Skandha 8, Adhyāya 12

श्रीनारायण उवाच ।जम्बुद्वीपो यथा चायं यत्प्रमाणेन कीर्तितः ।तावता सर्वतः क्षारोदधिना परिवेष्टितः॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | jambudvīpo yathā cāyaṃ yatpramāṇena kīrtitaḥ | tāvatā sarvataḥ kṣārodadhinā pariveṣṭitaḥ

जम्ब्वाख्येन यथा मेरुस्तथा क्षारोदकेन च ।क्षारोदधिस्तु द्विगुणः प्लक्षाख्येनोपवेष्टितः॥ 2 ॥

jambvākhyena yathā merustathā kṣārodakena ca | kṣārodadhistu dviguṇaḥ plakṣākhyenopaveṣṭitaḥ

यथैव परिखा बाह्योपवनेन हि वेष्ट्यते ।प्लक्षाख्यश्च स्वयं जम्बुप्रमाणो द्वीपरूपधृक्॥ 3 ॥

yathaiva parikhā bāhyopavanena hi veṣṭyate | plakṣākhyaśca svayaṃ jambupramāṇo dvīparūpadhṛk

हिरण्मयोऽग्निस्तत्रैव तिष्ठतीति विनिश्चयः ।प्रियव्रतात्मजस्तत्र सप्तजिह्व इति स्मृतः॥ 4 ॥

hiraṇmayo'gnistatraiva tiṣṭhatīti viniścayaḥ | priyavratātmajastatra saptajihva iti smṛtaḥ

अग्निस्तदधिपस्त्विध्मजिह्वः स्वं द्वीपमेव च ।विभज्य सप्तवर्षाणि स्वपुत्रेभ्यो ददौ विभुः॥ 5 ॥

agnistadadhipastvidhmajihvaḥ svaṃ dvīpameva ca | vibhajya saptavarṣāṇi svaputrebhyo dadau vibhuḥ

स्वयमात्मविदां मान्यां योगचर्यां समाश्रितः ।तेनैव चात्मयोगेन भगवन्तमुपागतः॥ 6 ॥

svayamātmavidāṃ mānyāṃ yogacaryāṃ samāśritaḥ | tenaiva cātmayogena bhagavantamupāgataḥ

शिवं च यवसं भद्रं शान्तं क्षेमामृते तथा ।अभयं चेति सप्तैव तद्वर्षाणि सदेक्षताम्॥ 7 ॥

śivaṃ ca yavasaṃ bhadraṃ śāntaṃ kṣemāmṛte tathā | abhayaṃ ceti saptaiva tadvarṣāṇi sadekṣatām

तेषु प्रोक्ता नदीः सप्त गिरयः सप्त चैव हि ।अरुणा नृम्णाङ्गिरसी सावित्री सुप्रभातिका॥ 8 ॥

teṣu proktā nadīḥ sapta girayaḥ sapta caiva hi | aruṇā nṛmṇāṅgirasī sāvitrī suprabhātikā

ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति नद्यः प्रकीर्तिताः ।मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनस्तथैव च॥ 9 ॥

ṛtambharā satyambharā iti nadyaḥ prakīrtitāḥ | maṇikūṭo vajrakūṭa indrasenastathaiva ca

ज्योतिष्मान्वै सुपर्णश्च हिरण्यष्ठीव एव च ।मेघमाल इति ख्याताः प्लक्षद्वीपस्य पर्वताः॥ 10 ॥

jyotiṣmānvai suparṇaśca hiraṇyaṣṭhīva eva ca | meghamāla iti khyātāḥ plakṣadvīpasya parvatāḥ

नदीनां जलमात्रेण दर्शनस्पर्शनादिभिः ।निर्धूताशेषरजसो निस्तमस्काः प्रजास्तथा॥ 11 ॥

nadīnāṃ jalamātreṇa darśanasparśanādibhiḥ | nirdhūtāśeṣarajaso nistamaskāḥ prajāstathā

हंसश्चैव पतङ्गश्च ऊर्ध्वायन इतीव च ।सत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णाः प्लक्षस्य द्वीपके॥ 12 ॥

haṃsaścaiva pataṅgaśca ūrdhvāyana itīva ca | satyāṅgasaṃjñāścatvāro varṇāḥ plakṣasya dvīpake

सहस्रायुप्रमाणाश्च विविधोपमदर्शनाः ।स्वर्गद्वारं त्रयीविद्याविधिनार्कं यजन्ति ते॥ 13 ॥

sahasrāyupramāṇāśca vividhopamadarśanāḥ | svargadvāraṃ trayīvidyāvidhinārkaṃ yajanti te

प्रत्नस्य विष्णो रूपं च सत्यर्तस्य च ब्रह्मणः ।अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहि॥ 14 ॥

pratnasya viṣṇo rūpaṃ ca satyartasya ca brahmaṇaḥ | amṛtasya ca mṛtyośca sūryamātmānamīmahi

प्लक्षादिषु च सर्वेषु पञ्चद्वीपेषु नारद ।आयुरिन्द्रियमोजश्च बलं बुद्धिः सहोऽपि च॥ 15 ॥

plakṣādiṣu ca sarveṣu pañcadvīpeṣu nārada | āyurindriyamojaśca balaṃ buddhiḥ saho'pi ca

विक्रमः सर्वलोकानां सिद्धिरौत्पत्तिकी सदा ।प्लक्षद्वीपात्परं चेक्षुरसोदः सरिताम्पतिः॥ 16 ॥

vikramaḥ sarvalokānāṃ siddhirautpattikī sadā | plakṣadvīpātparaṃ cekṣurasodaḥ saritāmpatiḥ

प्लक्षद्वीपं समग्रं च परिवार्यावतिष्ठते ।शाल्मलाख्यस्ततो द्वीपश्चास्माद् द्विगुणविस्तरः॥ 17 ॥

plakṣadvīpaṃ samagraṃ ca parivāryāvatiṣṭhate | śālmalākhyastato dvīpaścāsmād dviguṇavistaraḥ

समानेन सुरोदेन सिन्धुना परिवेष्टितः ।यत्र वै शाल्मलीवृक्षः प्लक्षायामः प्रकीर्तितः॥ 18 ॥

samānena surodena sindhunā pariveṣṭitaḥ | yatra vai śālmalīvṛkṣaḥ plakṣāyāmaḥ prakīrtitaḥ

स्थानं तत्पक्षिराजस्य गरुडस्य महात्मनः ।तस्य द्वीपस्य नाथो हि यज्ञबाहुः प्रियव्रतात्॥ 19 ॥

sthānaṃ tatpakṣirājasya garuḍasya mahātmanaḥ | tasya dvīpasya nātho hi yajñabāhuḥ priyavratāt

जातः स एव सप्तभ्यः स्वपुत्रेभ्यो ददौ धराम् ।तद्वर्षाणां च नामानि कथितानि निबोधत॥ 20 ॥

jātaḥ sa eva saptabhyaḥ svaputrebhyo dadau dharām | tadvarṣāṇāṃ ca nāmāni kathitāni nibodhata

सुरोचनं सौमनस्यं रमणं देववर्षकम् ।पारिभद्रं तथा चाप्यायनं विज्ञातनामकम्॥ 21 ॥

surocanaṃ saumanasyaṃ ramaṇaṃ devavarṣakam | pāribhadraṃ tathā cāpyāyanaṃ vijñātanāmakam

तेषु वर्षाद्रयः सप्त सप्तैव सरितः स्मृताः ।सरसः शतशृङ्गश्च वामदेवश्च कन्दकः॥ 22 ॥

teṣu varṣādrayaḥ sapta saptaiva saritaḥ smṛtāḥ | sarasaḥ śataśṛṅgaśca vāmadevaśca kandakaḥ

कुमुदः पुष्पवर्षश्च सहस्रश्रुतिरेव च ।एते च पर्वताः सप्त नदीनामानि चोच्यते॥ 23 ॥

kumudaḥ puṣpavarṣaśca sahasraśrutireva ca | ete ca parvatāḥ sapta nadīnāmāni cocyate

अनुमतिः सिनीवाली सरस्वती कुहूस्तथा ।रजनी चैव नन्दा च राकेति परिकीर्तिताः॥ 24 ॥

anumatiḥ sinīvālī sarasvatī kuhūstathā | rajanī caiva nandā ca rāketi parikīrtitāḥ

तद्वर्षपुरुषाः सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाह्वयाः ।श्रुतधरो वीर्यधरो वसुन्धर इषुन्धरः॥ 25 ॥

tadvarṣapuruṣāḥ sarve cāturvarṇyasamāhvayāḥ | śrutadharo vīryadharo vasundhara iṣundharaḥ

भगवन्तं वेदमयं यजन्ते सोममीश्वरम् ।स्वगोभिः पितृदेवेभ्यो विभजन्कृष्णशुक्लयोः॥ 26 ॥

bhagavantaṃ vedamayaṃ yajante somamīśvaram | svagobhiḥ pitṛdevebhyo vibhajankṛṣṇaśuklayoḥ

सर्वासां च प्रजानां च राजा सोमः प्रसीदतु ।एवं सुरोदाद् द्विगुणः स्वमानेन प्रकीर्तितः॥ 27 ॥

sarvāsāṃ ca prajānāṃ ca rājā somaḥ prasīdatu | evaṃ surodād dviguṇaḥ svamānena prakīrtitaḥ

घृतोदेनावृतः सोऽयं कुशद्वीपः प्रकाशते ।यस्मिन्नास्ते कुशस्तम्बो द्वीपाख्याकारणो ज्वलन्॥ 28 ॥

ghṛtodenāvṛtaḥ so'yaṃ kuśadvīpaḥ prakāśate | yasminnāste kuśastambo dvīpākhyākāraṇo jvalan

स्वशष्परोचिषा काष्ठा भासयन्परितिष्ठते ।हिरण्यरेतास्तद्द्वीपपतिः प्रैयव्रत स्वराट्॥ 29 ॥

svaśaṣparociṣā kāṣṭhā bhāsayanparitiṣṭhate | hiraṇyaretāstaddvīpapatiḥ praiyavrata svarāṭ

स्वपुत्रेभ्यश्च सप्तभ्यस्तद्द्वीपं सप्तधाभजत् ।वसुश्च वसुदानश्च तथा दृढरुचिः परः॥ 30 ॥

svaputrebhyaśca saptabhyastaddvīpaṃ saptadhābhajat | vasuśca vasudānaśca tathā dṛḍharuciḥ paraḥ

नाभिगुप्तस्तुत्यव्रतौ विविक्तनामदेवकौ ।तेषां वर्षेषु सप्तैव सीमागिरिवराः स्मृताः॥ 31 ॥

nābhiguptastutyavratau viviktanāmadevakau | teṣāṃ varṣeṣu saptaiva sīmāgirivarāḥ smṛtāḥ

नद्यः सप्तैव सन्तीह तन्नामानि निबोधत ।चक्रस्तथा चतुःशृङ्गः कपिलश्चित्रकूटकः॥ 32 ॥

nadyaḥ saptaiva santīha tannāmāni nibodhata | cakrastathā catuḥśṛṅgaḥ kapilaścitrakūṭakaḥ

देवानीकश्चोर्ध्वरोमा द्रविणः सप्त पर्वताः ।रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा तथैव च॥ 33 ॥

devānīkaścordhvaromā draviṇaḥ sapta parvatāḥ | rasakulyā madhukulyā mitravindā tathaiva ca

श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युन्मन्दमालिके ।यत्पयोभिः कुशद्वीपवासिनः सर्व एव ते॥ 34 ॥

śrutavindā devagarbhā ghṛtacyunmandamālike | yatpayobhiḥ kuśadvīpavāsinaḥ sarva eva te

कुशलः कोविदश्चैवाप्यभियुक्तस्तथैव च ।कुलकश्चेति संज्ञाभिश्चतुर्वर्णाः प्रकीर्तिताः॥ 35 ॥

kuśalaḥ kovidaścaivāpyabhiyuktastathaiva ca | kulakaśceti saṃjñābhiścaturvarṇāḥ prakīrtitāḥ

जातवेदसरूपं तं देवं कर्मजकौशलैः ।यजन्ते देववर्याभाः सर्वे सर्वविदो जनाः॥ 36 ॥

jātavedasarūpaṃ taṃ devaṃ karmajakauśalaiḥ | yajante devavaryābhāḥ sarve sarvavido janāḥ

परस्यब्रह्मणः साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् ।देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यज ।एवं यजन्ते ज्वलनं सर्वे द्वीपाधिवासिनः॥ 37 ॥

parasyabrahmaṇaḥ sākṣājjātavedo'si havyavāṭ | devānāṃ puruṣāṅgānāṃ yajñena puruṣaṃ yaja | evaṃ yajante jvalanaṃ sarve dvīpādhivāsinaḥ