Brahma Purana
147
अध्याय 147 / 246

Adhyaya 147

23 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

अध्याय 147

श्लोक 1

अप्सरोयुगम् आख्यातम् अप्सरासंगमं ततः तीरे च दक्षिणे पुण्यं स्मरणात् सुभगो भवेत्

apsaroyugam ākhyātam apsarāsaṃgamaṃ tataḥ tīre ca dakṣiṇe puṇyaṃ smaraṇāt subhago bhavet

हिन्दी अर्थ

सम्मतौ। उपकारिषु सर्वोऽपि करोत्युपकृतिं पुनः ॥

English

After leading the Ganga from the matted hair of Mahes- vara and coming to the holy mountain Brahmagiri, what did Gautama do?

अध्याय 147

श्लोक 2

मुक्तो भवत्य् असंदेहं तत्र स्नानादिना नरः स्त्री सती संगमे तस्मिन्न् ऋतुस्नाता च नारद

mukto bhavaty asaṃdehaṃ tatra snānādinā naraḥ strī satī saṃgame tasminn ṛtusnātā ca nārada

हिन्दी अर्थ

अपकारिषु य: साधुः पुण्यभाक् स उदाहतः ॥

English

O mother born of the matted hair of the three-eyed lord, O goddess bestowing all desired things, forgive. You are calm. Go happily, carry out what is conducive to the welfare of all.

अध्याय 147

श्लोक 3

वन्ध्यापि जनयेत् पुत्रं त्रिमासात् पतिना सह स्नानदानेन वर्तन्ती नान्यथा मद्वचो भवेत्

vandhyāpi janayet putraṃ trimāsāt patinā saha snānadānena vartantī nānyathā madvaco bhavet

हिन्दी अर्थ

» वाराहतीर्थ, कुशावर्त, नीलगङ्गा और कपोततीर्थकी महिमा

English

On being spoken to thus by Gautama, the Ganga who assumed a divine form and wore a divine garland and unguent, said to Gautama.

अध्याय 147

श्लोक 4

अप्सरोयुगम् आख्यातं तीर्थं येन च हेतुना तत्रेदं कारणं वक्ष्ये शृणु नारद यत्नतः

apsaroyugam ākhyātaṃ tīrthaṃ yena ca hetunā tatredaṃ kāraṇaṃ vakṣye śṛṇu nārada yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

योग्य ही उत्तम बात कही है; किंतु इस विषयमें मुझे कुछ और भी कहना है, उसे सुनो । कोई एक हजार प्राणियोंका भरण-पोषण करता है। दूसरा दसका ही निर्वाह करता है और कोई ऐसा है,

English

Where shall I go? To the abode of Devas, or to the water-jar or to the nether worlds? It is known that you are truthful of speech.

अध्याय 147

श्लोक 5

स्पर्धासीन् महती ब्रह्मन् विश्वामित्रवसिष्ठयोः तपस्यन्तं गाधिसुतं ब्राह्मण्यार्थे यतव्रतम्

spardhāsīn mahatī brahman viśvāmitravasiṣṭhayoḥ tapasyantaṃ gādhisutaṃ brāhmaṇyārthe yatavratam

हिन्दी अर्थ

जो सुखपूर्वक केवल अपनी जीविकाका काम चला लेता है; किंतु हमलोग ऐसे जीवोंमेंसे हैं, जो अपना ही पेट बड़े कष्टसे भर पाते हैं। कुछ लोग खाई खोदकर उसमें अन्न भरकर रखते हैं।

English

O goddess, you have been requested by me for helping the three worlds. You have been given to me by &ambhu. O goddess, let it not be otherwise.

अध्याय 147

श्लोक 6

गङ्गाद्वारे समासीनं प्रेरितेन्द्रेण मेनका तं गत्वा तपसो भ्रष्टं कुरु भद्रे ममाज्ञया

gaṅgādvāre samāsīnaṃ preritendreṇa menakā taṃ gatvā tapaso bhraṣṭaṃ kuru bhadre mamājñayā

हिन्दी अर्थ

कुछ लोग कोठेभर धानके धनी होते हैं और कितने ही घड़ोंमें धान भरकर रखते हैं; परंतु हमारे पास तो उतना ही संग्रह होता है, जितना अपनी चोंचमें आ जाय। शुभे! तुम्हीं बताओ,

English

Everywhere it has the power of everyone of the chan¬ nels. It destroys all sins. It bestows all desired things always. It is thus alone that she is sung about in the Vedas.

अध्याय 147

श्लोक 7

तदोक्तेन्द्रेण सा मेना विश्वामित्रं तपश्च्युतम् कृत्वा कन्यां तथा दत्त्वा जगामेन्द्रपुरं पुनः

tadoktendreṇa sā menā viśvāmitraṃ tapaścyutam kṛtvā kanyāṃ tathā dattvā jagāmendrapuraṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसी दशामें इस थके-माँदे अतिथिका आदर- सत्कार मैं किस प्रकार करूँ?

English

Human beings see only the part of Ganga that flows over the mortal world and not that which flows over the nether worlds. Nor do the human beings of ignorant intellect see Ganga flowing in heaven.

अध्याय 147

श्लोक 8

तस्यां गतायां सस्मार गाधिपुत्रो ऽखिलं कृतम् तं तु देशं परित्यज्य तीर्थं तु सुरवल्लभम्

tasyāṃ gatāyāṃ sasmāra gādhiputro 'khilaṃ kṛtam taṃ tu deśaṃ parityajya tīrthaṃ tu suravallabham

हिन्दी अर्थ

कपोतीने कहा--नाथ! अग्नि, जल, मीठी वाणी, तृण और काष्ठ आदि जो भी सम्भव हो, वह अतिथिको देना चाहिए। यह व्याध सर्दीसे कष्ट पा रहा है।'

English

Then Gautama the great among the sages circumam¬ bulated Ganga, the splendid mother of the Universe fre¬ quented by Devas and Sages.

अध्याय 147

श्लोक 9

जगाम दक्षिणां गङ्गां यत्र कालञ्जरो हरः तपस्यन्तं तदोवाच पुनर् इन्द्रः सहस्रदृक्

jagāma dakṣiṇāṃ gaṅgāṃ yatra kālañjaro haraḥ tapasyantaṃ tadovāca punar indraḥ sahasradṛk

हिन्दी अर्थ

अपनी प्यारी स्त्रीका कथन सुनकर पक्षिराज कपोतने पेड़पर चढ़कर सब ओर देखा तो कुछ दूरीपर उसे आग दिखायी दी। वहाँ जाकर वह चोंचसे एक जलती हुई लकड़ी उठा लाया और

English

O MaheSana, lord of Devas, with a desire for the

अध्याय 147

श्लोक 10

उर्वशीं च ततो मेनां रम्भां चापि तिलोत्तमाम् नैवेत्य् ऊचुर् भयत्रस्ताः पुनर् आह शचीपतिः

urvaśīṃ ca tato menāṃ rambhāṃ cāpi tilottamām naivety ūcur bhayatrastāḥ punar āha śacīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

व्याधके आगे रखकर अग्निको प्रज्वलित किया; फिर सूखे काठ, पत्ते और तिनके बार-बार आगमें डालने लगा। आग प्रज्वलित हो उठी।

English

The devotee should abandon vicious nature. He should closely abide by his own duty. He should massage the limbs of the tired people. He should give them food in the proper manner.

अध्याय 147

श्लोक 11

गम्भीरां चातिगम्भीराम् उभे ये गर्विते तदा ते ऊचतुर् उभे देवं सहस्राक्षं पुरंदरम्

gambhīrāṃ cātigambhīrām ubhe ye garvite tadā te ūcatur ubhe devaṃ sahasrākṣaṃ puraṃdaram

हिन्दी अर्थ

कहा-- महाभाग ! मुझे आगमें डाल दीजिये। मैं अपने शरीरसे इस दुःखी व्याधको तृप्त करूँगी। सुव्रत! ऐसा करनेसे तुम अतिथि-सत्कार करनेवाले पुण्यात्माओंके लोकमें जाओगे।'

English

The holy centres are within distances of two hands of one another. O Gautama, I am present everywhere and I am the bestower of all desired things.

अध्याय 147

श्लोक 12

आवां गत्वा तपस्यन्तं गाधिपुत्रं महाद्युतिम् च्यावयावो नृत्यगीतै रूपयौवनसंपदा

āvāṃ gatvā tapasyantaṃ gādhiputraṃ mahādyutim cyāvayāvo nṛtyagītai rūpayauvanasaṃpadā

हिन्दी अर्थ

कपोत बोला- शुभे! मेरे जीते-जी यह तुम्हारा धर्म नहीं है। मुझे ही आज्ञा दो। मैं ही आज अतिथि-यज्ञ करूँगा।

English

Plunging into and performing ablution in the Ganga for sixty thousand years is on a par with taking bath once when Bjrhaspati (Jupiter) is in the Leo (zodiac).

अध्याय 147

श्लोक 13

यासाम् अपाङ्गे हसिते वाचि विभ्रमसंपदि नित्यं वसति पञ्चेषुस् ताभिः को ऽत्र न जीयते

yāsām apāṅge hasite vāci vibhramasaṃpadi nityaṃ vasati pañceṣus tābhiḥ ko 'tra na jīyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर कपोतने सबको शरण देनेवाले भक्तवत्सल विश्वरूप चतुर्भुज महाविष्णुका स्मरण करते हुए अग्निको तीन बार परिक्रमा को; फिर व्याधसे यह कहते हुए आग्निमें प्रवेश किया कि

English

"In whose side-glance, smile, speech and play of gesture the five-arrowed (Kama) constantly dwells — who here is not conquered by them?"

अध्याय 147

श्लोक 14

तथेत्य् उक्ते सहस्राक्षे ते आगत्य महानदीम् ददृशाते तपस्यन्तं विश्वामित्रं महामुनिम्

tathety ukte sahasrākṣe te āgatya mahānadīm dadṛśāte tapasyantaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim

हिन्दी अर्थ

'मुझे सुखपूर्वक उपयोगमें लाओ।' कपोतने अपने जीवनको अग्निमें होम दिया, यह देख व्याध कहने लगा-- अहो! मेरे इस मनुष्य-शरीरका जीवन धिक्कार देने योग्य है, क्योंकि मेरे ही लिये पक्षिराजने

English

When the thousand-eyed one had said "So be it," the two came to the great river and saw the great sage Vishvamitra performing austerity,

अध्याय 147

श्लोक 15

मृत्योर् अपि दुराधर्षं भूमिस्थम् इव धूर्जटिम् सहस्रम् एकं वर्षाणाम् ईक्षितुं न च शक्नुतः

mṛtyor api durādharṣaṃ bhūmistham iva dhūrjaṭim sahasram ekaṃ varṣāṇām īkṣituṃ na ca śaknutaḥ

हिन्दी अर्थ

यह साहसपूर्ण कार्य किया है।' यों कहते हुए व्याधसे कपोतीने कहा--' महाभाग! अब मुझे छोड़ दो। देखो, मेरे ये पतिदेव मुझसे दूर चले जा रहे हैं।' उसको बात सुनकर व्याध सहम गया और

English

hard to assail even by Death, like Shiva with matted locks sitting on earth; for a thousand years they could not see him.

अध्याय 147

श्लोक 16

दूरे स्थिते नृत्यगीतचाटुकाररते तदा विलोक्य मुनिशार्दूलस् ततः कोपाकुलो ऽभवत्

dūre sthite nṛtyagītacāṭukārarate tadā vilokya muniśārdūlas tataḥ kopākulo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

तुरंत ही पिंजड़ेमें पड़ी हुई कपोतीको उसने छोड़ दिया। तब उसने भी पति और अग्निको परिक्रमा करके कहा--'स्वामीके साथ चितामें प्रवेश करना स्त्रियोंके लिये बहुत बड़ा धर्म है। वेदमें इस

English

When they were far away, delighting in dance, song and flattery, the tiger among sages, seeing them, became filled with anger.

अध्याय 147

श्लोक 17

प्रतीपाचरणं दृष्ट्वा क्रोधः कस्य न जायते निस्पृहो ऽपि महाबाहुस् तम् इन्द्रं प्रहसन्न् इव

pratīpācaraṇaṃ dṛṣṭvā krodhaḥ kasya na jāyate nispṛho 'pi mahābāhus tam indraṃ prahasann iva

हिन्दी अर्थ

मार्गका विधान है और लोकमें भी सबने इसकी प्रशंसा की है। जैसे साँप पकड़नेवाला मनुष्य

English

Who does not feel anger on seeing opposition? Though desireless, the mighty-armed one, laughing as it were at that Indra,

अध्याय 147

श्लोक 18

आभ्यां मुक्तः सहस्राक्षो ह्य् अप्सरोभ्यां ब्रुवन्न् इव शशाप ते स गाधेयो द्रवरूपे भविष्यथः

ābhyāṃ muktaḥ sahasrākṣo hy apsarobhyāṃ bruvann iva śaśāpa te sa gādheyo dravarūpe bhaviṣyathaḥ

हिन्दी अर्थ

उसे देखकर सर्दीसे दुःखी व्याधने अपने जड़वत् साँपको बिलसे बलपूर्वक निकाल लेता है, उसी बने हुए अङ्गोंको तपाया। इससे उसको बड़ा प्रकार पतिका अनुगमन करनेवाली नारी पतिके आराम मिला। कपोतीने देखा व्याध क्षुधाकी साथ ही स्वर्गलोकमें जाती है ।'

English

released by those two apsarases, the thousand-eyed, as if speaking, cursed them: "You two, son of Gadhi, will be in the form of liquid,

अध्याय 147

श्लोक 19

द्रवितुं मां समायाते यतस् त्व् इह ततो लघु ततः प्रसादितस् ताभ्यां शापमोक्षं चकार सः

dravituṃ māṃ samāyāte yatas tv iha tato laghu tataḥ prasāditas tābhyāṃ śāpamokṣaṃ cakāra saḥ

हिन्दी अर्थ

आगमें जल रहा है, तब उसने अपने स्वामीसे

English

since you came here to melt me, quickly." Then, appeased by them, he granted release from the curse:

अध्याय 147

श्लोक 20

भवेतां दिव्यरूपे वां गङ्गया संगते यदा तच्छापात् ते नदीरूपे तत्क्षणात् संबभूवतुः

bhavetāṃ divyarūpe vāṃ gaṅgayā saṃgate yadā tacchāpāt te nadīrūpe tatkṣaṇāt saṃbabhūvatuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर कपोतीने पृथ्वी, देवता, गङ्गा

English

"When you meet the Ganga you will have divine forms." By that curse they at once became rivers.

अध्याय 147

श्लोक 21

अप्सरोयुगम् आख्यातं नदीद्वयम् अतो ऽभवत् ताभ्यां परस्परं चापि ताभ्यां गङ्गासुसंगमः

apsaroyugam ākhyātaṃ nadīdvayam ato 'bhavat tābhyāṃ parasparaṃ cāpi tābhyāṃ gaṅgāsusaṃgamaḥ

हिन्दी अर्थ

१. अग्निरापः शुभा वाणी तृणकाष्ठादिकं च यत्। एतदप्यर्थिने देयं शीतार्तो लुब्धकस्त्वयम् ॥ (८०। ६०)

English

The pair of apsarases became two rivers; they also met each other and the Ganga at a good confluence.

अध्याय 147

श्लोक 22

सर्वलोकेषु विख्यातो भुक्तिमुक्तिप्रदः शिवः तत्रास्ते दृष्ट एवासौ सर्वसिद्धिप्रदायकः

sarvalokeṣu vikhyāto bhuktimuktipradaḥ śivaḥ tatrāste dṛṣṭa evāsau sarvasiddhipradāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मो यद्धर्तुरनुवेशनम्। वेदे च विहितो मार्गः सर्वलोकेषु पूजितः ॥

English

Famed in all worlds, auspicious, granting enjoyment and liberation, he abides there and is seen, the giver of all success.

अध्याय 147

श्लोक 23

तत्र स्नात्वा तु तं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वबन्धनात्

tatra snātvā tu taṃ dṛṣṭvā mucyate sarvabandhanāt

हिन्दी अर्थ

तथा वनस्पतियोंको नमस्कार किया और अपने बच्चोंको सान्त्वना देकर व्याधसे कहा--' महाभाग ! तुम्हारी ही कृपासे मेरे लिये ऐसा शुभ अवसर प्राप्त हुआ है। मैं पतिके साथ स्वर्गलोकमें जाती

English

Bathing there and seeing him, one is freed from all bondage.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।