe'thāpi nātha tvatparataḥ parāt | na hyantastvadvibhūtīnāṃ so'nanta iti gīyase

पारिजातेऽञ्जसा लब्धे सारङ्गोऽन्यन्न सेवते ।त्वदङ्घ्रिमूलमासाद्य साक्षात्किं किं वृणीमहि॥ 32 ॥

pārijāte'ñjasā labdhe sāraṅgo'nyanna sevate | tvadaṅghrimūlamāsādya sākṣātkiṃ kiṃ vṛṇīmahi

यावत्ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभिः ।तावद्भवत्प्रसङ्गानां सङ्गः स्यान्नो भवे भवे॥ 33 ॥

yāvatte māyayā spṛṣṭā bhramāma iha karmabhiḥ | tāvadbhavatprasaṅgānāṃ saṅgaḥ syānno bhave bhave

तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिषः॥ 34 ॥

tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunarbhavam | bhagavatsaṅgisaṅgasya martyānāṃ kimutāśiṣaḥ

यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास्तृष्णायाः प्रशमो यतः ।निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन॥ 35 ॥

yatreḍyante kathā mṛṣṭāstṛṣṇāyāḥ praśamo yataḥ | nirvairaṃ yatra bhūteṣu nodvego yatra kaścana

यत्र नारायणः साक्षाद्भगवान् न्यासिनां गतिः ।संस्तूयते सत्कथासु मुक्तसङ्गैः पुनः पुनः॥ 36 ॥

yatra nārāyaṇaḥ sākṣādbhagavān nyāsināṃ gatiḥ | saṃstūyate satkathāsu muktasaṅgaiḥ punaḥ punaḥ

तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया ।भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागमः॥ 37 ॥

teṣāṃ vicaratāṃ padbhyāṃ tīrthānāṃ pāvanecchayā | bhītasya kiṃ na roceta tāvakānāṃ samāgamaḥ

वयं तु साक्षाद्भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्युः क्षणसङ्गमेन ।सुदुश्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्यो- र्भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गताः स्म॥ 38 ॥

vayaṃ tu sākṣādbhagavan bhavasya priyasya sakhyuḥ kṣaṇasaṅgamena | suduścikitsyasya bhavasya mṛtyo- rbhiṣaktamaṃ tvādya gatiṃ gatāḥ sma

यन्नः स्वधीतं गुरवः प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या ।आर्या नताः सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव॥ 39 ॥

yannaḥ svadhītaṃ guravaḥ prasāditā viprāśca vṛddhāśca sadānuvṛttyā | āryā natāḥ suhṛdo bhrātaraśca sarvāṇi bhūtānyanasūyayaiva

यन्नः सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु ।सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय॥ 40 ॥

yannaḥ sutaptaṃ tapa etadīśa nirandhasāṃ kālamadabhramapsu | sarvaṃ tadetatpuruṣasya bhūmno vṛṇīmahe te paritoṣaṇāya

मनुः स्वयम्भूर्भगवान् भवश्च येऽन्ये तपोज्ञानविशुद्धसत्त्वाः ।अदृष्टपारा अपि यन्महिम्नः स्तुवन्त्यथो त्वात्मसमं गृणीमः॥ 41 ॥

manuḥ svayambhūrbhagavān bhavaśca ye'nye tapojñānaviśuddhasattvāḥ | adṛṣṭapārā api yanmahimnaḥ stuvantyatho tvātmasamaṃ gṛṇīmaḥ

नमः समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च ।वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नमः॥ 42 ॥

namaḥ samāya śuddhāya puruṣāya parāya ca | vāsudevāya sattvāya tubhyaṃ bhagavate namaḥ

प्रीतस्तथेत्याह शरण्यवत्सलः ।अनिच्छतां यानमतृप्तचक्षुषां ययौ स्वधामानपवर्गवीर्यः॥ 43 ॥

prītastathetyāha śaraṇyavatsalaḥ | anicchatāṃ yānamatṛptacakṣuṣāṃ yayau svadhāmānapavargavīryaḥ

अथ निर्याय सलिलात्प्रचेतस उदन्वतः ।वीक्ष्याकुप्यन् द्रुमैश्छन्नां गां गां रोद्धुमिवोच्छ्रितैः॥ 44 ॥

atha niryāya salilātpracetasa udanvataḥ | vīkṣyākupyan drumaiśchannāṃ gāṃ gāṃ roddhumivocchritaiḥ

ततोऽग्निमारुतौ राजन्नमुञ्चन् मुखतो रुषा ।महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये॥ 45 ॥

tato'gnimārutau rājannamuñcan mukhato ruṣā | mahīṃ nirvīrudhaṃ kartuṃ saṃvartaka ivātyaye

भस्मसात्क्रियमाणांस्तान् द्रुमान् वीक्ष्य पितामहः ।आगतः शमयामास पुत्रान् बर्हिष्मतो नयैः॥ 46 ॥

bhasmasātkriyamāṇāṃstān drumān vīkṣya pitāmahaḥ | āgataḥ śamayāmāsa putrān barhiṣmato nayaiḥ

तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा ।उज्जह्रुस्ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टाः स्वयम्भुवा॥ 47 ॥

tatrāvaśiṣṭā ye vṛkṣā bhītā duhitaraṃ tadā | ujjahruste pracetobhya upadiṣṭāḥ svayambhuvā

ते च ब्रह्मण आदेशान्मारिषामुपयेमिरे ।यस्यां महदवज्ञानादजन्यजनयोनिजः॥ 48 ॥

te ca brahmaṇa ādeśānmāriṣāmupayemire | yasyāṃ mahadavajñānādajanyajanayonijaḥ

चाक्षुषे त्वन्तरे प्राप्ते प्राक्सर्गे कालविद्रुते ।यः ससर्ज प्रजा इष्टाः स दक्षो दैवचोदितः॥ 49 ॥

cākṣuṣe tvantare prāpte prāksarge kālavidrute | yaḥ sasarja prajā iṣṭāḥ sa dakṣo daivacoditaḥ

यो जायमानः सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा ।स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन्॥ 50 ॥

yo jāyamānaḥ sarveṣāṃ tejastejasvināṃ rucā | svayopādatta dākṣyācca karmaṇāṃ dakṣamabruvan

तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च ।युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन्॥ 51 ॥

taṃ prajāsargarakṣāyāmanādirabhiṣicya ca | yuyoja yuyuje'nyāṃśca sa vai sarvaprajāpatīn

संहितायां चतुर्थस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः॥ 30b ॥

saṃhitāyāṃ caturthaskandhe triṃśo'dhyāyaḥ