Chandogya Upanishad
117
अध्याय 117 / 154

Adhyāya 117

प्रपाठक खण्ड 117

3 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ3 श्लोक

अध्याय 117

श्लोक 7.4.1

॥ संकल्पो वाव मनसो भूयान्यदा वै संकल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि

|| saṃkalpo vāva manaso bhūyānyadā vai saṃkalpayate'tha manasyatyatha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati nāmni mantrā ekaṃ bhavanti mantreṣu karmāṇi

हिन्दी अर्थ

क्योंकि यह बल्करा कारण है। तुस्वात्‌। कथमन्नस्य बलेतुत्वम्‌! अनन ॒बलका कारण क्रिस प्रकार ट £ यह बताते है--क्योंकिं अन्न मरे जीवित रह जाय, व्यो रहते देखे नाते है, वो णर अवस्था जीवित रहनेषर कए स योऽन्नं ब्रह्मप्युषास्तेऽन्नवतो वे स लो कान्पान- वतोऽभिसिष्यति यावदन्नस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो

English

'Will (saṅkalpa) is better than mind. For when a man wills, then he thinks in his mind, then he sends forth speech, and he sends it forth in a name. In a name the sacred hymns are contained, in the sacred hymns all sacrifices.

अध्याय 117

श्लोक 7.4.2

तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि समकॢपतां द्यावापृथिवी समकल्पेतां वायुश्चाकाशं च समकल्पन्तापश्च तेजश्च तेषाँ सं कॢप्त्यै वर्षँ संकल्पते वर्षस्य संकॢप्त्या अन्नँ संकल्पतेऽन्नस्य सं कॢप्त्यै प्राणाः संकल्पन्ते प्राणानाँ सं कॢप्त्यै मन्त्राः संकल्पन्ते मन्त्राणाँ सं कॢप्त्यै कर्माणि संकल्पन्ते कर्मणां संकॢप्त्यै लोकः संकल्पते लोकस्य सं कॢप्त्यै सर्वँ संकल्पते स एष संकल्पः संकल्पमुपास्स्वेति

tāni ha vā etāni saṃkalpaikāyanāni saṃkalpātmakāni saṃkalpe pratiṣṭhitāni samakḷpatāṃ dyāvāpṛthivī samakalpetāṃ vāyuścākāśaṃ ca samakalpantāpaśca tejaśca teṣām̐ saṃ kḷptyai varṣam̐ saṃkalpate varṣasya saṃkḷptyā annam̐ saṃkalpate'nnasya saṃ kḷptyai prāṇāḥ saṃkalpante prāṇānām̐ saṃ kḷptyai mantrāḥ saṃkalpante mantrāṇām̐ saṃ kḷptyai karmāṇi saṃkalpante karmaṇāṃ saṃkḷptyai lokaḥ saṃkalpate lokasya saṃ kḷptyai sarvam̐ saṃkalpate sa eṣa saṃkalpaḥ saṃkalpamupāssveti

हिन्दी अर्थ

वह नो कि थन्नकी यह ब्रहम टै रेस उपासना रता है उते अन्नवान्‌ शौर पानवान्‌ रोकड प्रपत होती है । जशंतकं अन्नक़रौ गति हे वहयतक उसकी स्वेच्छागति हो जाती है, जो कि अन्तकौ "यह ब्रहम फलं चान्नवतः प्रभूताननान्व ( उसे परत हीनेवारा ) १७ ख लोकान्पानवतः प्रभूतोदका- अन्नवान्‌--अषिक अन्नवलि + पानो बन्धाल्लो लको, कवि जन्त भौर जला

English

'All these therefore (beginning with mind and ending in sacrifice) centre in will, consist of will, abide in will. Heaven and earth willed, air and ether willed, water and fire willed. Through the will of heaven and earth &c. rain wills; through the will of rain food wills; through the will of food the vital airs will; through the will of the vital airs the sacred hymns will; through the will of the sacred hymns the sacrifices will; through the will of the sacrifices the world (as their reward) wills; through the will of the world everything wills 1 . This is will. Meditate on will.

अध्याय 117

श्लोक 7.4.3

स यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते संकॢप्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावत्संकल्पस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः संकल्पाद्भूय इति संकल्पाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति

sa yaḥ saṃkalpaṃ brahmetyupāste saṃkḷptānvai sa lokāndhruvāndhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati yāvatsaṃkalpasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ saṃkalpaṃ brahmetyupāste'sti bhagavaḥ saṃkalpādbhūya iti saṃkalpādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti

हिन्दी अर्थ

अन्नकरौ अपेक्षा जलका महत तरणवनस्पतयः शापद्‌ान्याकीट पतद्धपिषीलिकमाप जल ही अन्नकी अपेक्षा उछरृष्ट है । इसीसे जव घुवृष्ि ती हेती तो प्राण इस्यि दुसी हो जाति है कर जन थोडा होगा । गौर जब सदष्टि होती है तो यह॒सोच़र कि खूघ अन्न होगा प्राण परहन्न हे आपो वावान्ाद्धयस्योऽन्नका- अनका कारण होनेसे जल दी पणत्वात्‌ । यस्मादेवं तस्माद्यदा अनक उपेक्षा उक्ष है । ह यसििन्काले सदिः सस्यदिता चसा, है, इीस्थि न्धि

English

'He who meditates on will as Brahman, he, being himself safe, firm, and undistressed, obtains the safe, firm, and undistressed worlds which he has willed; he is, as it were, lord and master as far as will reaches--he who meditates on will as Brahman.' 'Sir, is there something better than will?' 'Yes, there is something better than will.' 'Sir, tell it me.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।