Chandogya Upanishad
119
अध्याय 119 / 154

Adhyāya 119

प्रपाठक खण्ड 119

2 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ2 श्लोक

अध्याय 119

श्लोक 7.6.1

॥ ध्यानं वाव चित्ताद्भूयो ध्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव द्यौर्ध्यायन्तीवापो ध्यायन्तीव पर्वता देवमनुष्यास्तस्माद्य इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापादाँशा इवैव ते भवन्त्यथ येऽल्पाः कलहिनः पिशुना उपवादिनस्तेऽथ ये प्रभवो ध्यानापादाँशा इवैव ते भवन्ति ध्यानमुपास्स्वेति

|| dhyānaṃ vāva cittādbhūyo dhyāyatīva pṛthivī dhyāyatīvāntarikṣaṃ dhyāyatīva dyaurdhyāyantīvāpo dhyāyantīva parvatā devamanuṣyāstasmādya iha manuṣyāṇāṃ mahattāṃ prāpnuvanti dhyānāpādām̐śā ivaiva te bhavantyatha ye'lpāḥ kalahinaḥ piśunā upavādinaste'tha ye prabhavo dhyānāpādām̐śā ivaiva te bhavanti dhyānamupāssveti

हिन्दी अर्थ

तेजसोऽप्कारणत्वात्‌ । कथ- है क्योंकि तेज जच्छ कारण है । मप्कारणत्वम्‌ ? इत्याद--- वह जका कारण किस धकार है ? यस्मादन्योनिस्तेजस्तस्मा- यद वतलाति है-कयोक्रि तेन ' लोकान्भास्वतोऽपहततमस्कानभिसिष्यति यावत्तेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति । यस्तेजो ब्रह्म वह जो कि तेनकरी "यह ब्रहम है' पेपी उपना कता है वह तन्वी हयोकर तेनःसम्पन्न, भरकाशमान ओर तमोदीन लोकरोको प्राप करता है । जहोँतक तेज़ी गति है वर्तकं उसकी स्वच्छागति ही

English

'Reflection (dhyâna) is better than consideration. The earth reflects, as it were, and thus does the sky, the heaven, the water, the mountains, gods and men. Therefore those who among men obtain greatness here on earth, seem to have obtained a part of the object of reflection (because they show a certain repose of manner). Thus while small and vulgar people are always quarrelling, abusive, and slandering, great men seem to have obtained a part of the reward of reflection. Meditate on reflection.

अध्याय 119

श्लोक 7.6.2

स यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्ध्यानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो ध्यानाद्भूय इति ध्यानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति

sa yo dhyānaṃ brahmetyupāste yāvaddhyānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo dhyānaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo dhyānādbhūya iti dhyānādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti

हिन्दी अर्थ

तस्य॒ तेजस उपाप्तनफ उप्त तेजक्तो उपा्नाका फक-- त वृ निश्चय तेजस्वी हो जाता है च लोकान्मासतः प्रकाशवतो- उन भास्वान्‌ मकाशवान्‌ ओर ज्ञानाययपनीततमस्कानभिसि- तेजस्ते आकाद्की प्रधानता आकाशो वाव तेजसो भूयानाकाशे वे सूर्याचन

English

'He who meditates on reflection as Brahman, is lord and master, as it were, as far as reflection reaches--he who meditates on reflection as Brahman.' 'Sir, is there something better than reflection?' 'Yes, there is something better than reflection.' 'Sir, tell it me.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।