Skandha 5, Adhyāya 32

जनमेजय उवाच ।महिमा वर्णितः सम्यक्चण्डिकायास्त्वया मुने ।केन चाराधिता पूर्वं चरित्रत्रययोगतः॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | mahimā varṇitaḥ samyakcaṇḍikāyāstvayā mune | kena cārādhitā pūrvaṃ caritratrayayogataḥ

प्रसन्ना कस्य वरदा केन प्राप्तं फलं महत् ।आराध्य कामदां देवीं कथयस्व कृपानिधे॥ 2 ॥

prasannā kasya varadā kena prāptaṃ phalaṃ mahat | ārādhya kāmadāṃ devīṃ kathayasva kṛpānidhe

उपासनाविधिं ब्रह्मंस्तथा पूजाविधिं वद ।विस्तरेण महाभाग होमस्य च विधिं पुनः॥ 3 ॥

upāsanāvidhiṃ brahmaṃstathā pūjāvidhiṃ vada | vistareṇa mahābhāga homasya ca vidhiṃ punaḥ

सूत उवाच ।इति भूपवचः श्रुत्वा प्रीतः सत्यवतीसुतः ।प्रत्युवाच नृपं कृष्णो महामायाप्रपूजनम्॥ 4 ॥

sūta uvāca | iti bhūpavacaḥ śrutvā prītaḥ satyavatīsutaḥ | pratyuvāca nṛpaṃ kṛṣṇo mahāmāyāprapūjanam

व्यास उवाच ।स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं सुरथो नाम पार्थिवः ।बभूव परमोदारः प्रजापालनतत्परः॥ 5 ॥

vyāsa uvāca | svārociṣe'ntare pūrvaṃ suratho nāma pārthivaḥ | babhūva paramodāraḥ prajāpālanatatparaḥ

सत्यवादी कर्मपरो ब्राह्मणानाञ्च पूजकः ।गुरुभक्तिरतो नित्यं स्वदारगमने रतः॥ 6 ॥

satyavādī karmaparo brāhmaṇānāñca pūjakaḥ | gurubhaktirato nityaṃ svadāragamane rataḥ

दानशीलोऽविरोधी च धनुर्वेदैकपारगः ।एवं पालयतो राज्यं म्लेच्छाः पर्वतवासिनः॥ 7 ॥

dānaśīlo'virodhī ca dhanurvedaikapāragaḥ | evaṃ pālayato rājyaṃ mlecchāḥ parvatavāsinaḥ

बलाच्छत्रुत्वमापन्नाः सैन्यं कृत्वा चतुर्विधम् ।हस्त्यश्वरथपादातिसहितास्ते मदोत्कटाः॥ 8 ॥

balācchatrutvamāpannāḥ sainyaṃ kṛtvā caturvidham | hastyaśvarathapādātisahitāste madotkaṭāḥ

कोलाविध्वंसिनः प्राप्ताः पृथ्वीग्रहणतत्पराः ।सुरथः सैन्यमादाय सम्मुखः समपद्यत॥ 9 ॥

kolāvidhvaṃsinaḥ prāptāḥ pṛthvīgrahaṇatatparāḥ | surathaḥ sainyamādāya sammukhaḥ samapadyata

युद्धं समभवद्घोरं तस्य तैरतिदारुणैः ।म्लेच्छानां तु बलं स्वल्पं राज्ञस्द्बलमद्भुतम्॥ 10 ॥

yuddhaṃ samabhavadghoraṃ tasya tairatidāruṇaiḥ | mlecchānāṃ tu balaṃ svalpaṃ rājñasdbalamadbhutam

तथापि तैर्जितो युद्धे दैवाद्राजा पराजितः ।भग्नश्च स्वपुरं प्राप्तः सुरक्षं दुर्गमण्डितम्॥ 11 ॥

tathāpi tairjito yuddhe daivādrājā parājitaḥ | bhagnaśca svapuraṃ prāptaḥ surakṣaṃ durgamaṇḍitam

चिन्तयामास मेधावी राजा नीतिविचक्षणः ।प्रधानान्विमना दृष्ट्वा शत्रुपक्षसमाश्रितान्॥ 12 ॥

cintayāmāsa medhāvī rājā nītivicakṣaṇaḥ | pradhānānvimanā dṛṣṭvā śatrupakṣasamāśritān

स्थानं गृहीत्वा विपुलं परिखादुर्गमण्डितम् ।कालप्रतीक्षा कर्तव्या किं वा युद्धं वरं मतम्॥ 13 ॥

sthānaṃ gṛhītvā vipulaṃ parikhādurgamaṇḍitam | kālapratīkṣā kartavyā kiṃ vā yuddhaṃ varaṃ matam

मन्त्रिणः शत्रुवशगा मन्त्रयोग्या न ते किल ।किं करोमीति मनसा भूपतिः समचिन्तयत्॥ 14 ॥

mantriṇaḥ śatruvaśagā mantrayogyā na te kila | kiṃ karomīti manasā bhūpatiḥ samacintayat

कदाचित्ते गहीत्वा मां पापाचाराः पराश्रिताः ।शत्रुभ्योऽथ प्रदास्यन्ति तदा किं वा भविष्यति॥ 15 ॥

kadācitte gahītvā māṃ pāpācārāḥ parāśritāḥ | śatrubhyo'tha pradāsyanti tadā kiṃ vā bhaviṣyati

पापबुद्धिषु विश्वासो न कर्तव्यः कदाचन ।किन्न ते वै प्रकुर्वन्ति ये लोभवशगा नराः॥ 16 ॥

pāpabuddhiṣu viśvāso na kartavyaḥ kadācana | kinna te vai prakurvanti ye lobhavaśagā narāḥ

भ्रातरं पितरं मित्रं सुहृदं बान्धवं तथा ।गुरुं पूज्यं द्विजं द्वेष्टि लोभाविष्टः सदा नरः॥ 17 ॥

bhrātaraṃ pitaraṃ mitraṃ suhṛdaṃ bāndhavaṃ tathā | guruṃ pūjyaṃ dvijaṃ dveṣṭi lobhāviṣṭaḥ sadā naraḥ

तस्मान्मया न कर्तव्यो विश्वासः सर्वथाधुना ।मन्त्रिवर्गेऽतिपापिष्ठे शत्रुपक्षसमाश्रिते॥ 18 ॥

tasmānmayā na kartavyo viśvāsaḥ sarvathādhunā | mantrivarge'tipāpiṣṭhe śatrupakṣasamāśrite

इति सञ्चिन्त्य मनसा राजा परमदुर्मनाः ।एकाकी हयमारुह्य निर्जगाम पुरात्ततः॥ 19 ॥

iti sañcintya manasā rājā paramadurmanāḥ | ekākī hayamāruhya nirjagāma purāttataḥ

असहायोऽथ निर्गत्य गहनं वनमाश्रितः ।चिन्तयामास मेधावी क्व गन्तव्यं मया पुनः॥ 20 ॥

asahāyo'tha nirgatya gahanaṃ vanamāśritaḥ | cintayāmāsa medhāvī kva gantavyaṃ mayā punaḥ

योजनत्रयमात्रे तु मुनेराश्रममुत्तमम् ।ज्ञात्वा जगाम भूपालस्तापसस्य सुमेधसः॥ 21 ॥

yojanatrayamātre tu munerāśramamuttamam | jñātvā jagāma bhūpālastāpasasya sumedhasaḥ

बहुवृक्षसमायुक्तं नदीपुलिनसंश्रितम् ।निर्वैरश्वापदाकीर्णं कोकिलारावमण्डितम्॥ 22 ॥

bahuvṛkṣasamāyuktaṃ nadīpulinasaṃśritam | nirvairaśvāpadākīrṇaṃ kokilārāvamaṇḍitam

शिष्याध्ययनशब्दाढ्यं मृगयूथशतावृतम् ।नीवारान्नसुपक्वाढ्यं सुपुष्पफलपादपम्॥ 23 ॥

śiṣyādhyayanaśabdāḍhyaṃ mṛgayūthaśatāvṛtam | nīvārānnasupakvāḍhyaṃ supuṣpaphalapādapam

होमधूमसुगन्धेन प्रीतिदं प्राणिनां सदा ।वेदध्वनिसमाक्रान्तं स्वर्गादपि मनोहरम्॥ 24 ॥

homadhūmasugandhena prītidaṃ prāṇināṃ sadā | vedadhvanisamākrāntaṃ svargādapi manoharam

दृष्ट्वा तमाश्रमं राजा बभूवासौ मुदान्वितः ।भयं त्यक्त्वा मतिं चक्रे विश्रामाय द्विजाश्रमे॥ 25 ॥

dṛṣṭvā tamāśramaṃ rājā babhūvāsau mudānvitaḥ | bhayaṃ tyaktvā matiṃ cakre viśrāmāya dvijāśrame

आसज्य पादपेऽश्वं तु जगाम विनयान्वितः ।दृष्ट्वा तं मुनिमासीनं सालच्छायासु संश्रितम्॥ 26 ॥

āsajya pādape'śvaṃ tu jagāma vinayānvitaḥ | dṛṣṭvā taṃ munimāsīnaṃ sālacchāyāsu saṃśritam

मृगाजिनासनं शान्तं तपसातिकृशं ऋजुम् ।अध्यापयन्तं शिष्यांश्च वेदशास्त्रार्थदर्शिनम्॥ 27 ॥

mṛgājināsanaṃ śāntaṃ tapasātikṛśaṃ ṛjum | adhyāpayantaṃ śiṣyāṃśca vedaśāstrārthadarśinam

रहितं क्रोधलोभाद्यैर्द्वन्द्वातीतं विमत्सरम् ।आत्मज्ञानरतं सत्यवादिनं शमसंयुतम्॥ 28 ॥

rahitaṃ krodhalobhādyairdvandvātītaṃ vimatsaram | ātmajñānarataṃ satyavādinaṃ śamasaṃyutam

तं वीक्ष्य भूपतिर्भूमौ पपात दण्डवत्तदा ।तदग्रेऽश्रुजलापूर्णनयनः प्रेमसंयुतः॥ 29 ॥

taṃ vīkṣya bhūpatirbhūmau papāta daṇḍavattadā | tadagre'śrujalāpūrṇanayanaḥ premasaṃyutaḥ

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तमुवाच तदा मुनिः ।शिष्यो ददौ बृसीं तस्मै गुरुणा नोदितस्तदा॥ 30 ॥

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te tamuvāca tadā muniḥ | śiṣyo dadau bṛsīṃ tasmai guruṇā noditastadā

उत्थाय नृपतिस्तस्यां समासीनस्तदाज्ञया ।अर्ध्यपाद्यार्हणं चक्रे सुमेधा विधिपूर्वकम्॥ 31 ॥

utthāya nṛpatistasyāṃ samāsīnastadājñayā | ardhyapādyārhaṇaṃ cakre sumedhā vidhipūrvakam

पप्रच्छात्र कुतः प्राप्तः कस्त्वं चिन्तापरः कथम् ।कथयस्व यथाकामं संवृतं कारणं त्विह॥ 32 ॥

papracchātra kutaḥ prāptaḥ kastvaṃ cintāparaḥ katham | kathayasva yathākāmaṃ saṃvṛtaṃ kāraṇaṃ tviha

किमागमनकृत्यं ते ब्रूहि कार्यं मनोगतम् ।करिष्ये वाञ्छितं काममसाध्यमपि यत्तव॥ 33 ॥

kimāgamanakṛtyaṃ te brūhi kāryaṃ manogatam | kariṣye vāñchitaṃ kāmamasādhyamapi yattava

राजोवाच ।सुरथो नाम राजाहं शत्रुभिश्च पराजितः ।त्यक्त्वा राज्यं गृहं भार्यामहं ते शरणं गतः॥ 34 ॥

rājovāca | suratho nāma rājāhaṃ śatrubhiśca parājitaḥ | tyaktvā rājyaṃ gṛhaṃ bhāryāmahaṃ te śaraṇaṃ gataḥ

यदाज्ञापयसे ब्रह्मंस्तदहं भक्तितत्परः ।करिष्यामि न मे त्राता त्वदन्यः पृथिवीतले॥ 35 ॥

yadājñāpayase brahmaṃstadahaṃ bhaktitatparaḥ | kariṣyāmi na me trātā tvadanyaḥ pṛthivītale

शत्रुभ्यो मे भयं घोरं प्राप्तोऽस्म्यद्य तवान्तिकम् ।त्रायस्व मुनिशार्दूल शरणागतवत्सल॥ 36 ॥

śatrubhyo me bhayaṃ ghoraṃ prāpto'smyadya tavāntikam | trāyasva muniśārdūla śaraṇāgatavatsala

ऋषिरुवाच ।निर्भयं वस राजेन्द्र नात्र ते शत्रवः किल ।आगमिष्यन्ति बलिनो निश्चयं तपसो बलात्॥ 37 ॥

ṛṣiruvāca | nirbhayaṃ vasa rājendra nātra te śatravaḥ kila | āgamiṣyanti balino niścayaṃ tapaso balāt

नात्र हिंसा प्रकर्तव्या वनवृत्त्वा नृपोत्तम ।कर्तव्यं जीवनं शस्तैर्नीवारफलमूलकैः॥ 38 ॥

nātra hiṃsā prakartavyā vanavṛttvā nṛpottama | kartavyaṃ jīvanaṃ śastairnīvāraphalamūlakaiḥ

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा निर्भयः स नृपस्तदा ।उवासाश्रम एवासौ फलमूलाशनः शुचिः॥ 39 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā nirbhayaḥ sa nṛpastadā | uvāsāśrama evāsau phalamūlāśanaḥ śuciḥ

कदाचित्स नृपस्तत्र वृक्षच्छायां समाश्रितः ।चिन्तयामास चिन्तार्तो गृह एव गताशयः॥ 40 ॥

kadācitsa nṛpastatra vṛkṣacchāyāṃ samāśritaḥ | cintayāmāsa cintārto gṛha eva gatāśayaḥ

राज्यं मे शत्रुभिः प्राप्तं म्लेच्छैः पापरतैः सदा ।सम्पीडिताः स्युर्लोकास्तैर्दुराचारैर्गतत्रपैः॥ 41 ॥

rājyaṃ me śatrubhiḥ prāptaṃ mlecchaiḥ pāparataiḥ sadā | sampīḍitāḥ syurlokāstairdurācārairgatatrapaiḥ

गजाश्च तुरगाः सर्वे दुर्बला भक्ष्यवर्जिताः ।जाताः स्युर्नात्र सन्देहः शत्रुणा परिपीडिताः॥ 42 ॥

gajāśca turagāḥ sarve durbalā bhakṣyavarjitāḥ | jātāḥ syurnātra sandehaḥ śatruṇā paripīḍitāḥ

सेवका मम सर्वे ते शत्रूणां वशवर्तिनः ।दुःखिता एव जाताः स्युः पालिता ये मया पुरा॥ 43 ॥

sevakā mama sarve te śatrūṇāṃ vaśavartinaḥ | duḥkhitā eva jātāḥ syuḥ pālitā ye mayā purā

धनं मे सुदुराचारैरसद्व्ययपरैः परैः ।द्यूतासवभुजिष्यादिस्थाने स्यात्प्रापितं किल॥ 44 ॥

dhanaṃ me sudurācārairasadvyayaparaiḥ paraiḥ | dyūtāsavabhujiṣyādisthāne syātprāpitaṃ kila

कोशक्षयं करिष्यन्ति व्यसनैः पापबुद्धयः ।न पात्रदाननिपुणा म्लेच्छास्ते मन्त्रिणोऽपि मे॥ 45 ॥

kośakṣayaṃ kariṣyanti vyasanaiḥ pāpabuddhayaḥ | na pātradānanipuṇā mlecchāste mantriṇo'pi me

इति चिन्तापरो राजा वृक्षमूलस्थितो यदा ।तदाऽऽजगाम वैश्यस्तु कश्चिदार्तिपरस्तथा॥ 46 ॥

iti cintāparo rājā vṛkṣamūlasthito yadā | tadā''jagāma vaiśyastu kaścidārtiparastathā

नृपेण पुरतो दृष्टः पार्श्वे तत्रोपवेशितः ।पप्रच्छ तं नृपः कोऽसि कुत एवागतो वनम्॥ 47 ॥

nṛpeṇa purato dṛṣṭaḥ pārśve tatropaveśitaḥ | papraccha taṃ nṛpaḥ ko'si kuta evāgato vanam

कोऽसि कस्माच्च दीनोऽसि हरिणः शोकपीडितः ।ब्रूहि सत्यं महाभाग मैत्री साप्तपदी मता॥ 48 ॥

ko'si kasmācca dīno'si hariṇaḥ śokapīḍitaḥ | brūhi satyaṃ mahābhāga maitrī sāptapadī matā

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञस्तमुवाच विशोत्तमः ।उपविश्य स्थिरो भूत्वा मत्वा साधुसमागमम्॥ 49 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ rājñastamuvāca viśottamaḥ | upaviśya sthiro bhūtvā matvā sādhusamāgamam

वैश्य उवाच ।मित्राहं वैश्यजातीयः समाधिर्नाम विश्रुतः ।धनवान्धर्मनिपुणः सत्यवागनसूयकः॥ 50 ॥

vaiśya uvāca | mitrāhaṃ vaiśyajātīyaḥ samādhirnāma viśrutaḥ | dhanavāndharmanipuṇaḥ satyavāganasūyakaḥ

पुत्रदारैर्निरस्तोऽहं धनलुब्धैरसाधुभिः ।स्वजनेन च सन्त्यक्तः प्राप्तोऽस्मि वनमाशु वै॥ 51 ॥

putradārairnirasto'haṃ dhanalubdhairasādhubhiḥ | svajanena ca santyaktaḥ prāpto'smi vanamāśu vai

कोऽसि त्वं भाग्यवान्भासि कथयस्व प्रियाधुना ।राजोवाच ।सुरथो नाम राजाहं दस्युभिः पीडितोऽभवम्॥ 52 ॥

ko'si tvaṃ bhāgyavānbhāsi kathayasva priyādhunā | rājovāca | suratho nāma rājāhaṃ dasyubhiḥ pīḍito'bhavam

प्राप्तोऽस्मि गतराज्योऽत्र मन्त्रिभिः परिवञ्चितः ।दिष्ट्या त्वमत्र मित्रं मे मिलितोऽसि विशोत्तम॥ 53 ॥

prāpto'smi gatarājyo'tra mantribhiḥ parivañcitaḥ | diṣṭyā tvamatra mitraṃ me milito'si viśottama

सुखेन विहरिष्यावो वनेऽत्र शुभपादपे ।शोकं त्यज महाबुद्धे स्वस्थो भव विशोत्तम॥ 54 ॥

sukhena vihariṣyāvo vane'tra śubhapādape | śokaṃ tyaja mahābuddhe svastho bhava viśottama

वैश्य उवाच ।कुटुम्बं मे निरालम्बं मया हीनं सुदुःखितम् ।भविष्यति च चिन्ताऽऽर्तं व्याधिशोकोपतापितम्॥ 55 ॥

vaiśya uvāca | kuṭumbaṃ me nirālambaṃ mayā hīnaṃ suduḥkhitam | bhaviṣyati ca cintā''rtaṃ vyādhiśokopatāpitam

भार्यादेहे सुखं नो वा पुत्रदेहे न वा सुखम् ।इति चिन्तातुरं चेतो न मे शाम्यति भूमिप॥ 56 ॥

bhāryādehe sukhaṃ no vā putradehe na vā sukham | iti cintāturaṃ ceto na me śāmyati bhūmipa

कदा द्रक्ष्ये सुतं भार्यां गृहं स्वजनमेव च ।स्वस्थं न मन्मनो राजन् गृहचिन्ताकुलं भृशम्॥ 57 ॥

kadā drakṣye sutaṃ bhāryāṃ gṛhaṃ svajanameva ca | svasthaṃ na manmano rājan gṛhacintākulaṃ bhṛśam

राजोवाव यैर्निरस्तोऽसि पुत्राद्यैरसद्वृत्तैः सुबालिशैः ।तान्दृष्ट्वा किं सुखं तेऽद्य भविष्यति महामते॥ 58 ॥

rājovāva yairnirasto'si putrādyairasadvṛttaiḥ subāliśaiḥ | tāndṛṣṭvā kiṃ sukhaṃ te'dya bhaviṣyati mahāmate

हितकारी वरः शत्रुर्दुःखदाः सुहृदः कुतः ।तस्मात्स्थिरं मनः कृत्वा विहरस्व मया सह॥ 59 ॥

hitakārī varaḥ śatrurduḥkhadāḥ suhṛdaḥ kutaḥ | tasmātsthiraṃ manaḥ kṛtvā viharasva mayā saha

वैश्य उवाच ।मनो मे न स्थिरं राजन् भवत्यद्य सुदुःखितम् ।चिन्तयात्र कुटुम्बस्य दुस्त्यजस्य दुरात्मभिः॥ 60 ॥

vaiśya uvāca | mano me na sthiraṃ rājan bhavatyadya suduḥkhitam | cintayātra kuṭumbasya dustyajasya durātmabhiḥ

राजोवाच ।ममापि राज्यजं दुःखं दुनोति किल मानसम् ।पृच्छावोऽद्य मुनिं शान्तं शोकनाशनमौषधम्॥ 61 ॥

rājovāca | mamāpi rājyajaṃ duḥkhaṃ dunoti kila mānasam | pṛcchāvo'dya muniṃ śāntaṃ śokanāśanamauṣadham

व्यास उवाच ।इति कृत्वा मतिं तौ तु राजा वैश्यश्च जग्मतुः ।मुनिं तौ विनयोपेतौ प्रष्टुं शोकस्य कारणम्॥ 62 ॥

vyāsa uvāca | iti kṛtvā matiṃ tau tu rājā vaiśyaśca jagmatuḥ | muniṃ tau vinayopetau praṣṭuṃ śokasya kāraṇam

गत्वा तं प्रणिपत्याह राजा ऋषिमनुत्तमम् ।आसीनं सम्यगासीनः शान्तं शान्तिमुपागतः॥ 63 ॥

gatvā taṃ praṇipatyāha rājā ṛṣimanuttamam | āsīnaṃ samyagāsīnaḥ śāntaṃ śāntimupāgataḥ