Chandogya Upanishad
74
अध्याय 74 / 154

Adhyāya 74

प्रपाठक खण्ड 74

15 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ15 श्लोक

अध्याय 74

श्लोक 5.1.1

पञ्चमोऽध्यायः ॥ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च

pañcamo'dhyāyaḥ || yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaśca ha vai śreṣṭhaśca bhavati prāṇo vāva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca

हिन्दी अर्थ

असो वाव रोकोऽग्निह गौतम यथाग्निरोत्राधिकरणमाहवनीय इद।तस्यागेधलोकाख्यस्यादित्य उस इस च॒रोकरूप्‌ अग्निम देवगण श्रद्धाका हवन करते दँ । उस भाहुतिसे सोम राजाकी उल्ति होती है

English

He who knows the oldest and the best becomes himself the oldest and the best. Breath indeed is the oldest and the best.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.2

यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः

yo ha vai vasiṣṭhaṃ veda vasiṣṭho ha svānāṃ bhavati vāgvāva vasiṣṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

तरिमन्नेतस्मिन्यथोक्तरक्षणे- उष इस उपयुक्त र्षणवाे - अग्ने देवगण-भध्यामदृष्टिसे यजमानके प्राण तथा अधिदेवत- उसी प्रकार अग्निहोत्रकी आहुति जल यलोक प्रवेश कर अग्िहोत्रकी आाहुतिर्योका फर्प चन्द्रमासम्बन्धी पर्जन्यह्पा अग्निविद्या द्ितीयह्यमपर्यायार्थमाद-- । रति व्विीय होमके पया याथका वणन करती है--

English

He who knows the richest, becomes himself the richest. Speech indeed is the richest.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.3

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिँश्च लोकेऽमुष्मिँश्च चक्षुर्वाव प्रतिष्ठा

yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhatyasmim̐śca loke'muṣmim̐śca cakṣurvāva pratiṣṭhā

हिन्दी अर्थ

हे गौतम ! पर्वन्य ही म्न है; उसका वायु ही समिष्‌ है, बादर धूम है, विचत्‌ जवास है, वज्र अङ्गार है तथा ग्न विसपुरिङ्ग है पर्लन्यो वाव पर्जन्य एव है गौतम । भर्मन्यो वाप्य न ही अनि द बृष्टके जो साषन हं गौतमाग्निः पन्यो नाम बृष्टयु उनके अभिमानी देवताविरोषका

English

He who knows the firm rest, becomes himself firm in this world and in the next. The eye indeed is the firm rest.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.4

यो ह वै सम्पदं वेद सँहास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश्च मानुषाश्च श्रोत्रं वाव सम्पत्

yo ha vai sampadaṃ veda sam̐hāsmai kāmāḥ padyante daivāśca mānuṣāśca śrotraṃ vāva sampat

हिन्दी अर्थ

शब्दा मेधानां विप्रकीणंत्सा- उस अग्ने देवगण राजा सोमका हवन करते है; उस आहुति तस्मिन्नेतर्मिन्नग्नौ देवा; उस इस अगिन देवगण पूववत्‌ ूषैवत्सोमं राजानं जहति । तस्या राना सोमका हवन करते है । उप आपः सोमाकारपरिणता द्वितीये पच्छ अपि 9८ £ समिदाकाशो धूमो रा्रिरचिदिशोऽद्गारा अवान्तर

English

He who knows success, his wishes succeed, both his divine and human wishes. The ear indeed is success.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.5

यो ह वा आयतनं वेदायतनँ ह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनम्

yo ha vā āyatanaṃ vedāyatanam̐ ha svānāṃ bhavati mano ha vā āyatanam

हिन्दी अर्थ

हे नौतम ! प्रथिवी ही अग्नि है । उसका संवसर ही समिध है, आक्थ धूम है, राति ज्वारा है, दिशां अङ्गार है तथा अवान्तर समित्‌; संवत्सरेण हि कालेन त्ये भवति । आकाशो धूमः, पृथिन्या इवोत्थित आकाशो

English

He who knows the home, becomes a home of his people. The mind indeed is the home.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.6

अथ ह प्राणा अहँश्रेयसि व्यूदिरेऽहँश्रेयानस्म्यहँ श्रेयानस्मीति

atha ha prāṇā aham̐śreyasi vyūdire'ham̐śreyānasmyaham̐ śreyānasmīti

हिन्दी अर्थ

उस इस अग्निम देवगण वर्षका हवन करते है; उस आहुतिसे तस्या आहुतेरन्नं व्रीहियवादि । अर्थं पूर्वत्‌ है । उस आहुतिसे ब्रहि धूमो जिह्वाचिशचक्षुरङ्काराः त्रं विस्फुलिङ्गाः

English

The five senses quarrelled together , who was the best, saying, I am better, I am better.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.7

ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति

te ha prāṇāḥ prajāpatiṃ pitarametyocurbhagavanko naḥ śreṣṭha iti tānhovāca yasminva utkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataramiva dṛśyeta sa vaḥ śreṣṭha iti

हिन्दी अर्थ

हे गोतम पुरुष ही अमि है । उसकी वाक्‌ ही समिध्‌ दे, भाण धूम है, निहा ज्वास है, च्च अङ्घारि जोर श्रोत्र विस्फुरिङन है हे गौतम । पुरुष दी अनि है । उसकी वाक ही समिध है, वर्योकि वाणीरूप मुखके द्वारा ही पूरुष

English

They went to their father Pragâpati and said: 'Sir, who is the best of us?' He replied: 'He by whose departure the body seems worse than worst, he is the best of you.'

अध्याय 74

श्लोक 5.1.8

सा ह वागुच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक्

sā ha vāguccakrāma sā saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā kalā avadantaḥ prāṇantaḥ prāṇena paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha vāk

हिन्दी अर्थ

उस इस अग्ने देवगण जन्नका होम करते दँ । उस गहुतिसे समानमन्यत्‌ । अन्नं जुह्वति ¦ रेष अर्थं पूर्ववत्‌ है । देवगणः इसमे ब्रहि आदिसे सम्यक्‌ प्रकारे ्रद्यादिसंस्कृतम्‌ । तस्या तैयार किये हुए अन्नका हवन कते दयदुपमन्त्रयते स ॒पभ्रूमो योनिरचियदन्तः करोति

English

The tongue (speech) departed, and having been absent for a year, it came round and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like mute people, not speaking, but breathing with the breath, seeing with the eye, hearing with the ear, thinking with the mind. Thus we lived.' Then speech went back.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.9

चक्षुर्होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः

cakṣurhoccakrāma tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathāndhā apaśyantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha cakṣuḥ

हिन्दी अर्थ

हे गौतम की ही अग्नि है । उसका उपस्थ दही समि है, पुरुष जो उपमन्त्रण करता है वह धूम है, योनि ज्वाला है तथा जो भीतरकी जर करवा है वह अङ्गारे है नौर उससे नो घुल होता है योषा वाव गौतमाभिः दे गौतम खी दी अम्नि है । उससे वह पुत्रादि उसत्न करनेके वेल षा ॥ स्थि समिद्ध होती है । पर नो

English

The eye (sight) departed, and having been absent for a year, it came round and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like blind people, not seeing, but breathing with the breath, speaking with the tongue, hearing with the ear, thinking with the mind. Thus we lived.' Then the eye went back.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.10

श्रोत्रँ होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम्

śrotram̐ hoccakrāma tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā badhirā aśṛṇvantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha śrotram

हिन्दी अर्थ

उस इस ग्नम देवगण वीर्य॑कञा हवन करते है, उस भाहुतिते केवलाः सोमादिकायंमारमन्ते, उस इस अग्निम देवगण वीर्थका हवन करते है; उस आहुतिसे गमं बहुरुता होनेके कारण कर्मे कायै आरम्भ करनेवाले "जल' कटे जाते है । इसके सिवा सोम, वषट,

English

The ear (hearing) departed, and having been absent for a year, it came round and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like deaf people, not hearing, but breathing with the breath, speaking with the tongue, thinking with the mind. Thus we lived.' Then the ear went back.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.11

मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः

mano hoccakrāma tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā bālā amanasaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇaivamiti praviveśa ha manaḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चम आहूतिमे पृरषत्वको प्राप्त हए जलकी गति इस भकार पांचवौं आहूतिके दिये जानेपर भाप 'ुरष' शब्दवाची हो जाते है । वह जरायुसे वृत हुमा ग्भ दस या नौ महीने अथवा जवतक़ पूर्णज्ग नहीं॑होता तवतकं माताक कुक्षिके भीतर ही यन

English

The mind departed, and having been absent for a year, it came round and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like children whose mind is not yet formed, but breathing with the breath, speaking with the tongue, seeing with the eye, hearing with the ear. Thus we lived.' Then the mind went back.

अध्याय 74

श्लोक 5.1.12

अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून्संखिदेदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्तँ हाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति

atha ha prāṇa uccikramiṣansa yathā suhayaḥ paḍvīśaśaṅkūnsaṃkhidedevamitarānprāṇānsamakhidattam̐ hābhisametyocurbhagavannedhi tvaṃ naḥ śreṣṭho'si motkramīriti

हिन्दी अर्थ

दरूलोकादिमां रत्याडृत्तयोराहु- इस प्रकार पांचवीं आहुतिं जर पुरुषवाची हो जता है--इस स जातो यावदायुषं जीवति तं षेतं दिष्टमितो इस प्रकार उत्पन्न होनेपर वह आयुपय॑न्त जीवित रहता । फर मरनेपर कमव पररोकको प्रस्थित हुए उद्व जीवको अग्निके परति दी ठे जाते है, जहांसे कि वह आया था जौर जिञ्से उसन्न हुभा था

English

The breath, when on the point of departing, tore up the other senses, as a horse, going to start, might tear up the pegs to which he is tethered 1 . They came to him and said: 'Sir, be thou (our lord); thou art the best among us. Do not depart from us!'

अध्याय 74

श्लोक 5.1.13

अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति

atha hainaṃ vāguvāca yadahaṃ vasiṣṭho'smi tvaṃ tadvasiṣṭho'sītyatha hainaṃ cakṣuruvāca yadahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tatpratiṣṭhāsīti

हिन्दी अर्थ

जीवति । तमेनं क्षीणायुषं प्रेतं लोकं भ्रति यदि चेजीवन्धेदिके इसन प्रकार उत्पन्न इभा वह वेत्थ यदितोऽधि प्रजा प्रय- अव, क्यातू जानता हैक इस रोकसे परे प्रना कहाँ नती ध है प्सा यह प्रश्च निराकाणके

English

Then the tongue said to him: 'If I am the richest, thou art the richest.' The eye said to him: 'If I am the firm rest, thou art the firm rest 2 .'

अध्याय 74

श्लोक 5.1.14

अथ हैनँश्रोत्रमुवाच यदहं सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति

atha hainam̐śrotramuvāca yadahaṃ sampadasmi tvaṃ tatsampadasītyatha hainaṃ mana uvāca yadahamāyatanamasmi tvaṃ tadāyatanamasīti

हिन्दी अर्थ

मासेभ्यः संवत्सर संवस्सरादादित्यमादिव्याचन्द्रमसं वेजोकि इ पकार जानते है तथा वे जोकि वमे श्रद्वा भै तप इनकी उपासना करते है प्राणप्रयाणके अननत अर्चिके अमि मिमानी देवताभोंको मात होते हे, अर्थिक अभिमानी देवताति विव" उन महीनेसि संबसखरको, संबःसरसे आदिक) मनो ( विुत्को पराप्त होते है । वरी रह्म ( का्ंत्रह देता है।

English

The ear said to him: 'If I am success, thou art success.' The mind said to him: 'If I am the home, thou art the home.'

अध्याय 74

श्लोक 5.1.15

न वै वाचो न चक्षूँषि न श्रोत्राणि न मनाँसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति

na vai vāco na cakṣūm̐ṣi na śrotrāṇi na manām̐sītyācakṣate prāṇā ityevācakṣate prāṇo hyevaitāni sarvāṇi bhavati

हिन्दी अर्थ

इस रोकके प्रति उत्थित इए अधिकारी गृहरस्थमं जो इस प्रकार यानी उपयुक्त पश्चामिविद्या- तथा जो ये गृहस्थलोग ग्रामे इष्ट, पूर्तं ओर दत्त-शेसी उपासना करते है वे धूमको प्रा होते है; धूमसे रात्रिको, रात्रिसे हृष्णपक्षको तथा ङृष्णपक्षसे निन छः महीने सूयं दक्षिणांसे जात है उनको

English

And people do not call them, the tongues, the eyes, the ears, the minds, but the breaths (prâna, the senses). For breath are all these.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।