Brihadaranyaka Upanishad
6
अध्याय 6 / 47

Adhyāya 1 · Brāhmaṇa 6

3 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ3 श्लोक

अध्याय 6

श्लोक 1.6.1

त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म ।तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति ।एतदेषाँ सामैतद्धि सर्वैर्नामभिः सममेतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि नामानि बिभर्ति

trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma | teṣāṃ nāmnāṃ vāgityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi nāmānyuttiṣṭhanti | etadeṣām̐ sāmaitaddhi sarvairnāmabhiḥ samametadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi nāmāni bibharti

English

Verily this is a triad, name, form, and work. Of these names, that which is called Speech is the Uktha (hymn, supposed to mean also origin), for from it all names arise. It is their Sâman (song, supposed to mean also sameness), for it is the same as all names. It is their Brahman (prayer, supposed to mean also support), for it supports all names.

अध्याय 6

श्लोक 1.6.2

अथ रूपाणां चक्षुरित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्ति ।एतदेषाँ सामैतद्धि सर्वै रूपैः समम् ।एतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति

atha rūpāṇāṃ cakṣurityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi rūpāṇyuttiṣṭhanti | etadeṣām̐ sāmaitaddhi sarvai rūpaiḥ samam | etadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi rūpāṇi bibharti

English

Next, of the forms, that which is called Eye is the Uktha (hymn), for from it all forms arise. It is their Sâman (song), for it is the same as all forms. It is their Brahman (prayer), for it supports all forms.

अध्याय 6

श्लोक 1.6.3

अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्त्येतदेषाँ सामैतद्धि सर्वैः कर्मभिः समं एतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि कर्माणि बिभर्ति ।तदेतत्त्रयँ सदेकमयमात्माऽऽत्मो एकः सन्नेतत्त्रयम् ।तदेतदमृतँ सत्येन छन्नम् ।प्राणो वा अमृतं नामरूपे सत्यं ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः ॥ ॥ इति बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः

atha karmaṇāmātmetyetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi karmāṇyuttiṣṭhantyetadeṣām̐ sāmaitaddhi sarvaiḥ karmabhiḥ samaṃ etadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi karmāṇi bibharti | tadetattrayam̐ sadekamayamātmā''tmo ekaḥ sannetattrayam | tadetadamṛtam̐ satyena channam | prāṇo vā amṛtaṃ nāmarūpe satyaṃ tābhyāmayaṃ prāṇaśchannaḥ || || iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi prathamo'dhyāyaḥ

English

Next, of the works, that which is called Body is the Uktha (hymn), for from it all works arise. It is their Sâman (song), for it is the same as all works. It is their Brahman (prayer), for it supports all works. That being a triad is one, viz. this Self; and the Self, being one, is that triad. This is the immortal, covered by the true. Verily breath is the immortal, name and form are the true, and by them the immortal is covered.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/bribasic.itx · प्राप्त 20/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।