Skandha 11, Adhyāya 17

श्रीनारायण उवाच ।भिन्नपादा तु गायत्री ब्रह्महत्याप्रणाशिनी ।अभिन्नपादा गायत्री ब्रह्महत्यां प्रयच्छति॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | bhinnapādā tu gāyatrī brahmahatyāpraṇāśinī | abhinnapādā gāyatrī brahmahatyāṃ prayacchati

अच्छिन्नपादागायत्रीजपं कुर्वन्ति ये द्विजाः ।अथोमुखाश्च तिष्ठन्ति कल्पकोटिशतानि च॥ 2 ॥

acchinnapādāgāyatrījapaṃ kurvanti ye dvijāḥ | athomukhāśca tiṣṭhanti kalpakoṭiśatāni ca

सम्पुटैका षडोङ्कारा गायत्री विविधा मता ।धर्मशास्त्रपुराणेषु इतिहासेषु सुव्रत॥ 3 ॥

sampuṭaikā ṣaḍoṅkārā gāyatrī vividhā matā | dharmaśāstrapurāṇeṣu itihāseṣu suvrata

पञ्चप्रणवसंयुक्तां जपेदित्यनुशासनम् ।जपसङ्ख्याष्टभागान्ते पादो जप्यस्तुरीयकः॥ 4 ॥

pañcapraṇavasaṃyuktāṃ japedityanuśāsanam | japasaṅkhyāṣṭabhāgānte pādo japyasturīyakaḥ

स द्विजः परमो ज्ञेयः परं सायुज्यमाप्नुयात् ।अन्यथा प्रजपेद्यस्तु स जपो विफलो भवेत्॥ 5 ॥

sa dvijaḥ paramo jñeyaḥ paraṃ sāyujyamāpnuyāt | anyathā prajapedyastu sa japo viphalo bhavet

सम्पुटैका षडोङ्कारा भवेत्सा ऊर्ध्वरेतसाम् ।गृहस्थो ब्रह्मचारी वा मोक्षार्थी तुरीयां जपेत्॥ 6 ॥

sampuṭaikā ṣaḍoṅkārā bhavetsā ūrdhvaretasām | gṛhastho brahmacārī vā mokṣārthī turīyāṃ japet

तुरीयपादो गायत्र्याः परोरजसे सावदोम् ।ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि जपसाङ्गफलप्रदम्॥ 7 ॥

turīyapādo gāyatryāḥ parorajase sāvadom | dhyānamasya pravakṣyāmi japasāṅgaphalapradam

हृदि विकसितपद्मं सार्कसोमाग्निबिम्बं प्रणवमयमचिन्त्यं यस्य पीतं प्रकल्प्यम् ।अचलपरमसूक्ष्मं ज्योतिराकाशसारं भवतु मम मुदेऽसौ सच्चिदानन्दरूपः॥ 8 ॥

hṛdi vikasitapadmaṃ sārkasomāgnibimbaṃ praṇavamayamacintyaṃ yasya pītaṃ prakalpyam | acalaparamasūkṣmaṃ jyotirākāśasāraṃ bhavatu mama mude'sau saccidānandarūpaḥ

त्रिशूलयोनी सुरभिमक्षमालां च लिङ्गकम् ।अम्बुजं च महामुद्रामिति सप्त प्रदर्शयेत्॥ 9 ॥

triśūlayonī surabhimakṣamālāṃ ca liṅgakam | ambujaṃ ca mahāmudrāmiti sapta pradarśayet

या सन्ध्या सैव गायत्री सच्चिदानन्दरूपिणी ।भक्त्या तां ब्राह्मणो नित्यं पूजयेच्च नमेत्ततः॥ 10 ॥

yā sandhyā saiva gāyatrī saccidānandarūpiṇī | bhaktyā tāṃ brāhmaṇo nityaṃ pūjayecca namettataḥ

ध्यातस्य पूजां कुर्वीत पञ्चभिश्चोपचारकैः ।लं पृथिव्यात्मने गन्धमर्पयामि नमो नमः॥ 11 ॥

dhyātasya pūjāṃ kurvīta pañcabhiścopacārakaiḥ | laṃ pṛthivyātmane gandhamarpayāmi namo namaḥ

हमाकाशात्मने पुष्पं चार्पयामि नमो नमः ।यं च वाय्वात्मने धूपं चार्पयामि ततो वदेत्॥ 12 ॥

hamākāśātmane puṣpaṃ cārpayāmi namo namaḥ | yaṃ ca vāyvātmane dhūpaṃ cārpayāmi tato vadet

रं च वह्न्यात्मने दीपमर्पयामि ततो वदेत् ।वममृतात्मने तस्मै नैवेद्यमपि चार्पयेत्॥ 13 ॥

raṃ ca vahnyātmane dīpamarpayāmi tato vadet | vamamṛtātmane tasmai naivedyamapi cārpayet

यं रं लं वं हमिति च पुष्पाञ्जलिमथार्पयेत् ।एवं पूजां विधायाथ चान्ते मुद्राः प्रदर्शयेत्॥ 14 ॥

yaṃ raṃ laṃ vaṃ hamiti ca puṣpāñjalimathārpayet | evaṃ pūjāṃ vidhāyātha cānte mudrāḥ pradarśayet

ध्यायेत्तु मनसा देवीं मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः ।न कम्पयेच्छिरो ग्रीवा दन्तान्नैव प्रकाशयेत्॥ 15 ॥

dhyāyettu manasā devīṃ mantramuccārayecchanaiḥ | na kampayecchiro grīvā dantānnaiva prakāśayet

विधिनाष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव वा ।दशवारमशक्तो वा नातो न्यूनं कदाचन॥ 16 ॥

vidhināṣṭottaraśatamaṣṭāviṃśatireva vā | daśavāramaśakto vā nāto nyūnaṃ kadācana

तत उद्वासयेद्देवीमुत्तमेत्यनुवाकतः ।न गायत्रीं जपेद्विद्वाञ्जलमध्ये कथञ्चन॥ 17 ॥

tata udvāsayeddevīmuttametyanuvākataḥ | na gāyatrīṃ japedvidvāñjalamadhye kathañcana

यतः साग्निमुखी प्रोक्तेत्याहुः केचिन्महर्षयः ।सुरभिर्ज्ञानशूर्पं च कूर्मो योनिश्च पङ्कजम्॥ 18 ॥

yataḥ sāgnimukhī proktetyāhuḥ kecinmaharṣayaḥ | surabhirjñānaśūrpaṃ ca kūrmo yoniśca paṅkajam

लिङ्गं निर्वाणकं चैव जपान्तेऽष्टौ प्रदर्शयेत् ।यदक्षरपदभ्रष्टं स्वरव्यञ्जनवर्जितम्॥ 19 ॥

liṅgaṃ nirvāṇakaṃ caiva japānte'ṣṭau pradarśayet | yadakṣarapadabhraṣṭaṃ svaravyañjanavarjitam

तत्सर्वं क्षम्यतां देवि कश्यपप्रियवादिनि ।गायत्रीतर्पणं चातः करणीयं महामुने॥ 20 ॥

tatsarvaṃ kṣamyatāṃ devi kaśyapapriyavādini | gāyatrītarpaṇaṃ cātaḥ karaṇīyaṃ mahāmune

गायत्री छन्द आख्यातं विश्वामित्रऋषिः स्मृतः ।सविता देवता प्रोक्ता विनियोगश्च तर्पणे॥ 21 ॥

gāyatrī chanda ākhyātaṃ viśvāmitraṛṣiḥ smṛtaḥ | savitā devatā proktā viniyogaśca tarpaṇe

भूरित्युक्त्वा च ऋग्वेदपुरुषं तर्पयामि च ।भुव इत्येतदुक्त्वा च यजुर्वेदमथो वदेत्॥ 22 ॥

bhūrityuktvā ca ṛgvedapuruṣaṃ tarpayāmi ca | bhuva ityetaduktvā ca yajurvedamatho vadet

स्वर्व्याहृतिं समुक्त्वा च सामवेदं समुच्चरेत् ।मह इत्येतदुक्त्वान्तेऽथर्ववेदं च तर्पयेत्॥ 23 ॥

svarvyāhṛtiṃ samuktvā ca sāmavedaṃ samuccaret | maha ityetaduktvānte'tharvavedaṃ ca tarpayet

जनः पदान्त इतिहासपुराणमितीरयेत् ।तपः सर्वागमं चैव पुरुषं तर्पयामि च॥ 24 ॥

janaḥ padānta itihāsapurāṇamitīrayet | tapaḥ sarvāgamaṃ caiva puruṣaṃ tarpayāmi ca

सत्यं च सत्यलोकाख्यपुरुषं तर्पयामि च ।ॐ भूर्भूर्लोकपुरुषं तर्पयामि ततो वदेत्॥ 25 ॥

satyaṃ ca satyalokākhyapuruṣaṃ tarpayāmi ca | oṃ bhūrbhūrlokapuruṣaṃ tarpayāmi tato vadet

भुवश्चेति भुवर्लोकपुरुषं तर्पयामि च ।स्वः स्वर्गलोकपुरुषं तर्पयामि ततः परम्॥ 26 ॥

bhuvaśceti bhuvarlokapuruṣaṃ tarpayāmi ca | svaḥ svargalokapuruṣaṃ tarpayāmi tataḥ param

ओम्भूरेकपदा नाम गायत्रीं तर्पयामि च ।भुवो द्विपदां गायत्रीं तर्पयामीति कीर्तयेत्॥ 27 ॥

ombhūrekapadā nāma gāyatrīṃ tarpayāmi ca | bhuvo dvipadāṃ gāyatrīṃ tarpayāmīti kīrtayet

स्वश्च त्रिपदां गायत्रीं तर्पयामि ततो वदेत् ।ओम्भूर्भुवः स्वश्चेति तथा गायत्रीं च चतुष्पदाम्॥ 28 ॥

svaśca tripadāṃ gāyatrīṃ tarpayāmi tato vadet | ombhūrbhuvaḥ svaśceti tathā gāyatrīṃ ca catuṣpadām

उषसीं चैव गायत्रीं सावित्रीं च सरस्वतीम् ।वेदानां मातरं पृथ्वीमजां चैव तु कौशिकीम्॥ 29 ॥

uṣasīṃ caiva gāyatrīṃ sāvitrīṃ ca sarasvatīm | vedānāṃ mātaraṃ pṛthvīmajāṃ caiva tu kauśikīm

साङ्कृतिं वै सार्वजितिं गायत्रीं तर्पणे वदेत् ।तर्पणान्ते च शान्त्यर्थं जातवेदसमीरयेत्॥ 30 ॥

sāṅkṛtiṃ vai sārvajitiṃ gāyatrīṃ tarpaṇe vadet | tarpaṇānte ca śāntyarthaṃ jātavedasamīrayet

मानस्तोकेति मन्त्रं च शान्त्यर्थं प्रजपेत्सुधीः ।ततोऽपि त्र्यम्बको मन्त्रः शान्त्यर्थः परिकीर्तितः॥ 31 ॥

mānastoketi mantraṃ ca śāntyarthaṃ prajapetsudhīḥ | tato'pi tryambako mantraḥ śāntyarthaḥ parikīrtitaḥ

तच्छंयोरिति मन्त्रं च जपेच्छान्त्यर्थमेव तु ।अतो देवा इति द्वाभ्यां सर्वाङ्गस्पर्शनं चरेत्॥ 32 ॥

tacchaṃyoriti mantraṃ ca japecchāntyarthameva tu | ato devā iti dvābhyāṃ sarvāṅgasparśanaṃ caret

स्योनापृथिविमन्त्रेण भूम्यै कुर्यात्प्रणामकम् ।यथाविधि च गोत्रादीनुच्चरेद्द्विजसत्तमः॥ 33 ॥

syonāpṛthivimantreṇa bhūmyai kuryātpraṇāmakam | yathāvidhi ca gotrādīnuccareddvijasattamaḥ

एवं विधानं सन्ध्यायाः प्रातःकाले प्रकीर्तितम् ।सन्ध्याकर्म समाप्यान्तेऽप्यग्निहोत्रं स्वयं हुनेत्॥ 34 ॥

evaṃ vidhānaṃ sandhyāyāḥ prātaḥkāle prakīrtitam | sandhyākarma samāpyānte'pyagnihotraṃ svayaṃ hunet

पञ्चायतनपूजां च ततः कुर्यात्समाहितः ।शिवां शिवं गणपतिं सूर्यं विष्णुं तथार्चयेत्॥ 35 ॥

pañcāyatanapūjāṃ ca tataḥ kuryātsamāhitaḥ | śivāṃ śivaṃ gaṇapatiṃ sūryaṃ viṣṇuṃ tathārcayet

पौरुषेण तु सूक्तेन व्याहृत्या वा समाहितः ।मूलमन्त्रेण वा कुर्याद्ध्रीश्च ते इति मन्त्रतः॥ 36 ॥

pauruṣeṇa tu sūktena vyāhṛtyā vā samāhitaḥ | mūlamantreṇa vā kuryāddhrīśca te iti mantrataḥ

भवानीं तु यजेन्मध्ये तथैशान्यां तु माधवम् ।आग्नेय्यां गिरिजानाथं गणेशं रक्षसां दिशि॥ 37 ॥

bhavānīṃ tu yajenmadhye tathaiśānyāṃ tu mādhavam | āgneyyāṃ girijānāthaṃ gaṇeśaṃ rakṣasāṃ diśi

वायव्यामर्चयेत्सूर्यमिति देवस्थितिक्रमः ।षोडशानुपचारांश्च षोडशर्ग्भिर्हरेन्नरः॥ 38 ॥

vāyavyāmarcayetsūryamiti devasthitikramaḥ | ṣoḍaśānupacārāṃśca ṣoḍaśargbhirharennaraḥ

देवीमभ्यर्च्य पुरतो यजेदन्याननुक्रमात् ।न देवीपूजनात्पुण्यमधिकं क्वचिदीक्ष्यते॥ 39 ॥

devīmabhyarcya purato yajedanyānanukramāt | na devīpūjanātpuṇyamadhikaṃ kvacidīkṣyate

अत एव तु सन्ध्यासु सन्ध्योपास्तिः श्रुतीरिता ।नाक्षतैरर्चयेर्द्विष्णुं न तुलस्या गणेश्वरम्॥ 40 ॥

ata eva tu sandhyāsu sandhyopāstiḥ śrutīritā | nākṣatairarcayerdviṣṇuṃ na tulasyā gaṇeśvaram

दूर्वाभिर्नार्चयेद्दुर्गां केतकैर्न महेश्वरम् ।मल्लिकाजातिकुसुमं कुटजं पनसं तथा॥ 41 ॥

dūrvābhirnārcayeddurgāṃ ketakairna maheśvaram | mallikājātikusumaṃ kuṭajaṃ panasaṃ tathā

किंशुकं बकुलं कुन्दं लोध्रं तु करवीरकम् ।शिंशपाऽपराजितापुष्पं बब्धूकागस्त्यपुष्पके॥ 42 ॥

kiṃśukaṃ bakulaṃ kundaṃ lodhraṃ tu karavīrakam | śiṃśapā'parājitāpuṣpaṃ babdhūkāgastyapuṣpake

मदन्तं सिन्दुवारं च पालाशकुसुमं तथा ।दूर्वाङ्कुरं बिल्वदलं कुशमञ्जरिकां तथा॥ 43 ॥

madantaṃ sinduvāraṃ ca pālāśakusumaṃ tathā | dūrvāṅkuraṃ bilvadalaṃ kuśamañjarikāṃ tathā

शल्लकीमाधवीपुष्पमर्कमन्दारपुष्पकम् ।केतकीं कर्णिकारं च कदम्बकुसुमं तथा॥ 44 ॥

śallakīmādhavīpuṣpamarkamandārapuṣpakam | ketakīṃ karṇikāraṃ ca kadambakusumaṃ tathā

पुन्नागश्चम्पकस्तद्वद्यूथिकातगरौ तथा ।एवमादीनि पुष्पाणि देवीप्रियकराणि च॥ 45 ॥

punnāgaścampakastadvadyūthikātagarau tathā | evamādīni puṣpāṇi devīpriyakarāṇi ca

गुग्गुलस्य भवेद्धूपो दीपः स्यात्तिलतैलतः ।कृत्वेत्थं देवतापूजां ततो मूलमनुं जपेत्॥ 46 ॥

guggulasya bhaveddhūpo dīpaḥ syāttilatailataḥ | kṛtvetthaṃ devatāpūjāṃ tato mūlamanuṃ japet

एवं पूजां समाप्यैव वेदाभ्यासं चरेद्बुधः ।ततः स्ववृत्त्या कुर्वीत पोष्यवर्गार्थसाधनम् ।तृतीयदिनभागे तु नियमेन विचक्षणः॥ 47 ॥

evaṃ pūjāṃ samāpyaiva vedābhyāsaṃ caredbudhaḥ | tataḥ svavṛttyā kurvīta poṣyavargārthasādhanam | tṛtīyadinabhāge tu niyamena vicakṣaṇaḥ