Brahmanda Purana
100
अध्याय 100 / 156

Book 2 - Adhyaya 62

44 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

अध्याय 100

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः ॥ ६१॥ पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde gāndharvamūrchanālakṣaṇavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 61// pūrvācāryamataṃ buddhvā pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ / vikhyātānvai alaṅkārāṃstanme nigadataḥ śruṇu

हिन्दी अर्थ

शक्ति का श्रवण किया है।२। उस युद्ध के अनन्तर उस अम्बिका ने बया किया था । है हयानन ! चौथे दिन की शर्वरी में विभात में बया किया गया था ।३। हयग्रीव जी ने कहा--हे प्राज्ञ कुम्भज ! आप अब वही सुनिए जो भंडासुर के मरने पर जगदम्बा ने किया था ।४। शक्तियों की सम्पूर्ण

English

After knowing the views of earlier teachers, I shall expound the well-known embellishments in music in due order. Please listen to them, while I am explaining.

अध्याय 100

श्लोक 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः ।संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

alaṅkārāstu vaktavyāḥ svaiḥ svairvarṇaiḥ prahetavaḥ / saṃsthā nayogaiśca tathā sadā nāḍhyādyavekṣayā

हिन्दी अर्थ

सेना को जो हैत्यों के आयुधों से अदित हो गयी थी अपने अमृत से प्लुत लोचनों के द्वारा पुन: आहलादित किवा था ।५। परमेशानो ललिता देवी के कटाक्षों की अमृत धारा से शक्तियों ने युद्ध की श्रान्ति का त्याग कर दिया था और बे प्रसन्न मानस वाली हो गयी थीं ।६। इस अवसर में देवगण

English

The embellishments are to be spoken of along with their Varnas (movements of notes such as 'steady', 'ascending and others) as their specific basis and also alongwith their associat- ed configuration (samrthana), always in regard to dramatic1 performance etc.

अध्याय 100

श्लोक 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् ।पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

vākyārthapadayogārthairalaṅkāraiśca pūraṇam / padāni gītakasyāhuḥ purastātpṛṣṭhato 'tha vā

हिन्दी अर्थ

भंडालुर के मदन से प्रसन्न हुए ये । वे सभी जिनमें ब्रह्मा-विष्णु अगुआ ये उस देवी की सेवा करने के लिए समागत हो गये थे

English

Vide N&tya&astra (Baroda) Vol. IV. p -92-

अध्याय 100

श्लोक 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया ।एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

sthātonitrīnaro nīḍḍīmanaḥkaṇṭhaśirasthayā / eteṣu triṣu sthāneṣu pravṛtto vidhiruttamaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्यास्त्रिदशास्तथा ।

English

Va.P. reading: alahkdrasya accepted.

अध्याय 100

श्लोक 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा ।विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

cattvāraḥ prakṛtau varṇāḥ pravicārasya nurvidhā / vikalpamaṣṭadhā caiva devāḥ ṣoḍaśadhā viduḥ

हिन्दी अर्थ

आदित्य वसवो रुद्रा मरुतः साध्यदेवताः

English

Bd. P. reads Sthatonitiraro niddimanah. V&. P. reads: sth&n&ni trioi j&niydt urdh etc.

अध्याय 100

श्लोक 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् ।आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

sṛṣṭo varmaḥ prasaṃcārī tṛtīyamavarohaṇam / ārohaṇaṃ caturthaṃ tu varṇaṃ varmavido viduḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माद्या ऊचु:-

English

(The names of Varnas:)

अध्याय 100

श्लोक 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् ।अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

tatraikaḥ saṃcarasthāyī saṃcarastu caro 'bhavat / avarohaṇavarṇānāmavarohaṃ vinirdiśet

हिन्दी अर्थ

नमोनमो भंडमहासुरघ्ने नमोऽस्तु कामेश्वरि वामकेशि

English

There are four embellishments viz. Sthdpaniy Krama - rejana, Pramada and Apramada. I shall explain the characteristics of these.3 4

अध्याय 100

श्लोक 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः ।एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

ārohaṇena vārohānvarṇānvarṇavido viduḥ / eteṣāmeva varṇānāmalaṅkārannibodhata

हिन्दी अर्थ

चितामणें चितितदानदसेऽचिन्त्ये चिराकारतरंगमाले । चिवाम्बरे चित्रजगत्प्रसूते चित्राख्यनित्ये सुखदे नमस्ते

English

(Names of Alahkdras continue as follows:) Visvaray Asfakala which has an interval of one place (from its original place?); Avarta and Kramotpatli — These two should be effected according to their proportion.

अध्याय 100

श्लोक 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः ।प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

alaṅkārāstu catvārasthāpanī kramarejanaḥ / pramādasyāpramādaśca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

मोक्षप्रदे मुग्धशशांकचूरे मुग्धस्मिते मोहनभेददके । मुद्रेशवरीचचितराजतन्त्े मुदराश्रिये देवि नमोनमस्ते

English

These are referred to only in the Puragas. Later writers do not mention them.

अध्याय 100

श्लोक 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः ।आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

visvaro 'ṣṭakalāścaiva sthānaṃ dvyekatarāgataḥ / āvarttasyākramo tvākṣī vekāryāṃ parimāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

४२४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

The exigencies of metre have led to the change in the order. The order should have been ( 1 ) Sthayin (i.e. Sd Sd Sd), (2 ) Arohin (e.g. Sd ri ga etc.), Avarohin (e.g. ni dha pa etc.) and (4) Saiiearin (e.g. Sa ri sa ri ga ri sa etc.

अध्याय 100

श्लोक 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः ।एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

kumāraṃ saṃparaṃ viddhi dvistaraṃ vāmanaṃ gataḥ / eṣa vai eṣa caivasyakutarekaḥ kulādhikaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रूरांतकध्वंसिनि कोमलांगे कोपेषु कालीं तनुमादधाने ।

English

But the anthor has not given them anywhere.

अध्याय 100

श्लोक 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः ।तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

sveta sve kātare jātakalāmagnitaraiṣitaḥ / tasmiṃścaiva svare vṛddhirniṣṭapte tadvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रोडानने पालितसेन्यचक्र क्रोडीकृताशेषभये नमस्ते ॥

English

The texts of Bd. P. and Va. P. are obscure here.

अध्याय 100

श्लोक 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः ।प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

syenastu aparo hasta uttaraḥ kamalākalaḥ / pramāṇaghasabindurnā jāyate vidure punaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्या--विष्णु-+रुद्र--शकादि सब देवगण- आदित्य--वसुगण-- मस्द्गण=-साध्य देवता--सिद्ध--किम्पुरुप- यक्ष--निर्ट ति आदि मिशा- चर--प्रहलाद आदि महादेत्य-सभी अ ड में निवास करने वाले वहाँ आकर उपस्थित हुए थे और उन्होने प्रसन्नता से सिंहासनेश्वरी की स्तुति की थी

English

The Alankdra called Prenkholita has the twelfth place of Kala having one interval. Thus it is endowed with the notes (?)

अध्याय 100

श्लोक 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् ।विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

kalā kāryā tu varṇānāṃ tadā nuḥ sthāpito bhavet / viparyayasya ropisyā dyasya prādurghaṭī mama

हिन्दी अर्थ

।८१०। ब्रह्मादिक ने कहा--हे इस जगत की एक मात्र स्वामिनि ! आपको बारम्बार नमस्कार है । है श्री त्रिपुराभिघाने ! आपको नमस्कार अनेक आर है । है महान भंडासुर के हनन करने बाली ! है कामेश्वरि ! है वाम- केशि ! आपकी सेवा में अनेकशः प्रणाम समपित हैं ।११। है चिराकार

English

Due to employment of Varna and Sthdna having the measure of Raid and Mdtrd are the configuration, proportion,, modification and characteristics.

अध्याय 100

श्लोक 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः ।अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

ekottaraḥ svarastu syātṣaḍjataḥ paramaḥ svaraḥ / akṣepaskandanākāryaṃ kākasyoyacapuṣkalam

हिन्दी अर्थ

तरजूमाले ! आप तो अचिन्तनीय हैं-आप चिन्त'मणि के हो समान हैं तथा जो भी प्राणियों का चिन्तित होता है उसके प्रदान करने में दक्ष हैं। हे चित्राम्बदे ! है चित्र जगत् प्रसूते ! है चित्राख्य नित्ये ! आप सुखों के देने बाली है । आपको बारम्बार नमस्कार है ।१२। आप मोक्ष देने वाली हैं--

English

This should be known as the purpose of embel- lishment which is fourfold1. Just as in the case of embellishment if it is used at the wrong place it is censured, similarly to beautify even the Varnas unfavourably, the prociucer by oneself (?) would be blamed.

अध्याय 100

श्लोक 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा ।आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

saṃtārau taunusarvāyyau kāryaṃ vā kāraṇaṃ tathā / ākṣiptamavarohyāsītprokṣamadyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

मुग्धशशादू चूडे ! आपका स्मित मोहन करने वाला है और आप मोहन करने वाला है और आप मोहून करने में परम दक्ष हैं। है मुद्रेश्दरी लिच्तित राजतन्त्रे ! आप मुद्रात्रिया हैं। है देवि ! आपको अनेक बार प्रणाम हैं

English

Thus the embellishment if used in a wrong place is censured. When the embellishment is effected, it should indi- cate the Rdga (melody).

अध्याय 100

श्लोक 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा ।प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

dvādaśe ca kalāsthānāmekāntaragatas tathā / preśollikhitamalaṅkāramevasvarasamanvitā

हिन्दी अर्थ

हे कोमलाङ्गो ! आप तो कर अन्तक के ध्वंम करने वाली हैं। आप कोप के अवसरों पर काली का विग्रह धारण कर लेती हैं। आप कोप के अवसरों पर कालो का पालन किया है। है कोड़ी-कृताशेष भये । आपको मेरा नमस्कार है

English

vide Sangtta-ratn&kara 1.6.64 which enumerates Rakti-l&bha. etc.

अध्याय 100

श्लोक 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला ।प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

svarasvarabahugrāmakāprayoṣṭanupatkalā / prakṣiptameva kalayācopādānārayo bhavet

हिन्दी अर्थ

षडंगदेवीपरिवारकृष्णे षडंगयुक्तश्रुति वावयमृग्ये ।

English

The songs which have been mentioned and parti- cularly those of fourfold form (?) should be effected with seven notes and the Kaitiki of sevenfold form.

अध्याय 100

श्लोक 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते ।उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

dvikathaṃvāvathābhūtayatrabhāṣitamucyate / uccarādviśvarārūḍhātathāyāṣṭasvarātathā

हिन्दी अर्थ

कामे शिवे मुख्यसमस्तनित्ये कांतासनान्ते कमलायताक्षि ।

English

(Va. P) In Uttara songs in the original form, the Matra is thus deleted (the rest is obscure).

अध्याय 100

श्लोक 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् ।एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

vāpaḥ syādavaroheṇa nārato bhavati dhruvam / ekāntaraṃ ca hyetevaitamevasvarasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

कामप्रदे कामिनि कामशंभोः काम्ये

English

With one foot in the Matra and deficiency in one foot... when there is the Upahanana (error?) of numbers in it, it is called Y&na.

अध्याय 100

श्लोक 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः ।अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

sakṣipracchedanāmācacatuṣkalagaṇaḥ smṛtaḥ / alaṅkārā bhavantyete triṃśaddevaiḥ prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्यौषधाद्ये नगरौघरूपे दिव्ये दिनाधीशसहस्रकांते ।

English

In the Uttara and in Mandraka songs in their original form, the Pada-bhdga1 and also along with one and a quarter (of a Pada) (?) is in Uttara and Mandraka.

अध्याय 100

श्लोक 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः ।संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

varṇāsthānaprayogeṇa kalāmātrāpramāṇataḥ / saṃsthānaṃ ca pramāṇaṃ ca vikāro lakṣaṇastathā

हिन्दी अर्थ

देदीप्यमाने दयया सनाथे देवाधिदेवप्रमदे नमस्ते

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् ।यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

caturvidhamidaṃ jñeya malaṅkāraprayojanam / yathātmano hyalaṅkāro vipayasto vigarhitaḥ

हिन्दी अर्थ

सदाणिमाद्चष्टकसेवनीये सदाशिवात्मोज्ज्वलमञ्चवासे।

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः ।नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

varmamevāpyalaṅkarttuṃ viṣamāhyātmasaṃbhavāḥ / nānābharaṇasaṃyogā yathā nāryā vibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

भभ्ये सदेकालयपादपूज्ये साविति लोकस्य नमोनमस्ते

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः ।न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

varmasya caivālaṅkāro vibhūṣā hyātmasaṃbhavaḥ / na pāde kuṇḍalaṃ dṛṣṭaṃ na kaṇṭhe rasanā tathā

हिन्दी अर्थ

बराह्मीमुखर्मातृग्णेनिषेव्ये ब्रह्मप्रिय ब्राह्मणवन्धरभेत्रि ।

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः ।क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

evamevādyalaṅkāre viparyasto vigarhitaḥ / kriyamāṇo 'pyalaṅkāro nāgaṃ yaścaiva darśayat

हिन्दी अर्थ

ब्ह्मामृतस्रोतसि राजहंसि ब्रह्मे शवरि श्रीललिते नमस्ते

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते ।लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

yathādṛṣṭasya mārgasyakarttavyasyavidhīyate / lakṣaṇaṃparyavasyāpivarttikā mapivarttate

हिन्दी अर्थ

संक्षोभि णीमुख्यसमस्तमुद्रासंसेविते संसरणप्रहंत्रि ।

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव ।त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

yāthātathyena vakṣyāmi māsodbhavamukhodbhava / trayoviṃśatiśītistu vijñātapavadaivatam

हिन्दी अर्थ

नित्य कलाषोडशकेन नामाकषिण्यधीशि प्रमथेन सेव्ये

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः ।तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

nagonātupurastānumadhyamāṃśastu paryayaḥ / tayorvibhāgo devānāṃ lāvaṇye mārgasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अनं गपृष्पादिभिरुन्नदाभिरनं गदेवीभि रजस्नसेव्ये ।

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर ।विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

anuṣaṅgamayo dṛṣṭaṃ svasāraṃ vasvarātara / viparyayaḥ saṃvartto ca saptasvarapadakramam

हिन्दी अर्थ

अभव्यहुत्यक्षरराशिरूपे हवारिवर्गे ललिते नमस्ते

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच ।पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

gāndhārasetugīyante varomadbhagavānica / pañcamaṃmadhyamañcaivadhaivataṃ tu niṣādataḥ

हिन्दी अर्थ

हे ललिते ! आप षडंगदेवी परियार कृष्णा है। है षड़ंगयुक्त श्रुति वाक्यों के द्वारा आप षट्चक् में विराजमाना हैं। है षड्भियुबते ! आप बड्भाव रूपों वाली हैं । आपको हम सबका प्रणाम हैं ।१५। है मुख्ये समस्त नित्ये ! है कामे ! है शिवे ! है कान्तासनान्ते ! आपके नेत्र कमलों के

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे ।द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

ṣaḍjarṣabhaścajānīmomadrakeṣvevanāntare / dvevdyaparatukiṃvidyāddvayamuṣṇantikasyatu

हिन्दी अर्थ

समान हैं। आप कामनाओं के देने बाली हैं । है कामिनि ! आप कामशम्भु की काम्य हैं। है कलाओं की स्वामिनि ! आपको नमस्कार है।१६। है दिव्यौषधादये ! आप नगरीघ रूप वाली हैं। है दिव्ये ! आप दिनाधीश सहो के समान कान्ति वाली हैं । है सनाथे ! आप दया से देदीप्यमाना

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते ।पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

prākṛte vaikṛte caiva gāndhāraḥ sa prayujyate / padasyātyayarūpantusaptarūpantukauśikīm

हिन्दी अर्थ

है। है देवाधिदेव शम्भु की प्रमदे ! आपको हम सबका प्रणाम निनेदित है

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः ।एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

gāndhārasyenakārtsyena cāyaṃ yasyavidhiḥ smṛtaḥ / eṣacaivakramoddiṣṭomadhyamāṃśasya madhyamaḥ

हिन्दी अर्थ

करने के योग्य हैं आप सदा शिव के आत्मोज्ज्वल मञ्च पर निवास किया करती है । है सदेकालय पादपूज्ये ! है सभ्ये ! आप लोक को रक्षिका है । आप लोक की रिका हैं। आपको बारम्बार नमस्कार है १८) ब्राह्मी जिनमें प्रमुख हैं ऐसी मातृ गर्णो के द्वारा आप सेव्य हैं। आप ब्रह्म प्रिया

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः ।ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

yāni proktāni gītānivaturūpaṃ viśeṣataḥ / tataḥ saptasvaraṅkāryaṃsaptarūpañcakauśikī

हिन्दी अर्थ

हैं। है ब्राह्मण बस्त्रभेजि ! आप तो ब्रह्मामूत की खोत हैं। है राजहंसि ! आप ब्रह्मा श्वरी हैं । है श्री ललिते ! आपको हमारा प्रणाम है ।१६। संक्षो- भिणी जिनमें प्रधान है उन समस्त मुद्राओं के द्वारा संसेवित आप हैं और संसरण का प्रहनन करने वाली हैं । है संसार लीला ऋतिसार साक्षि ! हे

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा ।द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

agadarśanamityāhurmānudvaimamaketathā / dvitīyāmāsamātrāṇābhiḥ sarvāḥ pratiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

संसार लीला कृतिसार खाक्षि ! है अधिनाये ! लसिते.! आपको हमारा नमस्कार है । है अधीशि ! आप नित्या हैं ओर षोडश कला से आकर्षण

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत ।तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

uttarevaprakṛtyevaṃmātābrāhmatalāyata / tathāhatānopiḍakeyatramāyāṃnivarttate

हिन्दी अर्थ

४२६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः ।संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

pādenaikenamāyātrā pādonāmativārimaḥ / saṃkhyāpanopahūtāṃvaitatrapānamiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

करने वाली हैं तथा प्रम के दवारा सेवन करते के योग्य हैं ।२०। है नित्ये ! आपकी दया का प्रपञ्च निरांतक है । आपके नीले अलकों की श्रेणियां है । आपको वारम्वार नमस्कार है । अनंग पुष्पादि एवं उम्नदा अनंग देवियों के द्वारा आप निरन्तर सेवन के योग्य रहती हैं। है अभव हन्ति! है अक्षर-

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् ।पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

dvitīyapādabhaṅgañcagrahenāmapratiṣṭhitam / pūrvamaṣṭhatīṭatī nadvitīyaṃ cāparāntikaiḥ

हिन्दी अर्थ

राशि रूपे ! आपने समस्त शत्रुओं को निहत कर दिया है। हे. ललिते ! आपको हमारा नमस्कार है

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् ।चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

pādabhāgasapādaṃ tu prakṛtyamapi saṃsthitam / caturthamuttaraṃ caivamadravatpāvamadrakau

हिन्दी अर्थ

सर्वाधिके संगते समस्तसिद्धिप्रदे श्रोललिते नमस्ते

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला ।सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

madrakodakṣiṇasyāpi yathoktā varttate kalā / sarvamevānuyogaṃ tu dvitīyaṃ buddhimiṣyate

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञजातप्रथमा्िरन्यदेवीभि रप्याश्रितचक्रभूमे । सर्वामराकांक्षितपूरथित्रि सर्वस्य लोकस्य सवित्रि पाहि

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते ।एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

pādauvāharaṇaṃ cāsyātpāraṃ nātra vidhīyate / ekatvaṃ munuyogasya dvayoryadyaddvijottama

हिन्दी अर्थ

अत्युग्रतेजोजञ्वलितांबुराशे प्रसेव्यमाने परितो नमस्ते

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः ।तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

anekasamavāyastu pātakā hariṇā smṛtāḥ / tisṛṇāṃ caiva vṛttīnāṃ vṛttau vṛtte ca dakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कामेशि वज्ञे शि भगेश्य रूपे कन्ये कले कालविलोपदशे । कथाविशेषीङ्गतदेत्यसेन्ये कामेशयांते कमले नमस्ते

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

अध्याय 100

श्लोक 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा ।कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

aṣṭau tu samavāyastu vīrā saṃmūrchanā tathā / kasyanāsutarācaiva svaraśākhā prakīrttitā

हिन्दी अर्थ

बिन्दुस्थिते विन्दुकलँकल्पे विद्वात्मिके बृ हितचित्प्रकाशे । बृहृत्कुचांभोजविलोलहारे वृहत्प्रभावे ललिते नमस्ते ॥

English

There were three Mdrgas (ways of the 7a/a-procedure) namely Citra,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।