Brihadaranyaka Upanishad
15
अध्याय 15 / 47

Adhyāya 3 · Brāhmaṇa 3

2 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ2 श्लोक

अध्याय 15

श्लोक 3.3.1

अथ हैनं भुज्युर्लाह्यायनिः पप्रच्छ ।याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम ते पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहानैम ।तस्याऽऽसीद् दुहिता गन्धर्वगृहीता तमपृच्छाम कोऽसीति ।सोऽब्रवीत् सुधन्वाऽऽङ्गिरस इति ।तं यदा लोकानामन्तानपृच्छामाथैतदथैनमब्रूम क्व पारिक्षिता अभवन्निति क्व पारिक्षिता अभवन् स त्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य क्व पारिक्षिता अभवन्निति

atha hainaṃ bhujyurlāhyāyaniḥ papraccha | yājñavalkyeti hovāca madreṣu carakāḥ paryavrajāma te patañcalasya kāpyasya gṛhānaima | tasyā''sīd duhitā gandharvagṛhītā tamapṛcchāma ko'sīti | so'bravīt sudhanvā''ṅgirasa iti | taṃ yadā lokānāmantānapṛcchāmāthaitadathainamabrūma kva pārikṣitā abhavanniti kva pārikṣitā abhavan sa tvā pṛcchāmi yājñavalkya kva pārikṣitā abhavanniti

English

Then Bhugyu Lâhyâyani asked. 'Yâgñavalkya,' he said, 'we wandered about as students , and came to the house of Patañkala Kâpya. He had a daughter who was possessed by a Gandharva. We asked him, 'Who art thou?' and he (the Gandharva) replied: 'I am Sudhanvan, the Âṅgirasa.' And when we asked him about the ends of the world, we said to him, 'Where were the Pârikshitas ? Where then were the Pârikshitas, I ask thee, Yâgñavalkya, where were the Pârikshitas?'

अध्याय 15

श्लोक 3.3.2

स होवाचोवाच वै सोऽगच्छन्वै ते तद् यत्राश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति ।क्व न्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति ।द्वात्रिँशतं वै देवरथाह्न्यान्ययं लोकस्तँ समन्तं पृथिवी द्विस्तावत्पर्येति ताँ समन्तं पृथिवी द्विस्तावत्समुद्रः पर्येति ।तद्यावती क्षुरस्य धारा यावद्वा मक्षिकायाः पत्रं तावानन्तरेणाऽऽकाशस्तान् इन्द्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्छत् तान् वायुरात्मनि धित्वा तत्रागमयद्यत्र अश्वमेधयाजिनोऽभवन्नित्येवमिव वै स वायुमेव प्रशशँस तस्माद्वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद ।ततो ह भुज्युर्लाह्यायनिरुपरराम

sa hovācovāca vai so'gacchanvai te tad yatrāśvamedhayājino gacchantīti | kva nvaśvamedhayājino gacchantīti | dvātrim̐śataṃ vai devarathāhnyānyayaṃ lokastam̐ samantaṃ pṛthivī dvistāvatparyeti tām̐ samantaṃ pṛthivī dvistāvatsamudraḥ paryeti | tadyāvatī kṣurasya dhārā yāvadvā makṣikāyāḥ patraṃ tāvānantareṇā''kāśastān indraḥ suparṇo bhūtvā vāyave prāyacchat tān vāyurātmani dhitvā tatrāgamayadyatra aśvamedhayājino'bhavannityevamiva vai sa vāyumeva praśaśam̐sa tasmādvāyureva vyaṣṭirvāyuḥ samaṣṭirapa punarmṛtyuṃ jayati ya evaṃ veda | tato ha bhujyurlāhyāyanirupararāma

English

Yâgñavalkya said: 'He said to thee, I suppose, that they went where those go who have performed a horse-sacrifice.' He said: 'And where do they go who have performed a horse-sacrifice?' Yâgñavalkya replied: 'Thirty-two journeys of the car of the sun is this world. The earth surrounds it on every side, twice as large, and the ocean surrounds this earth on every side, twice as large. Now there is between them a space as large as the edge of a razor or the wing of a mosquito. Indra, having become a bird, handed them (through the space) to Vâyu (the air), and Vâyu (the air), holding them within himself, conveyed them to where they dwell who have performed a horse-sacrifice. Somewhat in this way did he praise Vâyu indeed. Therefore Vâyu (air) is everything by itself, and Vâyu is all things together. He who knows this, conquers death.' After that Bhugyu Lâhyâyani held his peace.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/bribasic.itx · प्राप्त 20/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।