Skandha 5, Adhyāya 30

व्यास उवाच ।निशुम्भो निश्चयं कृत्वा मरणाय जयाय वा ।सोद्यमः सबलः शूरो रणे देवीमुपाययौ॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | niśumbho niścayaṃ kṛtvā maraṇāya jayāya vā | sodyamaḥ sabalaḥ śūro raṇe devīmupāyayau

तमाजगाम शुम्भोऽपि स्वबलेन समावृतः ।प्रेक्षकोऽभूद्रणे राजा सङ्ग्रामरसपण्डितः॥ 2 ॥

tamājagāma śumbho'pi svabalena samāvṛtaḥ | prekṣako'bhūdraṇe rājā saṅgrāmarasapaṇḍitaḥ

गगने संस्थिता देवास्तदाभ्रपटलावृताः ।दिदृक्षवस्तु सङ्ग्रामे सेन्द्रा यक्षगणास्तथा॥ 3 ॥

gagane saṃsthitā devāstadābhrapaṭalāvṛtāḥ | didṛkṣavastu saṅgrāme sendrā yakṣagaṇāstathā

निशुम्भोऽथ रणे गत्वा धनुरादाय शार्ङ्गकम् ।चकार शरवृष्टिं स भीषयञ्जगदम्बिकाम्॥ 4 ॥

niśumbho'tha raṇe gatvā dhanurādāya śārṅgakam | cakāra śaravṛṣṭiṃ sa bhīṣayañjagadambikām

मुञ्चन्तं शरजालानि निशुम्भं चण्डिका रणे ।वीक्ष्यादाय धनुः श्रेष्ठं जहास सुस्वरं मुहुः॥ 5 ॥

muñcantaṃ śarajālāni niśumbhaṃ caṇḍikā raṇe | vīkṣyādāya dhanuḥ śreṣṭhaṃ jahāsa susvaraṃ muhuḥ

उवाच कालिकां देवी पश्य मूर्खत्वमेतयोः ।मरणायागतौ कालि मत्समीपमिहाधुना॥ 6 ॥

uvāca kālikāṃ devī paśya mūrkhatvametayoḥ | maraṇāyāgatau kāli matsamīpamihādhunā

दृष्ट्वा दैत्यवधं घोरं रक्तबीजात्ययं तथा ।जयाशां कुरुतस्त्वेतौ मोहितौ मम मायया॥ 7 ॥

dṛṣṭvā daityavadhaṃ ghoraṃ raktabījātyayaṃ tathā | jayāśāṃ kurutastvetau mohitau mama māyayā

आशा बलवती ह्येषा न जहाति नरं क्वचित् ।भग्नं हृतबलं नष्टं गतपक्षं विचेतनम्॥ 8 ॥

āśā balavatī hyeṣā na jahāti naraṃ kvacit | bhagnaṃ hṛtabalaṃ naṣṭaṃ gatapakṣaṃ vicetanam

आशापाशनिबद्धौ द्वौ युद्धाय समुपागतौ ।निहन्तव्यौ मया कालि रणे शुम्भनिशुम्भकौ॥ 9 ॥

āśāpāśanibaddhau dvau yuddhāya samupāgatau | nihantavyau mayā kāli raṇe śumbhaniśumbhakau

आसन्नमरणावेतौ सम्प्राप्तौ दैवमोहितौ ।पश्यतां सर्वदेवानां हनिष्याम्यहमद्य तौ॥ 10 ॥

āsannamaraṇāvetau samprāptau daivamohitau | paśyatāṃ sarvadevānāṃ haniṣyāmyahamadya tau

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा कालिकां चण्डी कर्णाकृष्टशरोत्करैः ।छादयामास तरसा निशुम्भं पुरतः स्थितम्॥ 11 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā kālikāṃ caṇḍī karṇākṛṣṭaśarotkaraiḥ | chādayāmāsa tarasā niśumbhaṃ purataḥ sthitam

दानवोऽपि शरांस्तस्याश्चिच्छेद निशितैः शरैः ।तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयानकम्॥ 12 ॥

dānavo'pi śarāṃstasyāściccheda niśitaiḥ śaraiḥ | tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayānakam

केसरी केशजालानि धुन्वानः सैन्यसागरम् ।गाहयामास बलवान्सरसीं वारणो यथा॥ 13 ॥

kesarī keśajālāni dhunvānaḥ sainyasāgaram | gāhayāmāsa balavānsarasīṃ vāraṇo yathā

नखैर्दन्तप्रहारैस्तु दानवान्पुरतः स्थितान् ।चखाद च विशीर्णाङ्गान् गजानिव मदोत्कटान्॥ 14 ॥

nakhairdantaprahāraistu dānavānpurataḥ sthitān | cakhāda ca viśīrṇāṅgān gajāniva madotkaṭān

एवं विमथ्यमाने तु सैन्ये केसरिणा तदा ।अभ्यधावन्निशुम्भोऽथ विकृष्टवरकार्मुकः॥ 15 ॥

evaṃ vimathyamāne tu sainye kesariṇā tadā | abhyadhāvanniśumbho'tha vikṛṣṭavarakārmukaḥ

अन्येऽपि क्रुद्धा दैत्येन्द्रा देवीं हन्तुमुपाययुः ।सन्दष्टदन्तरसना रक्तनेत्रा ह्यनेकशः॥ 16 ॥

anye'pi kruddhā daityendrā devīṃ hantumupāyayuḥ | sandaṣṭadantarasanā raktanetrā hyanekaśaḥ

तत्राजगाम तरसा शुम्भः सैन्यसमावृतः ।निहत्य कालिकां कोपाद्ग्रहीतुं जगदम्बिकाम्॥ 17 ॥

tatrājagāma tarasā śumbhaḥ sainyasamāvṛtaḥ | nihatya kālikāṃ kopādgrahītuṃ jagadambikām

तत्रागत्य ददर्शाजावम्बिकाञ्च पुरःस्थिताम् ।रौद्ररसयुतां कान्तां शृङ्गाररससंयुताम्॥ 18 ॥

tatrāgatya dadarśājāvambikāñca puraḥsthitām | raudrarasayutāṃ kāntāṃ śṛṅgārarasasaṃyutām

तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं त्रैलोक्यवरसुन्दरीम् ।सुरक्तनयनां रम्यां क्रोधरक्तेक्षणां तथा॥ 19 ॥

tāṃ vīkṣya vipulāpāṅgīṃ trailokyavarasundarīm | suraktanayanāṃ ramyāṃ krodharaktekṣaṇāṃ tathā

विवाहेच्छां परित्यज्य जयाशां दूरतस्तथा ।मरणे निश्चयं कृत्वा तस्थावाहितकार्मुकः॥ 20 ॥

vivāhecchāṃ parityajya jayāśāṃ dūratastathā | maraṇe niścayaṃ kṛtvā tasthāvāhitakārmukaḥ

तं तथा दानवं देवी स्मितपूर्वमिदं वचः ।बभाषे शृण्वतां तेषां दैत्यानां रणमस्तके॥ 21 ॥

taṃ tathā dānavaṃ devī smitapūrvamidaṃ vacaḥ | babhāṣe śṛṇvatāṃ teṣāṃ daityānāṃ raṇamastake

गच्छध्वं पामरा यूयं पातालं वा जलार्णवम् ।जीविताशां स्थिरां कृत्वा त्यक्त्वात्रैवायुधानि च॥ 22 ॥

gacchadhvaṃ pāmarā yūyaṃ pātālaṃ vā jalārṇavam | jīvitāśāṃ sthirāṃ kṛtvā tyaktvātraivāyudhāni ca

अथवा मच्छराघातहतप्राणा रणाजिरे ।प्राप्य स्वर्गसुखं सर्वे क्रीडन्तु विगतज्वराः॥ 23 ॥

athavā maccharāghātahataprāṇā raṇājire | prāpya svargasukhaṃ sarve krīḍantu vigatajvarāḥ

कातरत्वं च शूरत्वं न भवत्येव सर्वथा ।ददाम्यभयदानं वै यान्तु सर्वे यथासुखम्॥ 24 ॥

kātaratvaṃ ca śūratvaṃ na bhavatyeva sarvathā | dadāmyabhayadānaṃ vai yāntu sarve yathāsukham

व्यास उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तस्या निशुम्भो मदगर्वितः ।निशितं खड्गमादाय चर्म चैवाष्टचन्द्रकम्॥ 25 ॥

vyāsa uvāca | ityākarṇya vacastasyā niśumbho madagarvitaḥ | niśitaṃ khaḍgamādāya carma caivāṣṭacandrakam

धावमानस्तु तरसासिना सिंहं मदोत्कटम् ।जघानातिबलान्मूर्ध्नि भ्रामयञ्जगदम्बिकाम्॥ 26 ॥

dhāvamānastu tarasāsinā siṃhaṃ madotkaṭam | jaghānātibalānmūrdhni bhrāmayañjagadambikām

ततो देवी स्वगदया वञ्चयित्वासिपातनम् ।ताडयामास तं बाहोर्मूले परशुना तदा॥ 27 ॥

tato devī svagadayā vañcayitvāsipātanam | tāḍayāmāsa taṃ bāhormūle paraśunā tadā

खड्गेन निहतः सोऽपि बाहुमूले महामदः ।संस्तभ्य वेदनां भूयो जघान चण्डिकां तदा॥ 28 ॥

khaḍgena nihataḥ so'pi bāhumūle mahāmadaḥ | saṃstabhya vedanāṃ bhūyo jaghāna caṇḍikāṃ tadā

सापि घण्टास्वनं घोरं चकार भयदं नृणाम् ।पपौ पुनः पुनः पानं निशुम्भं हन्तुमिच्छती॥ 29 ॥

sāpi ghaṇṭāsvanaṃ ghoraṃ cakāra bhayadaṃ nṛṇām | papau punaḥ punaḥ pānaṃ niśumbhaṃ hantumicchatī

एवं परस्परं युद्धं बभूवातिभयप्रदम् ।देवानां दानवानाञ्च परस्परजयैषिणाम्॥ 30 ॥

evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayapradam | devānāṃ dānavānāñca parasparajayaiṣiṇām

पलादाः पक्षिणः क्रूराः सारमेयाश्च जम्बुकाः ।ननृतुश्चातिसन्तुष्टा गृध्राः कङ्काश्च वायसाः॥ 31 ॥

palādāḥ pakṣiṇaḥ krūrāḥ sārameyāśca jambukāḥ | nanṛtuścātisantuṣṭā gṛdhrāḥ kaṅkāśca vāyasāḥ

रणभूर्भाति भूयिष्ठपतितासुरवर्ष्मकैः ।रुधिरस्रावसंयुक्तैर्गजाश्वदेहसङ्कुला॥ 32 ॥

raṇabhūrbhāti bhūyiṣṭhapatitāsuravarṣmakaiḥ | rudhirasrāvasaṃyuktairgajāśvadehasaṅkulā

पतितान्दानवान्दृष्ट्वा निशुम्भोऽतिरुषान्वितः ।प्रययौ चण्डिकां तूर्णं गदामादाय दारुणाम्॥ 33 ॥

patitāndānavāndṛṣṭvā niśumbho'tiruṣānvitaḥ | prayayau caṇḍikāṃ tūrṇaṃ gadāmādāya dāruṇām

सिंहं जघान गदया मस्तके मदगर्वितः ।प्रहृत्य च स्मितं कृत्वा पुनर्देवीमताडयत्॥ 34 ॥

siṃhaṃ jaghāna gadayā mastake madagarvitaḥ | prahṛtya ca smitaṃ kṛtvā punardevīmatāḍayat

सापि तं कुपितातीव निशुम्भं पुरतः स्थितम् ।प्रहरन्तं समीक्ष्याथ देवी वचनमब्रवीत्॥ 35 ॥

sāpi taṃ kupitātīva niśumbhaṃ purataḥ sthitam | praharantaṃ samīkṣyātha devī vacanamabravīt

देव्युवाच ।तिष्ठ मन्दमते तावद्यावत्खड्गमिदं तव ।ग्रीवायां प्रेरयाम्यस्माद् गन्तासि यमसादनम्॥ 36 ॥

devyuvāca | tiṣṭha mandamate tāvadyāvatkhaḍgamidaṃ tava | grīvāyāṃ prerayāmyasmād gantāsi yamasādanam

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा तरसा देवी कृपाणेन समाहिता ।चिच्छेद मस्तकं तस्य निशुम्भस्याथ चण्डिका॥ 37 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā tarasā devī kṛpāṇena samāhitā | ciccheda mastakaṃ tasya niśumbhasyātha caṇḍikā

सच्छिन्नमस्तको देव्या कबन्धोऽतीव दारुणः ।बभ्राम च गदापाणिस्त्रासयन्देवतागणान्॥ 38 ॥

sacchinnamastako devyā kabandho'tīva dāruṇaḥ | babhrāma ca gadāpāṇistrāsayandevatāgaṇān

देवी तस्य शितैर्बाणैश्चिच्छेद चरणौ करौ ।पपातोर्व्यां ततः पापी गतासुः पर्वतोपमः॥ 39 ॥

devī tasya śitairbāṇaiściccheda caraṇau karau | papātorvyāṃ tataḥ pāpī gatāsuḥ parvatopamaḥ

तस्मिन्निपतिते दैत्ये निशुम्भे भीमविक्रमे ।हाहाकारो महानासीत्तत्सैन्ये भयकम्पिते॥ 40 ॥

tasminnipatite daitye niśumbhe bhīmavikrame | hāhākāro mahānāsīttatsainye bhayakampite

त्यक्त्वाऽऽयुधानि सर्वाणि सैनिकाः क्षतजाप्लुताः ।जग्मुर्बुम्बारवं सर्वे कुर्वाणा राजमन्दिरम्॥ 41 ॥

tyaktvā''yudhāni sarvāṇi sainikāḥ kṣatajāplutāḥ | jagmurbumbāravaṃ sarve kurvāṇā rājamandiram

तानागतान्सुसम्प्रेक्ष्य शुम्भः शत्रुनिषूदनः ।पप्रच्छ क्व निशुम्भोऽसौ कथं भग्नाः पलायिताः ॥ ४२ तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञस्ते प्रोचुः प्रणता भृशम् ।राजंस्ते निहतो भ्राता शेते समरमूर्धनि॥ 43 ॥

tānāgatānsusamprekṣya śumbhaḥ śatruniṣūdanaḥ | papraccha kva niśumbho'sau kathaṃ bhagnāḥ palāyitāḥ || 42 tacchrutvā vacanaṃ rājñaste procuḥ praṇatā bhṛśam | rājaṃste nihato bhrātā śete samaramūrdhani

तया निपातिताः शूरा ये च तेऽप्यनुजानुगाः ।वयं त्वां कथितुं सर्वं वृत्तान्तं समुपागताः॥ 44 ॥

tayā nipātitāḥ śūrā ye ca te'pyanujānugāḥ | vayaṃ tvāṃ kathituṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ samupāgatāḥ

निशुम्भो निहतस्तत्र तया चण्डिकयाधुना ।न हि युद्धस्य कालोऽद्य तव राजन् रणाङ्गणे॥ 45 ॥

niśumbho nihatastatra tayā caṇḍikayādhunā | na hi yuddhasya kālo'dya tava rājan raṇāṅgaṇe

देवकार्यं समुद्दिश्य कापीयं परमाङ्गना ।हन्तुं दैत्यकुलं नूनं प्राप्तेति परिचिन्तय॥ 46 ॥

devakāryaṃ samuddiśya kāpīyaṃ paramāṅganā | hantuṃ daityakulaṃ nūnaṃ prāpteti paricintaya

नैषा प्राकृतयोषैव देवी शक्तिरनुत्तमा ।अचिन्त्यचरिता क्वापि दुर्ज्ञेया दैवतैरपि॥ 47 ॥

naiṣā prākṛtayoṣaiva devī śaktiranuttamā | acintyacaritā kvāpi durjñeyā daivatairapi

नानारूपधरातीव मायामूलविशारदा ।विचित्रभूषणा देवी सर्वायुधधरा शुभा॥ 48 ॥

nānārūpadharātīva māyāmūlaviśāradā | vicitrabhūṣaṇā devī sarvāyudhadharā śubhā

गहना गूढचरिता कालरात्रिरिवापरा ।अपारपारगा पूर्णा सर्वलक्षणसंयुता॥ 49 ॥

gahanā gūḍhacaritā kālarātririvāparā | apārapāragā pūrṇā sarvalakṣaṇasaṃyutā

अन्तरिक्षस्थिता देवास्तां स्तुवन्त्यकुतोभयाः ।देवकार्यञ्च कुर्वाणां श्रीदेवीं परमाद्भुताम्॥ 50 ॥

antarikṣasthitā devāstāṃ stuvantyakutobhayāḥ | devakāryañca kurvāṇāṃ śrīdevīṃ paramādbhutām

पलायनं परो धर्मः सर्वथा देहरक्षणम् ।रक्षिते किल देहेस्मिन्कालेऽस्मत्सुखताङ्गते॥ 51 ॥

palāyanaṃ paro dharmaḥ sarvathā deharakṣaṇam | rakṣite kila dehesminkāle'smatsukhatāṅgate

सङ्ग्रामे विजयो राजन् भविता ते न संशयः ।कालः करोति बलिनं समये निर्बलं क्वचित्॥ 52 ॥

saṅgrāme vijayo rājan bhavitā te na saṃśayaḥ | kālaḥ karoti balinaṃ samaye nirbalaṃ kvacit

तं पुनः सबलं कृत्वा जयायोपदधाति हि ।दातारं याचकं कालः करोति समये क्वचित्॥ 53 ॥

taṃ punaḥ sabalaṃ kṛtvā jayāyopadadhāti hi | dātāraṃ yācakaṃ kālaḥ karoti samaye kvacit

भिक्षुकं धनदातारं करोति समयान्तरे ।विष्णुः कालवशे नूनं ब्रह्मा वा पार्वतीपतिः॥ 54 ॥

bhikṣukaṃ dhanadātāraṃ karoti samayāntare | viṣṇuḥ kālavaśe nūnaṃ brahmā vā pārvatīpatiḥ

इन्द्राद्या निर्जराः सर्वे काल एव प्रभुः स्वयम् ।तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व विपरीतं तवाधुना॥ 55 ॥

indrādyā nirjarāḥ sarve kāla eva prabhuḥ svayam | tasmātkālaṃ pratīkṣasva viparītaṃ tavādhunā

सम्मुखो देवतानाञ्च दैत्यानां नाशहेतुकः ।एकैव च गतिर्नास्ति कालस्य किल भूपते॥ 56 ॥

sammukho devatānāñca daityānāṃ nāśahetukaḥ | ekaiva ca gatirnāsti kālasya kila bhūpate

नानारूपधराप्यस्ति ज्ञातव्यं तस्य चेष्टितम् ।कदाचित्सम्भवो नॄणां कदाचित्प्रलयस्तथा॥ 57 ॥

nānārūpadharāpyasti jñātavyaṃ tasya ceṣṭitam | kadācitsambhavo nṝṇāṃ kadācitpralayastathā

उत्पत्तिहेतुः कालोऽन्यः क्षयहेतुस्तथापरः ।प्रत्यक्षं ते महाराज देवाः सर्वे सवासवाः॥ 58 ॥

utpattihetuḥ kālo'nyaḥ kṣayahetustathāparaḥ | pratyakṣaṃ te mahārāja devāḥ sarve savāsavāḥ

करदास्ते कृताः पूर्वं कालेन सम्मुखेन च ।तेनैव विमुखेनाद्य बलिनोऽबलयासुराः॥ 59 ॥

karadāste kṛtāḥ pūrvaṃ kālena sammukhena ca | tenaiva vimukhenādya balino'balayāsurāḥ

निहता नितरां कालः करोति च शुभाशुभम् ।नैवात्र कारणं काली नैव देवाः सनातनाः॥ 60 ॥

nihatā nitarāṃ kālaḥ karoti ca śubhāśubham | naivātra kāraṇaṃ kālī naiva devāḥ sanātanāḥ

यथा ते रोचते राजंस्तथा कुरु विमृश्य च ।कालोऽयं नात्र हेतुस्ते दानवानां तथा पुनः॥ 61 ॥

yathā te rocate rājaṃstathā kuru vimṛśya ca | kālo'yaṃ nātra hetuste dānavānāṃ tathā punaḥ

त्वदग्रतो गतः शक्रो भग्नः सङ्ख्ये निरायुधः ।तथा विष्णुस्तथा रुद्रो वरुणो धनदो यमः॥ 62 ॥

tvadagrato gataḥ śakro bhagnaḥ saṅkhye nirāyudhaḥ | tathā viṣṇustathā rudro varuṇo dhanado yamaḥ

तथा त्वमपि राजेन्द्र वीक्ष्य कालवशं जगत् ।पातालं गच्छ तरसा जीवन्भद्रमवाप्स्यसि॥ 63 ॥

tathā tvamapi rājendra vīkṣya kālavaśaṃ jagat | pātālaṃ gaccha tarasā jīvanbhadramavāpsyasi

मृते त्वयि महाराज शत्रवस्ते मुदान्विताः ।मङ्गलानि प्रगायन्तो विचरिष्यन्ति सर्वतः॥ 64 ॥

mṛte tvayi mahārāja śatravaste mudānvitāḥ | maṅgalāni pragāyanto vicariṣyanti sarvataḥ