Skandha 11, Adhyāya 15

श्रीनारायण उवाच ।अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्भस्म संशोध्य सादरम् ।धारणीयं ललाटादौ त्रिपुण्ड्रं केवलं द्विजैः॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | agnirityādibhirmantrairbhasma saṃśodhya sādaram | dhāraṇīyaṃ lalāṭādau tripuṇḍraṃ kevalaṃ dvijaiḥ

ब्रह्मक्षत्रियवैश्याश्च एते सर्वे द्विजाः स्मृताः ।तस्माद्द्विजैः प्रयत्नेन त्रिपुण्ड्रं धार्यमन्वहम्॥ 2 ॥

brahmakṣatriyavaiśyāśca ete sarve dvijāḥ smṛtāḥ | tasmāddvijaiḥ prayatnena tripuṇḍraṃ dhāryamanvaham

यस्योपनयनं ब्रह्मन् स एव द्विज उच्यते ।तस्माच्छ्रौतं द्विजैः कार्यं त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्॥ 3 ॥

yasyopanayanaṃ brahman sa eva dvija ucyate | tasmācchrautaṃ dvijaiḥ kāryaṃ tripuṇḍrasya ca dhāraṇam

विभूतिधारणं त्यक्त्वा यः सत्कर्म समाचरेत् ।तत्कृतं चाकृतप्रायं भवत्येव न संशयः॥ 4 ॥

vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yaḥ satkarma samācaret | tatkṛtaṃ cākṛtaprāyaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ

न गायत्र्युपदेशोऽपि भस्मनो धारणं विना ।ततो धृत्वैव भस्माङ्गे गायत्रीजपमाचरेत्॥ 5 ॥

na gāyatryupadeśo'pi bhasmano dhāraṇaṃ vinā | tato dhṛtvaiva bhasmāṅge gāyatrījapamācaret

गायत्रीं मूलमेवाहुर्ब्राह्मण्ये मुनिपुङ्गव ।सा भस्मधारणाभावे न केनाप्युपदिश्यते॥ 6 ॥

gāyatrīṃ mūlamevāhurbrāhmaṇye munipuṅgava | sā bhasmadhāraṇābhāve na kenāpyupadiśyate

न तावदधिकारोऽस्ति गायत्रीग्रहणे मुने ।यावन्न भस्म भालादौ धृतमग्निसमुद्भवम्॥ 7 ॥

na tāvadadhikāro'sti gāyatrīgrahaṇe mune | yāvanna bhasma bhālādau dhṛtamagnisamudbhavam

भस्महीनललाटत्वं न ब्रह्मण्यानुमापकम् ।एवमेव मया ब्रह्मन् हेतुरुक्तः सुपुण्यदः॥ 8 ॥

bhasmahīnalalāṭatvaṃ na brahmaṇyānumāpakam | evameva mayā brahman heturuktaḥ supuṇyadaḥ

मन्त्रपूतं सितं भस्म ललाटे परिवर्तते ।स एव ब्राह्मणो विद्वान्सत्यं सत्यं मयोच्यते॥ 9 ॥

mantrapūtaṃ sitaṃ bhasma lalāṭe parivartate | sa eva brāhmaṇo vidvānsatyaṃ satyaṃ mayocyate

यस्यास्ति सहजा प्रीतिर्मणिवद्भस्मसङ्ग्रहे ।स एव ब्राह्मणो ब्रह्मन् सत्यं सत्यं मयोच्यते॥ 10 ॥

yasyāsti sahajā prītirmaṇivadbhasmasaṅgrahe | sa eva brāhmaṇo brahman satyaṃ satyaṃ mayocyate

न यस्य सहजा प्रीतिर्मणिवद्भस्मसङ्ग्रहे ।स चाण्डाल इति ज्ञेयो जन्मजन्मान्तरे ध्रुवम्॥ 11 ॥

na yasya sahajā prītirmaṇivadbhasmasaṅgrahe | sa cāṇḍāla iti jñeyo janmajanmāntare dhruvam

न यस्य सहजा प्रीतिस्त्रिपुण्ड्रोद्धूलनादिषु ।स चाण्डाल इति ज्ञेयः सत्यं सत्यं मयोच्यते॥ 12 ॥

na yasya sahajā prītistripuṇḍroddhūlanādiṣu | sa cāṇḍāla iti jñeyaḥ satyaṃ satyaṃ mayocyate

ये भस्मधारणं त्यक्त्वा भुञ्जन्ते च फलादिकम् ।ते सर्वे नरकं घोरं प्राप्नुवन्ति न संशयः॥ 13 ॥

ye bhasmadhāraṇaṃ tyaktvā bhuñjante ca phalādikam | te sarve narakaṃ ghoraṃ prāpnuvanti na saṃśayaḥ

विभूतिधारणं त्यक्त्वा कुर्वन् हेमतुलामपि ।न तत्फलमवाप्नोति पतितो हि भवेद्धि सः॥ 14 ॥

vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā kurvan hematulāmapi | na tatphalamavāpnoti patito hi bhaveddhi saḥ

यथोपवीतरहितैः सन्ध्या न क्रियते द्विजैः ।तथा सन्ध्या न कर्तव्या विभूतिरहितैरपि॥ 15 ॥

yathopavītarahitaiḥ sandhyā na kriyate dvijaiḥ | tathā sandhyā na kartavyā vibhūtirahitairapi

गतोपवीतैः सन्ध्यायां कार्यः प्रतिनिधिः क्वचित् ।जपादिकं तु सावित्र्यास्तथैवोपोषणादिकम्॥ 16 ॥

gatopavītaiḥ sandhyāyāṃ kāryaḥ pratinidhiḥ kvacit | japādikaṃ tu sāvitryāstathaivopoṣaṇādikam

विभूतिधारणे त्वन्यो नास्ति प्रतिनिधिः क्वचित् ।विभूतिधारणं त्यक्त्वा यदि सन्ध्यां करोति यः॥ 17 ॥

vibhūtidhāraṇe tvanyo nāsti pratinidhiḥ kvacit | vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yadi sandhyāṃ karoti yaḥ

प्रत्यवैत्येव येनासौ नाधिकारी तदा द्विजः ।यथा श्रुत्वान्त्यजो वेदान्प्रत्यवैति तथा द्विजः॥ 18 ॥

pratyavaityeva yenāsau nādhikārī tadā dvijaḥ | yathā śrutvāntyajo vedānpratyavaiti tathā dvijaḥ

प्रत्यवैति न सन्देहः सन्ध्याकृद्भस्मवर्जितः ।सम्पादनीय यत्नेन श्रौतं भस्म सदा द्विजैः॥ 19 ॥

pratyavaiti na sandehaḥ sandhyākṛdbhasmavarjitaḥ | sampādanīya yatnena śrautaṃ bhasma sadā dvijaiḥ

स्मार्तं वा तदभावे तु लौकिकं वा समाहितैः ।यादृशं तादृशं वास्तु पवित्रं भस्म सन्ततम्॥ 20 ॥

smārtaṃ vā tadabhāve tu laukikaṃ vā samāhitaiḥ | yādṛśaṃ tādṛśaṃ vāstu pavitraṃ bhasma santatam

धारणीयं प्रयत्नेन द्विजैः सन्ध्यादिकर्मसु ।न संविशन्ति पापानि भस्मनिष्ठे ततः सदा॥ 21 ॥

dhāraṇīyaṃ prayatnena dvijaiḥ sandhyādikarmasu | na saṃviśanti pāpāni bhasmaniṣṭhe tataḥ sadā

कर्तव्यमपि यत्नेन ब्राह्मणैर्भस्मधारणम् ।मध्याङ्गुलित्रयेणैव स्वदक्षिणकरस्य तु॥ 22 ॥

kartavyamapi yatnena brāhmaṇairbhasmadhāraṇam | madhyāṅgulitrayeṇaiva svadakṣiṇakarasya tu

षडङ्गुलायतं मानमपि चाधिकमानकम् ।नेत्रयुग्मप्रमाणेन भाले दीप्तं त्रिपुण्ड्रकम्॥ 23 ॥

ṣaḍaṅgulāyataṃ mānamapi cādhikamānakam | netrayugmapramāṇena bhāle dīptaṃ tripuṇḍrakam

कदाचिद्भस्मना कुर्यात्स रुद्रो नात्र संशयः ।अकारोऽनामिका प्रोक्त उकारो मध्यमाङ्गुलिः॥ 24 ॥

kadācidbhasmanā kuryātsa rudro nātra saṃśayaḥ | akāro'nāmikā prokta ukāro madhyamāṅguliḥ

मकारस्तर्जनी तस्मात् त्रिपुण्ड्रं त्रिगुणात्मकम् ।त्रिपुण्ड्रं मध्यमातर्जन्यनामाभिरनुलोमतः॥ 25 ॥

makārastarjanī tasmāt tripuṇḍraṃ triguṇātmakam | tripuṇḍraṃ madhyamātarjanyanāmābhiranulomataḥ

अत्र ते कथयाम्येनमितिहासं पुरातनम् ।कदाचिदथ दुर्वासाः पितृलोकं गतोऽभवत्॥ 26 ॥

atra te kathayāmyenamitihāsaṃ purātanam | kadācidatha durvāsāḥ pitṛlokaṃ gato'bhavat

भस्मसन्दिग्धसर्वाङ्गो रुद्राक्षाभरणान्वितः ।शिव शङ्कर सर्वात्मञ्छ्रीमातर्जगदम्बिके॥ 27 ॥

bhasmasandigdhasarvāṅgo rudrākṣābharaṇānvitaḥ | śiva śaṅkara sarvātmañchrīmātarjagadambike

नामानीति गृणन्नुच्चैस्तापसानां शिखामणिः ।कव्यवाडादयस्ते तु प्रत्युत्थानाभिवादनैः॥ 28 ॥

nāmānīti gṛṇannuccaistāpasānāṃ śikhāmaṇiḥ | kavyavāḍādayaste tu pratyutthānābhivādanaiḥ

आसनाद्युपचारैश्च सम्मानं बहु चक्रिरे ।नानाकथाभिरन्योन्यं सम्भाषाञ्चक्रिरे तदा॥ 29 ॥

āsanādyupacāraiśca sammānaṃ bahu cakrire | nānākathābhiranyonyaṃ sambhāṣāñcakrire tadā

तस्मिंस्तु समये कुम्भीपाकस्थानां तु पापिनाम् ।घोरः समभवच्छब्दो हा हताः स्मेतिवादिनाम्॥ 30 ॥

tasmiṃstu samaye kumbhīpākasthānāṃ tu pāpinām | ghoraḥ samabhavacchabdo hā hatāḥ smetivādinām

मृताः स्मेति वदन्त्येके दग्धाः स्मेति परे जगुः ।छिन्नाः स्मेति विभिन्नाः स्मेत्येवं रोदनकारिणः॥ 31 ॥

mṛtāḥ smeti vadantyeke dagdhāḥ smeti pare jaguḥ | chinnāḥ smeti vibhinnāḥ smetyevaṃ rodanakāriṇaḥ

श्रुत्वा तं करुण शब्दं दुःखितो मुनिराड् हृदि ।पप्रच्छ पितृनाथांस्तान्केषां शब्दोऽयमित्यपि॥ 32 ॥

śrutvā taṃ karuṇa śabdaṃ duḥkhito munirāḍ hṛdi | papraccha pitṛnāthāṃstānkeṣāṃ śabdo'yamityapi

ते समूचुर्मुनेऽत्रैव पुरी संयमनी परा ।वर्तते यमराडत्र पापिनां भोगदायकः॥ 33 ॥

te samūcurmune'traiva purī saṃyamanī parā | vartate yamarāḍatra pāpināṃ bhogadāyakaḥ

नानादूतैः कालरूपैः कृष्णवर्णेर्भयङ्करैः ।सहितोऽत्रैव तत्पुर्यां नायको विद्यतेऽनघ॥ 34 ॥

nānādūtaiḥ kālarūpaiḥ kṛṣṇavarṇerbhayaṅkaraiḥ | sahito'traiva tatpuryāṃ nāyako vidyate'nagha

तत्र कुण्डान्यनेकानि पापिनां भोगदानि च ।षडशीतिर्घोररूपैर्दूतैः परिवृतानि च॥ 35 ॥

tatra kuṇḍānyanekāni pāpināṃ bhogadāni ca | ṣaḍaśītirghorarūpairdūtaiḥ parivṛtāni ca

तत्र मुख्यतमं कुण्डं कुम्भीपाकाभिधं महत् ।वर्तते तद्गतानां च यातनानां तु वर्णनम्॥ 36 ॥

tatra mukhyatamaṃ kuṇḍaṃ kumbhīpākābhidhaṃ mahat | vartate tadgatānāṃ ca yātanānāṃ tu varṇanam

कर्तुं न शक्यते कैश्चिदपि वर्षशतैरपि ।ये शिवद्रोहिणः सन्ति तथा देवीविनिन्दकाः॥ 37 ॥

kartuṃ na śakyate kaiścidapi varṣaśatairapi | ye śivadrohiṇaḥ santi tathā devīvinindakāḥ

ये विष्णुद्रोहिणः सन्ति पतन्त्यत्रैव ते मुने ।ये वेदनिन्दकाः सन्ति सूर्यस्य च गणेशितुः॥ 38 ॥

ye viṣṇudrohiṇaḥ santi patantyatraiva te mune | ye vedanindakāḥ santi sūryasya ca gaṇeśituḥ

ब्राह्मणानां द्रोहिणो ये पतन्त्यत्रैव ते मुने ।कामाचाराश्च ये सन्ति तप्तमुद्राङ्किताश्च ये॥ 39 ॥

brāhmaṇānāṃ drohiṇo ye patantyatraiva te mune | kāmācārāśca ye santi taptamudrāṅkitāśca ye

त्रिशूलधारिणो ये च पतन्त्यत्रैव ते मुने ।मातृपितृगुरुज्येष्ठपुराणस्मृतिनिन्दकाः॥ 40 ॥

triśūladhāriṇo ye ca patantyatraiva te mune | mātṛpitṛgurujyeṣṭhapurāṇasmṛtinindakāḥ

ये धर्मदूषकाः सन्ति पतन्त्यत्रैव ते मुने ।तेषामयं महाघोरः शब्दः श्रवणदारुणः॥ 41 ॥

ye dharmadūṣakāḥ santi patantyatraiva te mune | teṣāmayaṃ mahāghoraḥ śabdaḥ śravaṇadāruṇaḥ

श्रूयतेऽस्माभिरनिशं वैराग्यं यच्छ्रुतेर्भवेत् ।इति तेषां वचः श्रुत्वा मुनिराट् तद्दिदृक्षया॥ 42 ॥

śrūyate'smābhiraniśaṃ vairāgyaṃ yacchruterbhavet | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā munirāṭ taddidṛkṣayā

उत्थाय चलितस्तूर्णं ययौ कुण्डसमीपतः ।अवाङ्मुखो ददर्शाधस्तस्मिन्नेव क्षणे मुने॥ 43 ॥

utthāya calitastūrṇaṃ yayau kuṇḍasamīpataḥ | avāṅmukho dadarśādhastasminneva kṣaṇe mune

तत्रत्यानां पापिनां तु स्वर्गाधिकमभूत्सुखम् ।हसन्ति केचिद्गायन्ति नृत्यन्ति च तथापरे॥ 44 ॥

tatratyānāṃ pāpināṃ tu svargādhikamabhūtsukham | hasanti kecidgāyanti nṛtyanti ca tathāpare

परस्परं रमन्ते तेऽत्युन्मत्ताः सुखवर्धनात् ।मृदङ्गमुरजावीणाढक्कादुन्दुभिनिस्वनाः॥ 45 ॥

parasparaṃ ramante te'tyunmattāḥ sukhavardhanāt | mṛdaṅgamurajāvīṇāḍhakkādundubhinisvanāḥ

समुद्भूतास्तु मधुराः पञ्चमस्वरभूषिताः ।वसन्तवल्लीपुष्पाणां सुगन्धमरुतो ववुः॥ 46 ॥

samudbhūtāstu madhurāḥ pañcamasvarabhūṣitāḥ | vasantavallīpuṣpāṇāṃ sugandhamaruto vavuḥ

मुनिस्तु चकितो दृष्ट्वा यमदूताश्च विस्मिताः ।शीघ्रं ते कथयामासुर्धर्मराजाय वेदिने॥ 47 ॥

munistu cakito dṛṣṭvā yamadūtāśca vismitāḥ | śīghraṃ te kathayāmāsurdharmarājāya vedine

महाराज महाश्चर्यमधुनैवाभवद्विभो ।स्वर्गादप्यधिकं सौख्यं कुम्भीपाकस्थपापिनाम्॥ 48 ॥

mahārāja mahāścaryamadhunaivābhavadvibho | svargādapyadhikaṃ saukhyaṃ kumbhīpākasthapāpinām

निमित्तं नैव जानीमः कस्मादिदमभूद्विभो ।चकिताः स्म वयं सर्वे प्राप्ता देव त्वदन्तिकम्॥ 49 ॥

nimittaṃ naiva jānīmaḥ kasmādidamabhūdvibho | cakitāḥ sma vayaṃ sarve prāptā deva tvadantikam

निशम्य दूतवाणीं तां धर्मराट् शीघ्रमुत्थितः ।महामहिषमारूढो ययौ ते यत्र पापिनः॥ 50 ॥

niśamya dūtavāṇīṃ tāṃ dharmarāṭ śīghramutthitaḥ | mahāmahiṣamārūḍho yayau te yatra pāpinaḥ

तां वार्तां प्रेषयामास दूतद्वारामरावतीम् ।श्रुत्वा तां देवराजोऽपि प्राप्तो देवगणैः सह॥ 51 ॥

tāṃ vārtāṃ preṣayāmāsa dūtadvārāmarāvatīm | śrutvā tāṃ devarājo'pi prāpto devagaṇaiḥ saha

ब्रह्मलोकात्पद्मजोऽपि वैकुण्ठाद्विष्टरश्रवाः ।तत्तल्लोकाच्च दिक्पालाः समाजग्मुर्गणैः सह॥ 52 ॥

brahmalokātpadmajo'pi vaikuṇṭhādviṣṭaraśravāḥ | tattallokācca dikpālāḥ samājagmurgaṇaiḥ saha

परिवार्य स्थिताः सर्वे कुम्भीपाकमितस्ततः ।अपश्यंस्तद्गताञ्जीवान्स्वर्गाधिकसुखान्त्वितान्॥ 53 ॥

parivārya sthitāḥ sarve kumbhīpākamitastataḥ | apaśyaṃstadgatāñjīvānsvargādhikasukhāntvitān

चकिता एव ते सर्वे न विदुस्तस्य कारणम् ।अहो पापस्य भोगार्थं कुण्डमेतद्विनिर्मितम्॥ 54 ॥

cakitā eva te sarve na vidustasya kāraṇam | aho pāpasya bhogārthaṃ kuṇḍametadvinirmitam

तत्र सौख्यं यदा जातं तदा पापात्तु किं भयम् ।उच्छिन्ना वेदमर्यादा परमेशकृता कथम्॥ 55 ॥

tatra saukhyaṃ yadā jātaṃ tadā pāpāttu kiṃ bhayam | ucchinnā vedamaryādā parameśakṛtā katham

भगवान् स्वस्य सङ्कल्पं वितथं कृतवान्कथम् ।आश्चर्यमेतदाश्चर्यमेतदित्येव भाषिणः॥ 56 ॥

bhagavān svasya saṅkalpaṃ vitathaṃ kṛtavānkatham | āścaryametadāścaryametadityeva bhāṣiṇaḥ

तटस्था अभवन्सर्वे न विदुस्तत्र कारणम् ।एतस्मिन्नन्तरे शौरिः सम्मन्त्र्य विबुधादिभिः॥ 57 ॥

taṭasthā abhavansarve na vidustatra kāraṇam | etasminnantare śauriḥ sammantrya vibudhādibhiḥ

ययौ कैश्चित्सुरगणैः सहितः शङ्करालयम् ।पार्वत्या सहितं देवं कोटिकन्दर्पसुन्दरम्॥ 58 ॥

yayau kaiścitsuragaṇaiḥ sahitaḥ śaṅkarālayam | pārvatyā sahitaṃ devaṃ koṭikandarpasundaram

रमणीयतमाङ्गं तं लावण्यखनिमद्भुतम् ।सदा षोडशवर्षीयं नानालङ्कारभूषितम्॥ 59 ॥

ramaṇīyatamāṅgaṃ taṃ lāvaṇyakhanimadbhutam | sadā ṣoḍaśavarṣīyaṃ nānālaṅkārabhūṣitam

नानागणैः परिवृतं लालयन्तं परां शिवाम् ।ददर्श चन्द्रमौलिं स चतुर्वेदं ननाम ह॥ 60 ॥

nānāgaṇaiḥ parivṛtaṃ lālayantaṃ parāṃ śivām | dadarśa candramauliṃ sa caturvedaṃ nanāma ha

वृत्तान्तं कथयामास चमत्कृतमतिस्फुटम् ।एतस्य कारणं देव न जानीमः कथञ्चन॥ 61 ॥

vṛttāntaṃ kathayāmāsa camatkṛtamatisphuṭam | etasya kāraṇaṃ deva na jānīmaḥ kathañcana

वद तत्कारणं देव सर्वज्ञोऽसि यतः प्रभो ।विष्णुवाक्यं तदा श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्कजः॥ 62 ॥

vada tatkāraṇaṃ deva sarvajño'si yataḥ prabho | viṣṇuvākyaṃ tadā śrutvā prasannamukhapaṅkajaḥ

उवाच मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरया गिरा ।शृणु विष्णो तन्निमित्तं नाश्चर्यं त्वत्र विद्यते॥ 63 ॥

uvāca madhuraṃ vākyaṃ meghagambhīrayā girā | śṛṇu viṣṇo tannimittaṃ nāścaryaṃ tvatra vidyate

भस्मनो महिमैवायं भस्मना किं भवेन्न हि ।कुम्भीपाकं गतो द्रष्टुं दुर्वासाः शैवसम्मतः॥ 64 ॥

bhasmano mahimaivāyaṃ bhasmanā kiṃ bhavenna hi | kumbhīpākaṃ gato draṣṭuṃ durvāsāḥ śaivasammataḥ

अवाङ्मुखो ददर्शाधस्तदा वायुवशाद्धरे ।भालभस्मकणास्तत्र पतिता दैवयोगतः॥ 65 ॥

avāṅmukho dadarśādhastadā vāyuvaśāddhare | bhālabhasmakaṇāstatra patitā daivayogataḥ

तेन जातमिदं सर्वं भस्मनो महिमा त्वयम् ।इतः परं तु तत्तीर्थं पितृलोकनिवासिनाम्॥ 66 ॥

tena jātamidaṃ sarvaṃ bhasmano mahimā tvayam | itaḥ paraṃ tu tattīrthaṃ pitṛlokanivāsinām

भविष्यति न सन्देहो यत्र स्नात्वा सुखी भवेत् ।पितृतीर्थं तु तन्नाम्नाप्यत ऊर्ध्वं भविष्यति॥ 67 ॥

bhaviṣyati na sandeho yatra snātvā sukhī bhavet | pitṛtīrthaṃ tu tannāmnāpyata ūrdhvaṃ bhaviṣyati

मल्लिङ्गस्थापनं तत्र कार्यं देव्याश्च सत्तम ।पूजयिष्यन्ति ते तत्र पितृलोकनिवासिनः॥ 68 ॥

malliṅgasthāpanaṃ tatra kāryaṃ devyāśca sattama | pūjayiṣyanti te tatra pitṛlokanivāsinaḥ

त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि तत्र श्रेष्ठमिदं भवेत् ।पित्रीश्वरीपूजया तु त्रैलोक्यं पूजितं भवेत्॥ 69 ॥

trailokye yāni tīrthāni tatra śreṣṭhamidaṃ bhavet | pitrīśvarīpūjayā tu trailokyaṃ pūjitaṃ bhavet

श्रीनारायण उवाच ।इति देववचः श्रुत्वा देवं मूर्ध्ना प्रणम्य च ।तदनुज्ञां समादाय ययौ देवान्तिकं हरिः॥ 70 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | iti devavacaḥ śrutvā devaṃ mūrdhnā praṇamya ca | tadanujñāṃ samādāya yayau devāntikaṃ hariḥ

तत्सर्वं कथयामास कारणं शङ्करोदितम् ।साधु साध्विति ते प्रोचुरमरा मौलिचालनैः॥ 71 ॥

tatsarvaṃ kathayāmāsa kāraṇaṃ śaṅkaroditam | sādhu sādhviti te procuramarā maulicālanaiḥ

शशंसुर्भस्ममाहात्म्यं हरिब्रह्मादयः सुराः ।पितरश्चैव सन्तुष्टास्तीर्थलाभात्परन्तप॥ 72 ॥

śaśaṃsurbhasmamāhātmyaṃ haribrahmādayaḥ surāḥ | pitaraścaiva santuṣṭāstīrthalābhātparantapa

तत्तीर्थतीरे लिङ्गं च देव्या मूर्तिं यथाविधि ।स्थापयामासुरमराः पूजयामासुरन्वहम्॥ 73 ॥

tattīrthatīre liṅgaṃ ca devyā mūrtiṃ yathāvidhi | sthāpayāmāsuramarāḥ pūjayāmāsuranvaham

तत्र ये प्राणिनोऽभूवन्पापभोगार्थमास्थिताः ।ते विमानं समारुह्य गताः कैलासमण्डलम्॥ 74 ॥

tatra ye prāṇino'bhūvanpāpabhogārthamāsthitāḥ | te vimānaṃ samāruhya gatāḥ kailāsamaṇḍalam

नाम्ना भद्रगणास्ते तु वसन्त्यद्यापि तत्र हि ।पुनश्च दूरदेशे तु कुम्भीपाको विनिर्मितः॥ 75 ॥

nāmnā bhadragaṇāste tu vasantyadyāpi tatra hi | punaśca dūradeśe tu kumbhīpāko vinirmitaḥ

निरुद्धं शैवगमनं देवैस्तत्र तु तद्दिनात् ।इति ते सर्वमाख्यातं भस्ममाहात्म्यमुत्तमम्॥ 76 ॥

niruddhaṃ śaivagamanaṃ devaistatra tu taddināt | iti te sarvamākhyātaṃ bhasmamāhātmyamuttamam

नातः परतरं किञ्चिदधिकं विद्यते मुने ।ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिं चैवाप्यधिकारिविभेदतः॥ 77 ॥

nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ vidyate mune | ūrdhvapuṇḍravidhiṃ caivāpyadhikārivibhedataḥ

प्रवक्ष्ये मुनिशार्दूल वैष्णवागमलोकनात् ।ऊर्ध्वपुण्ड्रप्रमाणानि दिव्यान्यङ्गुलिभेदतः॥ 78 ॥

pravakṣye muniśārdūla vaiṣṇavāgamalokanāt | ūrdhvapuṇḍrapramāṇāni divyānyaṅgulibhedataḥ

वर्णाभिमन्त्रदेवांश्च प्रवक्ष्यामि फलानि च ।पर्वताग्रे नदीतीरे शिवक्षेत्रे विशेषतः॥ 79 ॥

varṇābhimantradevāṃśca pravakṣyāmi phalāni ca | parvatāgre nadītīre śivakṣetre viśeṣataḥ

सिन्धुतीरे च वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते ।मृद एतास्तु सङ्ग्राह्या वर्जयेदन्यमृत्तिकाः॥ 80 ॥

sindhutīre ca valmīke tulasīmūlamāśrite | mṛda etāstu saṅgrāhyā varjayedanyamṛttikāḥ

श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत् ।श्रीकरं पीतमित्याहुर्धर्मदं श्वेतमुच्यते॥ 81 ॥

śyāmaṃ śāntikaraṃ proktaṃ raktaṃ vaśyakaraṃ bhavet | śrīkaraṃ pītamityāhurdharmadaṃ śvetamucyate

अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् ।अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी॥ 82 ॥

aṅguṣṭhaḥ puṣṭidaḥ prokto madhyamāyuṣkarī bhavet | anāmikānnadā nityaṃ muktidā ca pradeśinī

एतैरङ्गुलिभेदैस्तु कारयेन्न नखैः स्पृशेत् ।वर्तिदीपावलिकृतिं वेणपत्राकृतिं तथा॥ 83 ॥

etairaṅgulibhedaistu kārayenna nakhaiḥ spṛśet | vartidīpāvalikṛtiṃ veṇapatrākṛtiṃ tathā

पद्मस्य मुकुलाकारं तथा कुर्यात्प्रयत्नतः ।मत्स्यकूर्माकृतिं वापि शङ्खाकारं ततः परम्॥ 84 ॥

padmasya mukulākāraṃ tathā kuryātprayatnataḥ | matsyakūrmākṛtiṃ vāpi śaṅkhākāraṃ tataḥ param

दशाङ्गुलिप्रमाणं तु उत्तमोत्तममुच्यते ।नवाङ्गुलं मध्यमं स्यादष्टाङ्गुलमतः परम्॥ 85 ॥

daśāṅgulipramāṇaṃ tu uttamottamamucyate | navāṅgulaṃ madhyamaṃ syādaṣṭāṅgulamataḥ param

सप्तषट्पञ्चभिः पुण्ड्रं मध्यमं त्रिविधं स्मृतम् ।चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलैः पुण्ड्रं कनिष्ठं त्रिविधं भवेत्॥ 86 ॥

saptaṣaṭpañcabhiḥ puṇḍraṃ madhyamaṃ trividhaṃ smṛtam | catustridvyaṅgulaiḥ puṇḍraṃ kaniṣṭhaṃ trividhaṃ bhavet

ललाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे ।माधवं हृदि विन्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके॥ 87 ॥

lalāṭe keśavaṃ vidyānnārāyaṇamathodare | mādhavaṃ hṛdi vinyasya govindaṃ kaṇṭhakūpake

उदरे दक्षिणे पार्श्वे विष्णुरित्यभिधीयते ।तत्पार्श्वबाहुमध्ये च मधुसूदनमेव च॥ 88 ॥

udare dakṣiṇe pārśve viṣṇurityabhidhīyate | tatpārśvabāhumadhye ca madhusūdanameva ca

त्रिविक्रमं कर्णदेशे वामकुक्षौ तु वामनम् ।श्रीधरं बाहुके वामे हृषीकेशं तु कर्णके॥ 89 ॥

trivikramaṃ karṇadeśe vāmakukṣau tu vāmanam | śrīdharaṃ bāhuke vāme hṛṣīkeśaṃ tu karṇake

पृष्ठे च पद्मनाभं तु ककुद्दामोदरं स्मरेत् ।द्वादशैतानि नामानि वासुदेवेति मूर्धनि॥ 90 ॥

pṛṣṭhe ca padmanābhaṃ tu kakuddāmodaraṃ smaret | dvādaśaitāni nāmāni vāsudeveti mūrdhani

पूजाकाले च होमे च सायं प्रातः समाहितः ।नामान्युच्चार्य विधिना धारयेदूर्ध्वपुण्ड्रकम्॥ 91 ॥

pūjākāle ca home ca sāyaṃ prātaḥ samāhitaḥ | nāmānyuccārya vidhinā dhārayedūrdhvapuṇḍrakam

अशुचिर्वाप्यनाचारो मनसा पापमाचरेत् ।शुचिरेव भवेन्नित्यं मूर्ध्नि पुण्ड्राङ्कितो नरः॥ 92 ॥

aśucirvāpyanācāro manasā pāpamācaret | śucireva bhavennityaṃ mūrdhni puṇḍrāṅkito naraḥ

ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो मर्त्यो म्रियते यत्र कुत्रचित् ।श्वपाकोऽपि विमानस्थो मम लोके महीयते॥ 93 ॥

ūrdhvapuṇḍradharo martyo mriyate yatra kutracit | śvapāko'pi vimānastho mama loke mahīyate

एकान्तिनो महाभागा मत्स्वरूपविदोऽमलाः ।सान्तरालान्प्रकुर्वन्ति पुण्ड्रान्विष्णुपदाकृतीन्॥ 94 ॥

ekāntino mahābhāgā matsvarūpavido'malāḥ | sāntarālānprakurvanti puṇḍrānviṣṇupadākṛtīn

परमैकान्तिनोऽप्येवं मत्पादैकपरायणाः ।हरिद्राचूर्णसंयुक्ताञ्छूलाकारांस्तु वामलान्॥ 95 ॥

paramaikāntino'pyevaṃ matpādaikaparāyaṇāḥ | haridrācūrṇasaṃyuktāñchūlākārāṃstu vāmalān

अन्ये तु वैष्णवाः पुण्ड्रानच्छिद्रानपि भक्तितः ।प्रकुर्वीरन्दीपपद्मवेणुपत्रोपमाकृतीन्॥ 96 ॥

anye tu vaiṣṇavāḥ puṇḍrānacchidrānapi bhaktitaḥ | prakurvīrandīpapadmaveṇupatropamākṛtīn

अच्छिद्रानपि सच्छिद्रान् कुर्युः केवलवैष्णवाः ।अच्छिद्रकरणे तेषां प्रत्यवायो न विद्यते॥ 97 ॥

acchidrānapi sacchidrān kuryuḥ kevalavaiṣṇavāḥ | acchidrakaraṇe teṣāṃ pratyavāyo na vidyate

एकान्तिनां प्रपन्नानां परमैकान्तिनामपि ।अच्छिद्रपुण्ड्राकरणे प्रत्यवायो महान्भवेत्॥ 98 ॥

ekāntināṃ prapannānāṃ paramaikāntināmapi | acchidrapuṇḍrākaraṇe pratyavāyo mahānbhavet

ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु यः कुर्याद्दण्डाकारं तु शोभनम् ।मध्ये छिद्रं वैष्णवाश्च नमोऽन्तैः केशवादिभिः॥ 99 ॥

ūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ kuryāddaṇḍākāraṃ tu śobhanam | madhye chidraṃ vaiṣṇavāśca namo'ntaiḥ keśavādibhiḥ

विमलान्यूर्ध्वपुण्ड्राणि सान्तरालानि यो नरः ।करोति विपुलं तत्र मन्दिरं मे करोति सः॥ 100 ॥

vimalānyūrdhvapuṇḍrāṇi sāntarālāni yo naraḥ | karoti vipulaṃ tatra mandiraṃ me karoti saḥ

ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहरे ।लक्ष्म्या साकं सहासीनो रमते विष्णुरव्ययः॥ 101 ॥

ūrdhvapuṇḍrasya madhye tu viśāle sumanohare | lakṣmyā sākaṃ sahāsīno ramate viṣṇuravyayaḥ

निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजाधमः ।स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियं चैव व्यपोहति॥ 102 ॥

nirantarālaṃ yaḥ kuryādūrdhvapuṇḍraṃ dvijādhamaḥ | sa hi tatra sthitaṃ viṣṇuṃ śriyaṃ caiva vyapohati

अच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रं तु यः करोति विमूढधीः ।स पर्यायेण तानेति नरकानेकविंशतिम्॥ 103 ॥

acchidramūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ karoti vimūḍhadhīḥ | sa paryāyeṇa tāneti narakānekaviṃśatim

ऋजूनि स्फुटपार्श्वानि सान्तरालानि विन्यसेत् ।ऊर्ध्वपुण्ड्राणि दण्डाब्जदीपमत्स्यनिभानि च॥ 104 ॥

ṛjūni sphuṭapārśvāni sāntarālāni vinyaset | ūrdhvapuṇḍrāṇi daṇḍābjadīpamatsyanibhāni ca

शिखोपवीतवद्धार्यमूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजेन च ।विना कृताश्चेद्विफलाः क्रियाः सर्वा महामुने॥ 105 ॥

śikhopavītavaddhāryamūrdhvapuṇḍraṃ dvijena ca | vinā kṛtāścedviphalāḥ kriyāḥ sarvā mahāmune

तस्मात्सर्वेषु कार्येषु कार्यं विप्रस्य धीमतः ।ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिशूलं च वर्तुलं चतुरस्रकम्॥ 106 ॥

tasmātsarveṣu kāryeṣu kāryaṃ viprasya dhīmataḥ | ūrdhvapuṇḍraṃ triśūlaṃ ca vartulaṃ caturasrakam

अर्धचन्द्रादिकं लिङ्गं वेदनिष्ठो न धारयेत् ।जन्मना लब्धजातिस्तु वेदपन्थानमाश्रितः॥ 107 ॥

ardhacandrādikaṃ liṅgaṃ vedaniṣṭho na dhārayet | janmanā labdhajātistu vedapanthānamāśritaḥ

पुण्ड्रान्तरं भ्रमाद्वापि ललाटे नैव धारयेत् ।ख्यातिकान्त्यादिसिद्ध्यर्थं चापि विष्ण्वागमादिषु॥ 108 ॥

puṇḍrāntaraṃ bhramādvāpi lalāṭe naiva dhārayet | khyātikāntyādisiddhyarthaṃ cāpi viṣṇvāgamādiṣu

स्थितं पुण्ड्रान्तरं नैव धारयेद्वैदिको जनः ।तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं सन्त्यज्य श्रौतं कथमपि भ्रमात्॥ 111 ॥

sthitaṃ puṇḍrāntaraṃ naiva dhārayedvaidiko janaḥ | tiryaktripuṇḍraṃ santyajya śrautaṃ kathamapi bhramāt

ललाटे भस्मना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् ।विना पुण्ड्रान्तरं मोहाद्धारयन्नारकी भवेत्॥ 110 ॥

lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍrasya ca dhāraṇam | vinā puṇḍrāntaraṃ mohāddhārayannārakī bhavet

वेदमार्गैकनिष्ठस्तु मोहेनाप्यङ्कितो यदि ।पतत्येव न सन्देहस्तथा पुण्ड्रान्तरादपि॥ 111b ॥

vedamārgaikaniṣṭhastu mohenāpyaṅkito yadi | patatyeva na sandehastathā puṇḍrāntarādapi

नाङ्कनं विग्रहे कुर्याद्वेदमार्गं समाश्रितः ।श्रौतधर्मैकनिष्ठानां लिङ्गं तु श्रौतमेव हि॥ 112 ॥

nāṅkanaṃ vigrahe kuryādvedamārgaṃ samāśritaḥ | śrautadharmaikaniṣṭhānāṃ liṅgaṃ tu śrautameva hi

अश्रौतधर्मनिष्ठानामश्रौत लिङ्गमीरितम् ।देवता वेदसिद्धा यास्तासां लिङ्गं तु वैदिकम्॥ 113 ॥

aśrautadharmaniṣṭhānāmaśrauta liṅgamīritam | devatā vedasiddhā yāstāsāṃ liṅgaṃ tu vaidikam

अश्रौततन्त्रनिष्ठा यास्तासामश्रौतमेव हि ।वेदसिद्धो महादेवः साक्षात्संसारमोचकः॥ 114 ॥

aśrautatantraniṣṭhā yāstāsāmaśrautameva hi | vedasiddho mahādevaḥ sākṣātsaṃsāramocakaḥ

भक्तानामुपकाराय श्रौतं लिङ्गं दधाति च ।वेदसिद्धस्य विष्णोश्च श्रौतं लिङ्गं न चेतरत्॥ 115 ॥

bhaktānāmupakārāya śrautaṃ liṅgaṃ dadhāti ca | vedasiddhasya viṣṇośca śrautaṃ liṅgaṃ na cetarat

प्रादुर्भावविशेषाणामपि तस्य तदेव हि ।श्रौतं लिङ्गं तु विज्ञेयं त्रिपुण्ड्रोद्धूलनादिकम्॥ 116 ॥

prādurbhāvaviśeṣāṇāmapi tasya tadeva hi | śrautaṃ liṅgaṃ tu vijñeyaṃ tripuṇḍroddhūlanādikam

अश्रौतमूर्ध्वपुण्ड्रादि नैव तिर्यक्त्रिपुण्ड्रकम् ।वेदमार्गैकनिष्ठानां वेदोक्तेनैव वर्त्मना॥ 117 ॥

aśrautamūrdhvapuṇḍrādi naiva tiryaktripuṇḍrakam | vedamārgaikaniṣṭhānāṃ vedoktenaiva vartmanā

ललाटे भस्मना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं धार्यमेव हि ।यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् ।धारयेत्सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिणा॥ 118 ॥

lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍraṃ dhāryameva hi | yastu nārāyaṇaṃ devaṃ prapannaḥ paramaṃ padam | dhārayetsarvadā śūlaṃ lalāṭe gandhavāriṇā