Skandha 11, Adhyāya 9

श्रीनारायण उवाच ।इदं शिरोव्रतं चीर्णं विधिवद्यैर्द्विजातिभिः ।तेषामेव परां विद्यां वदेदज्ञानबाधिकाम्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | idaṃ śirovrataṃ cīrṇaṃ vidhivadyairdvijātibhiḥ | teṣāmeva parāṃ vidyāṃ vadedajñānabādhikām

विधिवच्छ्रद्धया सार्धं न चीर्णं यैः शिरोव्रतम् ।श्रौतस्मार्तसमाचारस्तेषामनुपकारकः॥ 2 ॥

vidhivacchraddhayā sārdhaṃ na cīrṇaṃ yaiḥ śirovratam | śrautasmārtasamācārasteṣāmanupakārakaḥ

शिरोव्रतसमाचारादेव ब्रह्मादिदेवताः ।देवता अभवन्विद्वन् खलु नान्येन हेतुना॥ 3 ॥

śirovratasamācārādeva brahmādidevatāḥ | devatā abhavanvidvan khalu nānyena hetunā

शिरोव्रतस्य माहात्म्यं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च देवताः सकला अपि॥ 4 ॥

śirovratasya māhātmyaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam | brahmā viṣṇuśca rudraśca devatāḥ sakalā api

सर्वपातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः ।शिरोव्रतमिदं येन चरितं विधिवद्बुधैः॥ 5 ॥

sarvapātakayukto'pi mucyate sarvapātakaiḥ | śirovratamidaṃ yena caritaṃ vidhivadbudhaiḥ

शिरोव्रतमिदं नाम शिरस्याथर्वणश्रुतेः ।यदुक्तं तद्धि नैवान्यत्तत्तु पुण्येन लभ्यते॥ 6 ॥

śirovratamidaṃ nāma śirasyātharvaṇaśruteḥ | yaduktaṃ taddhi naivānyattattu puṇyena labhyate

शाखाभेदेषु नामानि व्रतस्यास्य विभेदतः ।पठ्यन्ते मुनिशार्दूल शाखास्वेकव्रतं हि तत्॥ 7 ॥

śākhābhedeṣu nāmāni vratasyāsya vibhedataḥ | paṭhyante muniśārdūla śākhāsvekavrataṃ hi tat

सर्वशाखासु वस्त्वेकं शिवाख्यं सत्यचिद्घनम् ।तथा तद्विषयं ज्ञानं तथैव च शिरोतव्रतम्॥ 8 ॥

sarvaśākhāsu vastvekaṃ śivākhyaṃ satyacidghanam | tathā tadviṣayaṃ jñānaṃ tathaiva ca śirotavratam

शिरोव्रतविहीनस्तु सर्वधर्मविवर्जितः ।अपि सर्वासु विद्यासु सोऽधिकारी न संशयः॥ 9 ॥

śirovratavihīnastu sarvadharmavivarjitaḥ | api sarvāsu vidyāsu so'dhikārī na saṃśayaḥ

शिरोव्रतमिदं कार्यं पापकान्तारदाहकम् ।साधनं सर्वविद्यानां यतस्तत्सम्यगाचरेत्॥ 10 ॥

śirovratamidaṃ kāryaṃ pāpakāntāradāhakam | sādhanaṃ sarvavidyānāṃ yatastatsamyagācaret

श्रुतिराथर्वणी सूक्ष्मा सूक्ष्मार्थस्य प्रकाशिनी ।यदुवाच व्रतं प्रीत्या तन्नित्यं सम्यगाचरेत्॥ 11 ॥

śrutirātharvaṇī sūkṣmā sūkṣmārthasya prakāśinī | yaduvāca vrataṃ prītyā tannityaṃ samyagācaret

अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्भिः शुद्धेन भस्मना ।सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्याच्छिरोव्रतसमाह्वयम्॥ 12 ॥

agnirityādibhirmantraiḥ ṣaḍbhiḥ śuddhena bhasmanā | sarvāṅgoddhūlanaṃ kuryācchirovratasamāhvayam

एतच्छिरोव्रतं कुर्यात्सन्ध्याकालेषु सादरम् ।यावद्विद्योदयस्तावत्तस्य विद्या खलूत्तमा॥ 13 ॥

etacchirovrataṃ kuryātsandhyākāleṣu sādaram | yāvadvidyodayastāvattasya vidyā khalūttamā

द्वादशाब्दमथाब्दं वा तदर्धं च तदर्धकम् ।प्रकुर्याद्द्वादशाहं वा सङ्कल्पेन शिरोव्रतम्॥ 14 ॥

dvādaśābdamathābdaṃ vā tadardhaṃ ca tadardhakam | prakuryāddvādaśāhaṃ vā saṅkalpena śirovratam

शिरोव्रतेन यः स्नातस्तं तु नोपदिशेत्तु यः ।तस्य विद्या विनष्टा स्यान्निर्घृणः स गुरुः खलु॥ 15 ॥

śirovratena yaḥ snātastaṃ tu nopadiśettu yaḥ | tasya vidyā vinaṣṭā syānnirghṛṇaḥ sa guruḥ khalu

ब्रह्मविद्यागुरुः साक्षान्मुनिः कारुणिकः खलु ।यथा सर्वेश्वरः श्रीमान्मृदुः कारुणिकः खलु॥ 16 ॥

brahmavidyāguruḥ sākṣānmuniḥ kāruṇikaḥ khalu | yathā sarveśvaraḥ śrīmānmṛduḥ kāruṇikaḥ khalu

जन्मान्तरसहस्रेषु नरा ये धर्मचारिणः ।तेषामेव खलु श्रद्धा जायते न कदाचन॥ 17 ॥

janmāntarasahasreṣu narā ye dharmacāriṇaḥ | teṣāmeva khalu śraddhā jāyate na kadācana

प्रत्युताज्ञानबाहुल्याद्द्वेष एव विजायते ।अतः प्रद्वेषयुक्तस्य न भवेदात्मवेदनम्॥ 18 ॥

pratyutājñānabāhulyāddveṣa eva vijāyate | ataḥ pradveṣayuktasya na bhavedātmavedanam

ब्रह्मविद्योपदेशस्य साक्षादेवाधिकारिणः ।त एव नेतरे विद्वन् ये तु स्नाताः शिरोव्रतैः॥ 19 ॥

brahmavidyopadeśasya sākṣādevādhikāriṇaḥ | ta eva netare vidvan ye tu snātāḥ śirovrataiḥ

व्रतं पाशुपतं चीर्णं यैर्द्विजैरादरेण तु ।तेषामेवोपदेष्टव्यमिति वेदानुशासनम्॥ 20 ॥

vrataṃ pāśupataṃ cīrṇaṃ yairdvijairādareṇa tu | teṣāmevopadeṣṭavyamiti vedānuśāsanam

यः पशुस्तत्पशुत्वं च व्रतेनानेन सन्त्यजेत् ।तान्हत्वा न स पापीयान्भवेद्वेदान्तनिश्चयः॥ 21 ॥

yaḥ paśustatpaśutvaṃ ca vratenānena santyajet | tānhatvā na sa pāpīyānbhavedvedāntaniścayaḥ

त्रिपुण्ड्रधारणं प्रोक्तं जाबालैरादरेण तु ।त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण शिवेन च॥ 22 ॥

tripuṇḍradhāraṇaṃ proktaṃ jābālairādareṇa tu | triyambakena mantreṇa satāreṇa śivena ca

त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं गहस्थाश्रममाश्रितः ।ओङ्कारेण त्रिरुक्तेन सहंसेन त्रिपुण्ड्रकम्॥ 23 ॥

tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ gahasthāśramamāśritaḥ | oṅkāreṇa triruktena sahaṃsena tripuṇḍrakam

धारयेद्भिक्षुको नित्यमिति जाबालिकी श्रुतिः ।त्रियम्बकेन मन्त्रेण प्रणवेन शिवेन च॥ 24 ॥

dhārayedbhikṣuko nityamiti jābālikī śrutiḥ | triyambakena mantreṇa praṇavena śivena ca

गृहस्थश्च वानप्रस्थो धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् ।मेधावीत्यादिना वापि ब्रह्मचारी दिने दिने॥ 25 ॥

gṛhasthaśca vānaprastho dhārayecca tripuṇḍrakam | medhāvītyādinā vāpi brahmacārī dine dine

भस्मना सजलेनापि धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् ।ब्राह्मणो विधिनोत्पन्नस्त्रिपुण्ड्रभस्मनैव तु॥ 26 ॥

bhasmanā sajalenāpi dhārayecca tripuṇḍrakam | brāhmaṇo vidhinotpannastripuṇḍrabhasmanaiva tu

ललाटे धारयेन्नित्यं तिर्यग्भस्मावगुण्ठनम् ।सम्यक् त्रिपुण्ड्रधर्मं च ब्राह्मणो नित्यमाचरेत्॥ 27 ॥

lalāṭe dhārayennityaṃ tiryagbhasmāvaguṇṭhanam | samyak tripuṇḍradharmaṃ ca brāhmaṇo nityamācaret

आदिब्राह्मणभूतेन त्रिपुण्ड्रं भस्मना धृतम् ।यतोऽत एव विप्रस्तु त्रिपुण्ड्रं धारयेत्सदा॥ 28 ॥

ādibrāhmaṇabhūtena tripuṇḍraṃ bhasmanā dhṛtam | yato'ta eva viprastu tripuṇḍraṃ dhārayetsadā

भस्मना वेदसिद्धेन त्रिपुण्ड्रं देहगुण्ठनम् ।रुद्रलिङ्गार्चनं वापि मोहतोऽपि च न त्यजेत्॥ 29 ॥

bhasmanā vedasiddhena tripuṇḍraṃ dehaguṇṭhanam | rudraliṅgārcanaṃ vāpi mohato'pi ca na tyajet

त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण तथैव च ।पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण प्रणवेन तथैव च॥ 30 ॥

triyambakena mantreṇa satāreṇa tathaiva ca | pañcākṣareṇa mantreṇa praṇavena tathaiva ca

ललाटे हृदये चैव दोर्द्वन्द्वे च महामुने ।त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं संन्यासाश्रममाश्रितः॥ 31 ॥

lalāṭe hṛdaye caiva dordvandve ca mahāmune | tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ saṃnyāsāśramamāśritaḥ

त्रियायुषेण मन्त्रेण मेधावीत्यादिनाथवा ।गौणेन भस्मना धार्यं त्रिपुण्ड्रं ब्रह्मचारिणा॥ 32 ॥

triyāyuṣeṇa mantreṇa medhāvītyādināthavā | gauṇena bhasmanā dhāryaṃ tripuṇḍraṃ brahmacāriṇā

नमोऽन्तेन शिवेनैव शूद्रः शुश्रूषणे रतः ।उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च नित्यं भक्त्या समाचरेत्॥ 33 ॥

namo'ntena śivenaiva śūdraḥ śuśrūṣaṇe rataḥ | uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca nityaṃ bhaktyā samācaret

अन्येषामपि सर्वेषां विना मन्त्रेण सुव्रत ।उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च कर्तव्यं भक्तितो मुने॥ 34 ॥

anyeṣāmapi sarveṣāṃ vinā mantreṇa suvrata | uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca kartavyaṃ bhaktito mune

भूत्यैवोद्धूलनं तिर्यक् त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् ।वरेण्यं सर्वधर्मेभ्यस्तस्मान्नित्यं समाचरेत्॥ 35 ॥

bhūtyaivoddhūlanaṃ tiryak tripuṇḍrasya ca dhāraṇam | vareṇyaṃ sarvadharmebhyastasmānnityaṃ samācaret

भस्माग्निहोत्रजं वाथ विरजाग्निसमुद्भवम् ।आदरेण समादाय शुद्धे पात्रे निधाय तत्॥ 36 ॥

bhasmāgnihotrajaṃ vātha virajāgnisamudbhavam | ādareṇa samādāya śuddhe pātre nidhāya tat

प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च द्विराचम्य समाहितः ।गृहीत्वा भस्म तत्पञ्चब्रह्ममन्त्रैः शनैः शनैः॥ 37 ॥

prakṣālya pādau hastau ca dvirācamya samāhitaḥ | gṛhītvā bhasma tatpañcabrahmamantraiḥ śanaiḥ śanaiḥ

प्राणायामत्रयं कृत्वा अग्निरित्यादिमन्त्रितम् ।तैरेव सप्तभिर्मन्त्रैस्त्रिवारमभिमन्त्रयेत्॥ 38 ॥

prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā agnirityādimantritam | taireva saptabhirmantraistrivāramabhimantrayet

ओमापोज्योतिरित्युक्त्वा ध्यात्वा मन्त्रानुदीरयेत् ।सितेन भस्मना पूर्वं समुद्धूल्य शरीरकम्॥ 39 ॥

omāpojyotirityuktvā dhyātvā mantrānudīrayet | sitena bhasmanā pūrvaṃ samuddhūlya śarīrakam

विपापो विरजो मर्त्यो जायते नात्र संशयः ।ततो ध्यात्वा महाविष्णुं जगन्नाथं जलाधिपम्॥ 40 ॥

vipāpo virajo martyo jāyate nātra saṃśayaḥ | tato dhyātvā mahāviṣṇuṃ jagannāthaṃ jalādhipam

संयोज्य भस्मना तोयमग्निरित्यादिभिः पुनः ।विमृज्य साम्बं ध्यात्वा च समुद्धूल्योर्ध्वमस्तकम्॥ 41 ॥

saṃyojya bhasmanā toyamagnirityādibhiḥ punaḥ | vimṛjya sāmbaṃ dhyātvā ca samuddhūlyordhvamastakam

तेन भावनया ब्राह्मभूतेन सितभस्मना ।ललाटवक्षःस्कन्धेषु स्वाश्रमोचितमन्त्रतः॥ 42 ॥

tena bhāvanayā brāhmabhūtena sitabhasmanā | lalāṭavakṣaḥskandheṣu svāśramocitamantrataḥ

मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरनुलोमविलोमतः ।त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं त्रिकालेष्वपि भक्तितः॥ 43 ॥

madhyamānāmikāṅguṣṭhairanulomavilomataḥ | tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ trikāleṣvapi bhaktitaḥ