Skandha 2, Adhyāya 5

ऋषय ऊचुः ।वसूनां सम्भवः सूत कथितः शापकारणात् ।गाङ्गेयस्य तथोत्पत्तिः कथिता लोमहर्षणे॥ 1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | vasūnāṃ sambhavaḥ sūta kathitaḥ śāpakāraṇāt | gāṅgeyasya tathotpattiḥ kathitā lomaharṣaṇe

माता व्यासस्य धर्मज्ञ नाम्ना सत्यवती सती ।कथं शन्तनुना प्राप्ता भार्या गन्धवती शुभा॥ 2 ॥

mātā vyāsasya dharmajña nāmnā satyavatī satī | kathaṃ śantanunā prāptā bhāryā gandhavatī śubhā

तन्ममाचक्ष्व विस्तारं दाशपुत्री कथं धृता ।राज्ञा धर्मवरिष्ठेन संशयं छिन्धि सुव्रत॥ 3 ॥

tanmamācakṣva vistāraṃ dāśaputrī kathaṃ dhṛtā | rājñā dharmavariṣṭhena saṃśayaṃ chindhi suvrata

सूत उवाच ।शन्तनुर्नाम राजर्षिर्मृगयानिरतः सदा ।वनं जगाम निघ्नन्वै मृगांश्च महिषान् रुरून्॥ 4 ॥

sūta uvāca | śantanurnāma rājarṣirmṛgayānirataḥ sadā | vanaṃ jagāma nighnanvai mṛgāṃśca mahiṣān rurūn

चत्वार्येव तु वर्षाणि पुत्रेण सह भूपतिः ।रममाणः सुखं प्राप कुमारेण यथा हरः॥ 5 ॥

catvāryeva tu varṣāṇi putreṇa saha bhūpatiḥ | ramamāṇaḥ sukhaṃ prāpa kumāreṇa yathā haraḥ

एकदा विक्षिपन्बाणान्विनिघ्नन्खड्गसूकरान् ।स कदाचिद्वनं प्राप्तः कालिन्दीं सरितां वराम्॥ 6 ॥

ekadā vikṣipanbāṇānvinighnankhaḍgasūkarān | sa kadācidvanaṃ prāptaḥ kālindīṃ saritāṃ varām

महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम् ।तस्य प्रभवमन्विच्छन्सजञ्चचार वनं तदा॥ 7 ॥

mahīpatiranirdeśyamājighradgandhamuttamam | tasya prabhavamanvicchansajañcacāra vanaṃ tadā

न मन्दारस्य गन्धोऽयं मृगनाभिमदस्य न ।चम्पकस्य न मालत्या न केतक्या मनोहरः॥ 8 ॥

na mandārasya gandho'yaṃ mṛganābhimadasya na | campakasya na mālatyā na ketakyā manoharaḥ

न चानुभूतपूर्वोऽयं वाति गन्धवहः शुभः ।कुतोऽयमेति वायुर्वै मम घ्राणविमोहनः॥ 9 ॥

na cānubhūtapūrvo'yaṃ vāti gandhavahaḥ śubhaḥ | kuto'yameti vāyurvai mama ghrāṇavimohanaḥ

इति सञ्चिन्त्यमानोऽसौ बभ्राम वनमण्डलम् ।मोहितो गन्धलोभेन शन्तनुः पवनानुगः॥ 10 ॥

iti sañcintyamāno'sau babhrāma vanamaṇḍalam | mohito gandhalobhena śantanuḥ pavanānugaḥ

स ददर्श नदीतीरे संस्थितां चारुदर्शनाम् ।शृङ्गाररहितां कान्तां सुस्थितां मलिनाम्बराम्॥ 11 ॥

sa dadarśa nadītīre saṃsthitāṃ cārudarśanām | śṛṅgārarahitāṃ kāntāṃ susthitāṃ malināmbarām

दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं विस्मितः स महीपतिः ।अस्या देहस्य गन्धोऽयमिति सञ्जातनिश्चयः॥ 12 ॥

dṛṣṭvā tāmasitāpāṅgīṃ vismitaḥ sa mahīpatiḥ | asyā dehasya gandho'yamiti sañjātaniścayaḥ

तदद्भुतं रूपमतीव सुन्दरं तथैव गन्धोऽखिललोकसम्मतः ।वयश्च तादृङ् नवयौवनं शुभं दृष्ट्वैव राजा किल विस्मितोऽभवत्॥ 13 ॥

tadadbhutaṃ rūpamatīva sundaraṃ tathaiva gandho'khilalokasammataḥ | vayaśca tādṛṅ navayauvanaṃ śubhaṃ dṛṣṭvaiva rājā kila vismito'bhavat

केयं कुतो वा समुपागताधुना देवाङ्गना वा किमु मानुषी वा ।गन्धर्वपुत्री किल नागकन्या जाने कथं गन्धवतीं नु कामिनीम्॥ 14 ॥

keyaṃ kuto vā samupāgatādhunā devāṅganā vā kimu mānuṣī vā | gandharvaputrī kila nāgakanyā jāne kathaṃ gandhavatīṃ nu kāminīm

सञ्चिन्त्य चैवं मनसा नृपोऽसौ न निश्चयं प्राप यदा ततः स्वयम् ।गङ्गां स्मरन्कामवशं गतोऽथ पप्रच्छ कान्तां तटसंस्थितां च॥ 15 ॥

sañcintya caivaṃ manasā nṛpo'sau na niścayaṃ prāpa yadā tataḥ svayam | gaṅgāṃ smarankāmavaśaṃ gato'tha papraccha kāntāṃ taṭasaṃsthitāṃ ca

कासि प्रिये कस्य सुतासि कस्मा- दिह स्थिता त्वं विजने वरोरु ।एकाकिनी किं वद चारुनेत्रे विवाहिता वा न विवाहितासि॥ 16 ॥

kāsi priye kasya sutāsi kasmā- diha sthitā tvaṃ vijane varoru | ekākinī kiṃ vada cārunetre vivāhitā vā na vivāhitāsi

सञ्जातकामोऽहमरालनेत्रे त्वां वीक्ष्य कान्तां च मनोरमां च ।ब्रूहि प्रिये यासि चिकीर्षसि त्वं किं चेति सर्वं मम विस्तरेण॥ 17 ॥

sañjātakāmo'hamarālanetre tvāṃ vīkṣya kāntāṃ ca manoramāṃ ca | brūhi priye yāsi cikīrṣasi tvaṃ kiṃ ceti sarvaṃ mama vistareṇa

इत्येवमुक्ता सुदती नृपेण प्रोवाच तं सस्मितमम्बुजेक्षणा ।दाशस्य पुत्रीं त्वमवेहि राजन् कन्यां पितुः शासनसंस्थितां च॥ 18 ॥

ityevamuktā sudatī nṛpeṇa provāca taṃ sasmitamambujekṣaṇā | dāśasya putrīṃ tvamavehi rājan kanyāṃ pituḥ śāsanasaṃsthitāṃ ca

तरीमिमां धर्मनिमित्तमेव संवाहयामीह जले नृपेन्द्र ।पिता गृहे मेऽद्य गतोऽस्ति कामं सत्यं ब्रवीम्यर्थपते तवाग्रे॥ 19 ॥

tarīmimāṃ dharmanimittameva saṃvāhayāmīha jale nṛpendra | pitā gṛhe me'dya gato'sti kāmaṃ satyaṃ bravīmyarthapate tavāgre

इत्येवमुक्त्वा विरराम बाला कामातुरस्तां नृपतिर्बभाषे ।कुरुप्रवीरं कुरु मां पतिं त्वं वृथा न गच्छेन्ननु यौवनं ते॥ 20 ॥

ityevamuktvā virarāma bālā kāmāturastāṃ nṛpatirbabhāṣe | kurupravīraṃ kuru māṃ patiṃ tvaṃ vṛthā na gacchennanu yauvanaṃ te

न चास्ति पत्नी मम वै द्वितीया त्वं धर्मपत्नी भव मे मृगाक्षि ।दासोऽस्मि तेऽहं वशगः सदैव मनोभवस्तापयति प्रिये माम्॥ 21 ॥

na cāsti patnī mama vai dvitīyā tvaṃ dharmapatnī bhava me mṛgākṣi | dāso'smi te'haṃ vaśagaḥ sadaiva manobhavastāpayati priye mām

गता प्रिया मां परिहृत्य कान्ता नान्या वृताहं विधुरोऽस्मि कान्ते ।त्वां वीक्ष्य सर्वावयवातिरम्यां मनो हि जातं विवशं मदीयम्॥ 22 ॥

gatā priyā māṃ parihṛtya kāntā nānyā vṛtāhaṃ vidhuro'smi kānte | tvāṃ vīkṣya sarvāvayavātiramyāṃ mano hi jātaṃ vivaśaṃ madīyam

श्रुत्वामृतास्वादरसं नृपस्य वचोऽतिरम्यं खलु दाशकन्या ।उवाच तं सात्त्विकभावयुक्ता कृत्वातिधैर्यं नृपतिं सुगन्धा॥ 23 ॥

śrutvāmṛtāsvādarasaṃ nṛpasya vaco'tiramyaṃ khalu dāśakanyā | uvāca taṃ sāttvikabhāvayuktā kṛtvātidhairyaṃ nṛpatiṃ sugandhā

यदात्थ राजन् मयि तत्तथैव मन्येऽहमेतत्तु यथा वचस्ते ।नास्मि स्वतन्त्रा त्वमवेहि कामं दाता पिता मेऽर्थय तं त्वमाशु॥ 24 ॥

yadāttha rājan mayi tattathaiva manye'hametattu yathā vacaste | nāsmi svatantrā tvamavehi kāmaṃ dātā pitā me'rthaya taṃ tvamāśu

न स्वैरिणीहास्म्यपि दाशपुत्री पितुर्वशेऽहं सततं चरामि ।स चेद्ददाति प्रथितः पिता मे गृहाण पाणिं वशगास्मि तेऽहम्॥ 25 ॥

na svairiṇīhāsmyapi dāśaputrī piturvaśe'haṃ satataṃ carāmi | sa ceddadāti prathitaḥ pitā me gṛhāṇa pāṇiṃ vaśagāsmi te'ham

मनोभवस्त्वां नृप किं दुनोति यथा पुनर्मां नवयौवनां च ।दुनोति तत्रापि हि रक्षणीया धृतिः कुलाचारपरम्परासु॥ 26 ॥

manobhavastvāṃ nṛpa kiṃ dunoti yathā punarmāṃ navayauvanāṃ ca | dunoti tatrāpi hi rakṣaṇīyā dhṛtiḥ kulācāraparamparāsu

सूत उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नृपति काममोहितः ।गतो दाशपतेर्गेहं तस्या याचनहेतवे॥ 27 ॥

sūta uvāca | ityākarṇya vacastasyā nṛpati kāmamohitaḥ | gato dāśapatergehaṃ tasyā yācanahetave

दृष्ट्वा नृपतिमायान्तं दाशोऽतिविस्मयं गतः ।प्रणामं नृपतेः कृत्वा कृताञ्जलिरभाषत॥ 28 ॥

dṛṣṭvā nṛpatimāyāntaṃ dāśo'tivismayaṃ gataḥ | praṇāmaṃ nṛpateḥ kṛtvā kṛtāñjalirabhāṣata

दाश उवाच ।दासोऽस्मि तव भूपाल कृतार्थोऽहं तवागमे ।आज्ञां देहि महाराज यदर्थमिह चागमः॥ 29 ॥

dāśa uvāca | dāso'smi tava bhūpāla kṛtārtho'haṃ tavāgame | ājñāṃ dehi mahārāja yadarthamiha cāgamaḥ

राजोवाच ।धर्मपत्नीं करिष्यामि सुतामेतां तवानघ ।त्वया चेद्दीयते मह्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते॥ 30 ॥

rājovāca | dharmapatnīṃ kariṣyāmi sutāmetāṃ tavānagha | tvayā ceddīyate mahyaṃ satyametadbravīmi te

दाश उवाच ।कन्यारत्नं मदीयं चेद्यत्त्वं प्रार्थयसे नृप ।दातव्यं तु प्रदास्यामि न त्वदेयं कदाचन॥ 31 ॥

dāśa uvāca | kanyāratnaṃ madīyaṃ cedyattvaṃ prārthayase nṛpa | dātavyaṃ tu pradāsyāmi na tvadeyaṃ kadācana

तस्याः पुत्रो महाराज त्वदन्ते पृथिवीपतिः ।सर्वथा चाभिषेक्तव्यो नान्यः पुत्रस्तवेति वै॥ 32 ॥

tasyāḥ putro mahārāja tvadante pṛthivīpatiḥ | sarvathā cābhiṣektavyo nānyaḥ putrastaveti vai

सूत उवाच ।श्रुत्वावाक्यं तु दाशस्य राजा चिन्तातुरोऽभवत् ।गाङ्गेयं मनसा कृत्वा नोवाच नृपतिस्तदा॥ 33 ॥

sūta uvāca | śrutvāvākyaṃ tu dāśasya rājā cintāturo'bhavat | gāṅgeyaṃ manasā kṛtvā novāca nṛpatistadā

कामातुरो गृहं प्राप्तश्चिन्ताविष्टो महीपतिः ।न सस्नौ बुभुजे नाथ न सुष्वाप गृहं गतः॥ 34 ॥

kāmāturo gṛhaṃ prāptaścintāviṣṭo mahīpatiḥ | na sasnau bubhuje nātha na suṣvāpa gṛhaṃ gataḥ

चिन्तातुरं तु तं दृष्ट्वा पुत्रो देवव्रतस्तदा ।गत्वापृच्छन्महीपालं तदसन्तोषकारणम्॥ 35 ॥

cintāturaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putro devavratastadā | gatvāpṛcchanmahīpālaṃ tadasantoṣakāraṇam

दुर्जयः कोऽस्ति शत्रुस्ते करोमि वशगं तव ।का चिन्ता नृपशार्दूल सत्यं वद नृपोत्तम॥ 36 ॥

durjayaḥ ko'sti śatruste karomi vaśagaṃ tava | kā cintā nṛpaśārdūla satyaṃ vada nṛpottama

किं तेन जातेन सुतेन राजन् दुःखं न जानाति न नाशयेद्यः ।ऋणं ग्रहीतुं समुपागतोऽसौ प्राग्जन्मजं नात्र विचारणास्ति॥ 37 ॥

kiṃ tena jātena sutena rājan duḥkhaṃ na jānāti na nāśayedyaḥ | ṛṇaṃ grahītuṃ samupāgato'sau prāgjanmajaṃ nātra vicāraṇāsti

विमुच्य राज्यं रघुनन्दनोऽपि ताताज्ञया दाशरथिस्तु रामः ।वनं गतो लक्ष्मणजानकीभ्यां सहैव शैलं किल चित्रकूटम्॥ 38 ॥

vimucya rājyaṃ raghunandano'pi tātājñayā dāśarathistu rāmaḥ | vanaṃ gato lakṣmaṇajānakībhyāṃ sahaiva śailaṃ kila citrakūṭam

सुतो हरिश्चन्द्रनृपस्य राजन् यो रोहितश्चेति प्रसिद्धनामा ।क्रीतोऽथ पित्रा विपणोद्यतश्च दासार्पितो विप्रगृहे तु नूनम्॥ 39 ॥

suto hariścandranṛpasya rājan yo rohitaśceti prasiddhanāmā | krīto'tha pitrā vipaṇodyataśca dāsārpito vipragṛhe tu nūnam

तथाजिगर्तस्य सुतो वरिष्ठो नाम्ना शुनःशेप इति प्रसिद्धः ।क्रीतस्तु पित्राप्यथ यूपबद्धः सम्मोचितो गाधिसुतेन पश्चात्॥ 40 ॥

tathājigartasya suto variṣṭho nāmnā śunaḥśepa iti prasiddhaḥ | krītastu pitrāpyatha yūpabaddhaḥ sammocito gādhisutena paścāt

पित्राज्ञया जामदग्न्येन पूर्वं छिन्नं शिरो मातुरिति प्रसिद्धम् ।अकार्यमप्याचरितं च तेन गुरोरनुज्ञा च गरीयसी कृता॥ 41 ॥

pitrājñayā jāmadagnyena pūrvaṃ chinnaṃ śiro māturiti prasiddham | akāryamapyācaritaṃ ca tena guroranujñā ca garīyasī kṛtā

इदं शरीरं तव भूपते न क्षमोऽस्मि नूनं वद किं करोम्यहम् ।न शोचनीयं मयि वर्तमाने- ऽप्यसाध्यमर्थं प्रतिपादयाम्यदः॥ 42 ॥

idaṃ śarīraṃ tava bhūpate na kṣamo'smi nūnaṃ vada kiṃ karomyaham | na śocanīyaṃ mayi vartamāne- 'pyasādhyamarthaṃ pratipādayāmyadaḥ

प्रब्रूहि राजंस्तव कास्ति चिन्ता निवारयाम्यद्य धनुर्गृहीत्वा ।देहेन मे चेच्चरितार्थता वा भवत्वमोघा भवतश्चिकीर्षा॥ 43 ॥

prabrūhi rājaṃstava kāsti cintā nivārayāmyadya dhanurgṛhītvā | dehena me ceccaritārthatā vā bhavatvamoghā bhavataścikīrṣā

धिक् तं सुतं यः पितुरीप्सितार्थं क्षमोऽपि सन्न प्रतिपादयेद्यः ।जातेन किं तेन सुतेन कामं पितुर्न चिन्तां हि समुद्धरेद्यः॥ 44 ॥

dhik taṃ sutaṃ yaḥ piturīpsitārthaṃ kṣamo'pi sanna pratipādayedyaḥ | jātena kiṃ tena sutena kāmaṃ piturna cintāṃ hi samuddharedyaḥ

सूत उवाच ।निशम्येति वचस्तस्य पुत्रस्य शन्तनुर्नृपः ।लज्जमानस्तु मनसा तमाह त्वरितं सुतम्॥ 45 ॥

sūta uvāca | niśamyeti vacastasya putrasya śantanurnṛpaḥ | lajjamānastu manasā tamāha tvaritaṃ sutam

राजोवाच ।चिन्ता मे महती पुत्र यस्त्वमेकोऽसि मे सुतः ।शूरोऽतिबलवान्मानी सङ्ग्रामेष्वपराङ्मुखः॥ 46 ॥

rājovāca | cintā me mahatī putra yastvameko'si me sutaḥ | śūro'tibalavānmānī saṅgrāmeṣvaparāṅmukhaḥ

एकापत्यस्य मे तात वृथेदं जीवितं किल ।मृते त्वयि मृधे क्वापि किं करोमि निराश्रयः॥ 47 ॥

ekāpatyasya me tāta vṛthedaṃ jīvitaṃ kila | mṛte tvayi mṛdhe kvāpi kiṃ karomi nirāśrayaḥ

एषा मे महती चिन्ता तेनाद्य दुःखितोऽत्म्यहम् ।नान्या चिन्तास्ति मे पुत्र यां तवाग्रे वदाम्यहम्॥ 48 ॥

eṣā me mahatī cintā tenādya duḥkhito'tmyaham | nānyā cintāsti me putra yāṃ tavāgre vadāmyaham

सूत उवाच ।तदाकर्ण्याथ गाङ्गेयो मन्त्रिवृद्धानपृच्छत ।न मां वदति भूपालो लज्जयाद्य परिप्लुतः॥ 49 ॥

sūta uvāca | tadākarṇyātha gāṅgeyo mantrivṛddhānapṛcchata | na māṃ vadati bhūpālo lajjayādya pariplutaḥ

वित्त वार्तां नृपस्याद्य पृष्ट्वा यूयं विनिश्चयात् ।सत्यं ब्रुवन्तु मां सर्वं तत्करोमि निराकुलः॥ 50 ॥

vitta vārtāṃ nṛpasyādya pṛṣṭvā yūyaṃ viniścayāt | satyaṃ bruvantu māṃ sarvaṃ tatkaromi nirākulaḥ

तच्छ्रुत्वा ते नृपं गत्वा संविज्ञाय च कारणम् ।शशंसुर्विदितार्थस्तु गाङ्गेयस्तदचिन्तयत्॥ 51 ॥

tacchrutvā te nṛpaṃ gatvā saṃvijñāya ca kāraṇam | śaśaṃsurviditārthastu gāṅgeyastadacintayat

सहितस्तैर्जगामाशु दाशस्य सदनं तदा ।प्रेमपूर्वमुवाचेदं विनम्रो जाह्नवीसुतः॥ 52 ॥

sahitastairjagāmāśu dāśasya sadanaṃ tadā | premapūrvamuvācedaṃ vinamro jāhnavīsutaḥ

गाङ्गेय उवाच ।पित्रे देहि सुतां तेऽद्य प्रार्थयामि सुमध्यमाम् ।माता मेऽस्तु सुतेयं ते दासोऽत्म्यस्याः परन्तप॥ 53 ॥

gāṅgeya uvāca | pitre dehi sutāṃ te'dya prārthayāmi sumadhyamām | mātā me'stu suteyaṃ te dāso'tmyasyāḥ parantapa

दाश उवाच ।त्वं गृहाण महाभाग पत्नीं कुरु नृपात्मज ।पुत्रोऽस्या न भवेद्राजा वर्तमाने त्वयीति वै॥ 54 ॥

dāśa uvāca | tvaṃ gṛhāṇa mahābhāga patnīṃ kuru nṛpātmaja | putro'syā na bhavedrājā vartamāne tvayīti vai

गाङ्गेय उवाच ।मातेयं मम दाशेयी राज्यं नैव करोम्यहम् ।पुत्रोऽस्याः सर्वथा राज्यं करिष्यति न संशयः॥ 55 ॥

gāṅgeya uvāca | māteyaṃ mama dāśeyī rājyaṃ naiva karomyaham | putro'syāḥ sarvathā rājyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ

दाश उवाच ।सत्यं वाक्यं मया ज्ञातं पुत्रस्ते बलवान्भवेत् ।सोऽपि राज्यं बलान्नूनं गृह्णीयादिति निश्चयः॥ 56 ॥

dāśa uvāca | satyaṃ vākyaṃ mayā jñātaṃ putraste balavānbhavet | so'pi rājyaṃ balānnūnaṃ gṛhṇīyāditi niścayaḥ

गाङ्गेय उवाच ।न दारसङ्ग्रहं नूनं करिष्यामि हि सर्वथा ।सत्यं मे वचनं तात मया भीष्मं व्रतं कृतम्॥ 57 ॥

gāṅgeya uvāca | na dārasaṅgrahaṃ nūnaṃ kariṣyāmi hi sarvathā | satyaṃ me vacanaṃ tāta mayā bhīṣmaṃ vrataṃ kṛtam

सूत उवाच ।एवं कृतां प्रतिज्ञां तु निशम्य झषजीवकः ।ददौ सत्यवतीं तस्मै राज्ञे सर्वाङ्गशोभनाम्॥ 58 ॥

sūta uvāca | evaṃ kṛtāṃ pratijñāṃ tu niśamya jhaṣajīvakaḥ | dadau satyavatīṃ tasmai rājñe sarvāṅgaśobhanām

अनेन विधिना तेन वृता सत्यवती प्रिया ।न जानाति परं जन्म व्यासस्य नृपसत्तमः॥ 59 ॥

anena vidhinā tena vṛtā satyavatī priyā | na jānāti paraṃ janma vyāsasya nṛpasattamaḥ