Skandha 8, Adhyāya 20

श्रीनारायण उवाच ।ततोऽधस्ताद्विवरकं तलातलमुदीरितम् ।दानवेन्द्रो मयो नाम त्रिपुराधिपतिर्महान्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | tato'dhastādvivarakaṃ talātalamudīritam | dānavendro mayo nāma tripurādhipatirmahān

त्रिलोक्याः शङ्करेणायं पालितो दग्धपूस्त्रयः ।देवदेवप्रसादात्तु लब्धराज्यसुखास्पदः॥ 2 ॥

trilokyāḥ śaṅkareṇāyaṃ pālito dagdhapūstrayaḥ | devadevaprasādāttu labdharājyasukhāspadaḥ

आचार्यो मायिनां सोऽयं नानामायाविशारदः ।पूज्यते राक्षसैर्घोरैः सर्वकार्यसमृद्धये॥ 3 ॥

ācāryo māyināṃ so'yaṃ nānāmāyāviśāradaḥ | pūjyate rākṣasairghoraiḥ sarvakāryasamṛddhaye

ततोऽधस्तास्तुविख्यातं महातलमिति स्फुटम् ।सर्पाणां काद्रवेयाणां गणः क्रोधवशो महान्॥ 4 ॥

tato'dhastāstuvikhyātaṃ mahātalamiti sphuṭam | sarpāṇāṃ kādraveyāṇāṃ gaṇaḥ krodhavaśo mahān

अनेकशिरसां विप्र प्रधानान्कीर्तयामि ते ।कुहकस्तक्षकश्चैव सुषेणः कालियस्तथा॥ 5 ॥

anekaśirasāṃ vipra pradhānānkīrtayāmi te | kuhakastakṣakaścaiva suṣeṇaḥ kāliyastathā

महाभोगा महासत्त्वाः क्रूराः क्रूरस्वजातयः ।पतत्रिराजाधिपतेरुद्विग्नाः सर्व एव ते॥ 6 ॥

mahābhogā mahāsattvāḥ krūrāḥ krūrasvajātayaḥ | patatrirājādhipaterudvignāḥ sarva eva te

स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बस्य च सङ्गताः ।प्रमत्ता विहरन्त्येव नानाक्रीडाविशारदाः॥ 7 ॥

svakalatrāpatyasuhṛtkuṭumbasya ca saṅgatāḥ | pramattā viharantyeva nānākrīḍāviśāradāḥ

ततोऽधस्ताच्च विवरे रसातलसमाह्वये ।दैतेया निवसन्त्येव पणयो दानवाश्च ये॥ 8 ॥

tato'dhastācca vivare rasātalasamāhvaye | daiteyā nivasantyeva paṇayo dānavāśca ye

निवातकवचा नाम हिरण्यपुरवासिनः ।कालेया इति च प्रोक्ताः प्रत्यनीका हविर्भुजाम्॥ 9 ॥

nivātakavacā nāma hiraṇyapuravāsinaḥ | kāleyā iti ca proktāḥ pratyanīkā havirbhujām

महौजसश्चोत्पत्त्यैव महासाहसिनस्तथा ।सकलेशस्य च हरेस्तेजसा हतविक्रमाः॥ 10 ॥

mahaujasaścotpattyaiva mahāsāhasinastathā | sakaleśasya ca harestejasā hatavikramāḥ

बिलेशया इव सदा विवरे निवसन्ति हि ।ये वै वाग्भिः सरमया शक्रदूत्या निरन्तरम्॥ 11 ॥

bileśayā iva sadā vivare nivasanti hi | ye vai vāgbhiḥ saramayā śakradūtyā nirantaram

मन्त्रवर्णाभिरसुरास्ताडिता बिभ्यति स्म ह ।ततोऽप्यधस्तात्पाताले नागलोकाधिपालकाः॥ 12 ॥

mantravarṇābhirasurāstāḍitā bibhyati sma ha | tato'pyadhastātpātāle nāgalokādhipālakāḥ

वासुकिप्रमुखाः शङ्खः कुलिकः श्वेत एव च ।धनञ्जयो महाशङ्खो धृतराष्ट्रस्तथैव च॥ 13 ॥

vāsukipramukhāḥ śaṅkhaḥ kulikaḥ śveta eva ca | dhanañjayo mahāśaṅkho dhṛtarāṣṭrastathaiva ca

शङ्खचूडः कम्बलाश्वतरो देवोपदत्तकः ।महामर्षा महाभोगा निवसन्ति विषोल्बणाः॥ 14 ॥

śaṅkhacūḍaḥ kambalāśvataro devopadattakaḥ | mahāmarṣā mahābhogā nivasanti viṣolbaṇāḥ

पञ्चमस्तकवन्तश्च फणासप्तकभूषिताः ।केचिद्दशफणाः केचिच्छतशीर्षास्तथापरे॥ 15 ॥

pañcamastakavantaśca phaṇāsaptakabhūṣitāḥ | keciddaśaphaṇāḥ kecicchataśīrṣāstathāpare

सहस्रशिरसः केऽपि रोचिष्णुमणिधारकाः ।पातालरन्ध्रतिमिरनिकरं स्वमरीचिभिः॥ 16 ॥

sahasraśirasaḥ ke'pi rociṣṇumaṇidhārakāḥ | pātālarandhratimiranikaraṃ svamarīcibhiḥ

विधमन्ति च देवर्षे सदा सञ्जातमन्यवः ।अस्य मूलप्रदेशे हि त्रिंशत्साहस्रकेऽन्तरे॥ 17 ॥

vidhamanti ca devarṣe sadā sañjātamanyavaḥ | asya mūlapradeśe hi triṃśatsāhasrake'ntare

योजनैः परिसङ्ख्याते तामसी भगवत्कला ।अनन्ताख्या समास्ते हि सर्वदेवप्रपूजिता॥ 18 ॥

yojanaiḥ parisaṅkhyāte tāmasī bhagavatkalā | anantākhyā samāste hi sarvadevaprapūjitā

अहमित्यभिमानस्य लक्षणं यं प्रचक्षते ।सङ्कर्षणं सात्वतीयाः कर्षणं द्रष्ट्टदृश्ययोः॥ 19 ॥

ahamityabhimānasya lakṣaṇaṃ yaṃ pracakṣate | saṅkarṣaṇaṃ sātvatīyāḥ karṣaṇaṃ draṣṭṭadṛśyayoḥ

इदं भूमण्डलं यस्य सहस्रशिरसः प्रभोः ।अनन्तमूर्तेः शेषस्य ध्रियमाणं च शीर्षके॥ 20 ॥

idaṃ bhūmaṇḍalaṃ yasya sahasraśirasaḥ prabhoḥ | anantamūrteḥ śeṣasya dhriyamāṇaṃ ca śīrṣake

पृध्वीगोलमशेषं हि सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ।यस्य कालेन देवस्य सञ्जिहीर्षोः समं विभोः॥ 21 ॥

pṛdhvīgolamaśeṣaṃ hi siddhārtha iva lakṣyate | yasya kālena devasya sañjihīrṣoḥ samaṃ vibhoḥ

चराचरं भ्रुवोरन्तर्विवरादुदपद्यत ।साङ्कर्षणो नाम रुद्रो व्यूहैकादशशोभितः॥ 22 ॥

carācaraṃ bhruvorantarvivarādudapadyata | sāṅkarṣaṇo nāma rudro vyūhaikādaśaśobhitaḥ

त्रिलोचनश्च त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्स्वयम् ।उदतिष्ठन्महासत्त्वो महाभूतक्षयङ्करः॥ 23 ॥

trilocanaśca triśikhaṃ śūlamuttambhayansvayam | udatiṣṭhanmahāsattvo mahābhūtakṣayaṅkaraḥ

यस्याङ्घ्रिकमलद्वन्द्वशोणाच्छनखमण्डले ।विराजन्मणिबिम्बेषु महाहिपतयोऽनिशम्॥ 24 ॥

yasyāṅghrikamaladvandvaśoṇācchanakhamaṇḍale | virājanmaṇibimbeṣu mahāhipatayo'niśam

एकान्तभक्तियोगेन सह सात्त्वतपुङ्गवैः ।प्रणमन्तः स्वमूर्ध्ना ते स्वमुखानि समीक्षते॥ 25 ॥

ekāntabhaktiyogena saha sāttvatapuṅgavaiḥ | praṇamantaḥ svamūrdhnā te svamukhāni samīkṣate

स्फुरत्कुण्डलमाणिक्यप्रभामण्डलभाञ्ज्यपि ।सुकपोलानि चारूणि गण्डस्थलद्युमन्ति च॥ 26 ॥

sphuratkuṇḍalamāṇikyaprabhāmaṇḍalabhāñjyapi | sukapolāni cārūṇi gaṇḍasthaladyumanti ca

नागराजकुमार्योऽपि चार्वङ्गविलसत्त्विषः ।विशदैर्विपुलैस्तद्वद्धवलैः सुभगैस्तथा॥ 27 ॥

nāgarājakumāryo'pi cārvaṅgavilasattviṣaḥ | viśadairvipulaistadvaddhavalaiḥ subhagaistathā

रुचिरैर्भुजदण्डैश्च शोभमाना इतस्ततः ।चन्दनागुरुकाश्मीरपङ्कलेपेन भूषिताः॥ 28 ॥

rucirairbhujadaṇḍaiśca śobhamānā itastataḥ | candanāgurukāśmīrapaṅkalepena bhūṣitāḥ

तदभिमर्षसञ्जातकामावेशसमायुताः ।ललितस्मितसंयुक्ताः सव्रीडं लोकयन्ति च॥ 29 ॥

tadabhimarṣasañjātakāmāveśasamāyutāḥ | lalitasmitasaṃyuktāḥ savrīḍaṃ lokayanti ca

अनुरागमदोन्मत्तविघूर्णारुणलोचनम् ।करुणावलोकनेत्रं च आशासानास्तथाशिषः॥ 30 ॥

anurāgamadonmattavighūrṇāruṇalocanam | karuṇāvalokanetraṃ ca āśāsānāstathāśiṣaḥ

सोऽनन्तो भगवान्देवोऽनन्तसत्त्वो महाशयः ।अनन्तगुणवार्धिश्च आदिदेवो महाद्युतिः॥ 31 ॥

so'nanto bhagavāndevo'nantasattvo mahāśayaḥ | anantaguṇavārdhiśca ādidevo mahādyutiḥ

संहृतामर्षरोषादिवेगो लोकशुभाय च ।आस्ते महासत्त्वनिधिः सर्वदेवप्रपूजितः॥ 32 ॥

saṃhṛtāmarṣaroṣādivego lokaśubhāya ca | āste mahāsattvanidhiḥ sarvadevaprapūjitaḥ

ध्यायमानः सुरैः सिद्धैरसुरैश्चोरगैस्तथा ।विद्याधरैश्च गन्धर्वैर्मुनिसङ्घैश्च नित्यशः॥ 33 ॥

dhyāyamānaḥ suraiḥ siddhairasuraiścoragaistathā | vidyādharaiśca gandharvairmunisaṅghaiśca nityaśaḥ

अनारतमदोन्मत्तलोकविह्वललोचनः ।वाक्यामृतेन विबुधान्स्वपार्षदगणानपि॥ 34 ॥

anāratamadonmattalokavihvalalocanaḥ | vākyāmṛtena vibudhānsvapārṣadagaṇānapi

आप्यायमानः स विभुर्वेजयन्तीं स्रजं दधत् ।अम्लानाभिनवैः स्वच्छैस्तुलसीदलसञ्चयैः॥ 35 ॥

āpyāyamānaḥ sa vibhurvejayantīṃ srajaṃ dadhat | amlānābhinavaiḥ svacchaistulasīdalasañcayaiḥ

माद्यन्मधुकरव्रातघोषश्रीसंयुतां सदा ।नीलवासा देवदेव एककुण्डलभूषितः॥ 36 ॥

mādyanmadhukaravrātaghoṣaśrīsaṃyutāṃ sadā | nīlavāsā devadeva ekakuṇḍalabhūṣitaḥ

हलस्य ककुदि न्यस्तसुपीवरभुजोऽव्ययः ।महेन्द्रः काञ्चनीं यद्वद्वरत्रां च मतङ्गमः ।उदारलीलो देवेशो वर्णितः सात्त्वतर्षभैः॥ 37 ॥

halasya kakudi nyastasupīvarabhujo'vyayaḥ | mahendraḥ kāñcanīṃ yadvadvaratrāṃ ca mataṅgamaḥ | udāralīlo deveśo varṇitaḥ sāttvatarṣabhaiḥ