Skandha 12, Adhyāya 12

व्यास उवाच ।तदेव देवीसदनं मध्यभागे विराजते ।सहस्रस्तम्भसंयुक्ताश्चत्वारस्तेषु मण्डपाः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tadeva devīsadanaṃ madhyabhāge virājate | sahasrastambhasaṃyuktāścatvārasteṣu maṇḍapāḥ

शृङ्गारमण्डपश्चैको मुक्तिमण्डप एव च ।ज्ञानमण्डपसंज्ञस्तु तृतीयः परिकीर्तितः॥ 2 ॥

śṛṅgāramaṇḍapaścaiko muktimaṇḍapa eva ca | jñānamaṇḍapasaṃjñastu tṛtīyaḥ parikīrtitaḥ

एकान्तमण्डपश्चैव चतुर्थः परिकीर्तितः ।नानावितानसंयुक्ता नानाधूपैस्तु धूपिताः॥ 3 ॥

ekāntamaṇḍapaścaiva caturthaḥ parikīrtitaḥ | nānāvitānasaṃyuktā nānādhūpaistu dhūpitāḥ

कोटिसूर्यसमाः कान्त्या भ्राजन्ते मण्डपाः शुभाः ।तन्मण्डपानां परितः काश्मीरवनिका स्मृता॥ 4 ॥

koṭisūryasamāḥ kāntyā bhrājante maṇḍapāḥ śubhāḥ | tanmaṇḍapānāṃ paritaḥ kāśmīravanikā smṛtā

मल्लिकाकुन्दवनिका यत्र पुष्कलकाः स्थिताः ।असङ्ख्याता मृगमदैः पूरितास्तत्स्रवा नृप॥ 5 ॥

mallikākundavanikā yatra puṣkalakāḥ sthitāḥ | asaṅkhyātā mṛgamadaiḥ pūritāstatsravā nṛpa

महापद्माटवी तद्वद्रत्नसोपाननिर्मिता ।सुधारसेन सम्पूर्णा गुञ्जन्मत्तमधुव्रता॥ 6 ॥

mahāpadmāṭavī tadvadratnasopānanirmitā | sudhārasena sampūrṇā guñjanmattamadhuvratā

हंसकारण्डवाकीर्णा गन्धपूरितदिक्तटा ।वनिकानां सुगन्धैस्तु मणिद्वीपं सुवासितम्॥ 7 ॥

haṃsakāraṇḍavākīrṇā gandhapūritadiktaṭā | vanikānāṃ sugandhaistu maṇidvīpaṃ suvāsitam

शृङ्गारमण्डपे देव्यो गायन्ति विविधैः स्वरैः ।सभासदो देववरा मध्ये श्रीजगदम्बिका॥ 8 ॥

śṛṅgāramaṇḍape devyo gāyanti vividhaiḥ svaraiḥ | sabhāsado devavarā madhye śrījagadambikā

मुक्तिमण्डपमध्ये तु मोचयत्यनिशं शिवा ।ज्ञानोपदेशं कुरुते तृतीये नृप मण्डपे॥ 9 ॥

muktimaṇḍapamadhye tu mocayatyaniśaṃ śivā | jñānopadeśaṃ kurute tṛtīye nṛpa maṇḍape

चतुर्थमण्डपे चैव जगद्रक्षाविचिन्तनम् ।मन्त्रिणीसहिता नित्यं करोति जगदम्बिका॥ 10 ॥

caturthamaṇḍape caiva jagadrakṣāvicintanam | mantriṇīsahitā nityaṃ karoti jagadambikā

चिन्तामणिगृहे राजञ्छक्तितत्त्वात्मकैः परैः ।सोपानैर्दशभिर्युक्तो मञ्चकोऽप्यधिराजते॥ 11 ॥

cintāmaṇigṛhe rājañchaktitattvātmakaiḥ paraiḥ | sopānairdaśabhiryukto mañcako'pyadhirājate

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः ।एते मञ्चखुराः प्रोक्ताः फलकस्तु सदाशिवः॥ 12 ॥

brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ | ete mañcakhurāḥ proktāḥ phalakastu sadāśivaḥ

तस्योपरि महादेवो भुवनेशो विराजते ।या देवी निजलीलार्थं द्विधाभूता बभूव ह॥ 13 ॥

tasyopari mahādevo bhuvaneśo virājate | yā devī nijalīlārthaṃ dvidhābhūtā babhūva ha

सृष्ट्यादौ तु स एवायं तदर्धाङ्गो महेश्वरः ।कन्दर्पदर्पनाशोद्यत्कोटिकन्दर्पसुन्दरः॥ 14 ॥

sṛṣṭyādau tu sa evāyaṃ tadardhāṅgo maheśvaraḥ | kandarpadarpanāśodyatkoṭikandarpasundaraḥ

पञ्चवक्त्रस्त्रिनेत्रश्च मणिभूषणभूषितः ।हरिणाभीतिपरशून् वरं च निजबाहुभिः॥ 15 ॥

pañcavaktrastrinetraśca maṇibhūṣaṇabhūṣitaḥ | hariṇābhītiparaśūn varaṃ ca nijabāhubhiḥ

दधानः षोडशाब्दोऽसौ देवः सर्वेश्वरो महान् ।कोटिसूर्यप्रतीकाशश्चन्द्रकोटिसुशीतलः॥ 16 ॥

dadhānaḥ ṣoḍaśābdo'sau devaḥ sarveśvaro mahān | koṭisūryapratīkāśaścandrakoṭisuśītalaḥ

शुद्धस्फटिकसङ्काशस्त्रिनेत्रः शीतलद्युतिः ।वामाङ्गे सन्निषण्णास्य देवी श्रीभुवनेश्वरी॥ 17 ॥

śuddhasphaṭikasaṅkāśastrinetraḥ śītaladyutiḥ | vāmāṅge sanniṣaṇṇāsya devī śrībhuvaneśvarī

नवरत्नगणाकीर्णकाञ्चीदामविराजिता ।तप्तकाञ्चनसन्नद्धवैदूर्याङ्गदभूषणा॥ 18 ॥

navaratnagaṇākīrṇakāñcīdāmavirājitā | taptakāñcanasannaddhavaidūryāṅgadabhūṣaṇā

कनच्छ्रीचक्रताटङ्कविटङ्कवदनाम्बुजा ।ललाटकान्तिविभवविजितार्थसुधाकरा॥ 19 ॥

kanacchrīcakratāṭaṅkaviṭaṅkavadanāmbujā | lalāṭakāntivibhavavijitārthasudhākarā

बिम्बकान्तितिरस्कारिरदच्छदविराजिता ।लसत्कुङ्कुमकस्तुरीतिलकोद्भासितानना॥ 20 ॥

bimbakāntitiraskāriradacchadavirājitā | lasatkuṅkumakasturītilakodbhāsitānanā

दिव्यचूडामणिस्फारचञ्चच्चन्द्रकसूर्यका ।उद्यत्कविसमस्वच्छनासाभरणभासुरा॥ 21 ॥

divyacūḍāmaṇisphāracañcaccandrakasūryakā | udyatkavisamasvacchanāsābharaṇabhāsurā

चिन्ताकलम्बितस्वच्छमुक्तागुच्छविराजिता ।पाटीरपङ्ककर्पूरकुङ्कुमालङ्कृतस्तनी॥ 22 ॥

cintākalambitasvacchamuktāgucchavirājitā | pāṭīrapaṅkakarpūrakuṅkumālaṅkṛtastanī

विचित्रविविधाकल्पा कम्बुसङ्काशकन्धरा ।दाडिमीफलबीजाभदन्तपङ्क्तिविराजिता॥ 23 ॥

vicitravividhākalpā kambusaṅkāśakandharā | dāḍimīphalabījābhadantapaṅktivirājitā

अनर्घ्यरत्नघटितमुकुटाञ्चितमस्तका ।मत्तालिमालाविलसदलकाढ्यमुखाम्बुजा॥ 24 ॥

anarghyaratnaghaṭitamukuṭāñcitamastakā | mattālimālāvilasadalakāḍhyamukhāmbujā

कलङ्ककार्श्यनिर्मुक्तशरच्चन्द्रनिभानना ।जाह्नवीसलिलावर्तशोभिनाभिविभूषिता॥ 25 ॥

kalaṅkakārśyanirmuktaśaraccandranibhānanā | jāhnavīsalilāvartaśobhinābhivibhūṣitā

माणिक्यशकलाबद्धमुद्रिकाङ्गुलिभूषिता ।पुण्डरीकदलाकारनयनत्रयसुन्दरी॥ 26 ॥

māṇikyaśakalābaddhamudrikāṅgulibhūṣitā | puṇḍarīkadalākāranayanatrayasundarī

कल्पिताच्छमहारागपद्मरागोज्ज्वलप्रभा ।रत्नकिङ्किणिकायुक्तरत्नकङ्कणशोभिता॥ 27 ॥

kalpitācchamahārāgapadmarāgojjvalaprabhā | ratnakiṅkiṇikāyuktaratnakaṅkaṇaśobhitā

मणिमुक्तासरापारलसत्पदकसन्ततिः ।रत्नाङ्गुलिप्रविततप्रभाजाललसत्करा॥ 28 ॥

maṇimuktāsarāpāralasatpadakasantatiḥ | ratnāṅgulipravitataprabhājālalasatkarā

कञ्चुकीगुम्फितापारनानारत्नततिद्युतिः ।मल्लिकामोदिधम्मिल्लमल्लिकालिसरावृता॥ 29 ॥

kañcukīgumphitāpāranānāratnatatidyutiḥ | mallikāmodidhammillamallikālisarāvṛtā

सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्गकुचभारालसा शिवा ।वरपाशाङ्कुशाभीतिलसद्बाहुचतुष्टया॥ 30 ॥

suvṛttanibiḍottuṅgakucabhārālasā śivā | varapāśāṅkuśābhītilasadbāhucatuṣṭayā

सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सुकुमाराङ्गवल्लरी ।सौन्दर्यधारासर्वस्वा निर्व्याजकरुणामयी॥ 31 ॥

sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sukumārāṅgavallarī | saundaryadhārāsarvasvā nirvyājakaruṇāmayī

निजसंलापमाधुर्यविनिर्भर्त्सितकच्छपी ।कोटिकोटिरवीन्दूनां कान्तिं या बिभ्रती परा॥ 32 ॥

nijasaṃlāpamādhuryavinirbhartsitakacchapī | koṭikoṭiravīndūnāṃ kāntiṃ yā bibhratī parā

नानासखीभिर्दासीभिस्तथा देवाङ्गनादिभिः ।सर्वाभिर्देवताभिस्तु समन्तात्परिवेष्टिता॥ 33 ॥

nānāsakhībhirdāsībhistathā devāṅganādibhiḥ | sarvābhirdevatābhistu samantātpariveṣṭitā

इच्छाशक्त्या ज्ञानशक्त्या क्रियाशक्त्या समन्विता ।लज्जा तुष्टिस्तथा पुष्टिः कीर्तिः कान्तिः क्षमा दया॥ 34 ॥

icchāśaktyā jñānaśaktyā kriyāśaktyā samanvitā | lajjā tuṣṭistathā puṣṭiḥ kīrtiḥ kāntiḥ kṣamā dayā

बुद्धिर्मेधा स्मृतिर्लक्ष्मीर्मूर्तिमत्योऽङ्गनाः स्मृताः ।जया च विजया चैवाप्यजिता चापराजिता॥ 35 ॥

buddhirmedhā smṛtirlakṣmīrmūrtimatyo'ṅganāḥ smṛtāḥ | jayā ca vijayā caivāpyajitā cāparājitā

नित्या विलासिनी दोग्ध्री त्वघोरा मङ्गला नव ।पीठशक्तय एतास्तु सेवन्ते यां पराम्बिकाम्॥ 36 ॥

nityā vilāsinī dogdhrī tvaghorā maṅgalā nava | pīṭhaśaktaya etāstu sevante yāṃ parāmbikām

यस्यास्तु पार्श्वभागे स्तो निधी तौ शङ्खपद्मकौ ।नवरत्नवहा नद्यस्तथा वै काञ्चनस्रवाः॥ 37 ॥

yasyāstu pārśvabhāge sto nidhī tau śaṅkhapadmakau | navaratnavahā nadyastathā vai kāñcanasravāḥ

सप्तधातुवहा नद्यो निधिभ्यां तु विनिर्गताः ।सुधासिन्ध्वन्तगामिन्यस्ताः सर्वा नृपसत्तम॥ 38 ॥

saptadhātuvahā nadyo nidhibhyāṃ tu vinirgatāḥ | sudhāsindhvantagāminyastāḥ sarvā nṛpasattama

सा देवी भुवनेशानी तद्वामाङ्के विराजते ।सर्वेशत्वं महेशस्य यत्सङ्गादेव नान्यथा॥ 39 ॥

sā devī bhuvaneśānī tadvāmāṅke virājate | sarveśatvaṃ maheśasya yatsaṅgādeva nānyathā

चिन्तामणिगृहस्यास्य प्रमाणं शृणु भूमिप ।सहस्रयोजनायामं महान्तस्तत्प्रचक्षते॥ 40 ॥

cintāmaṇigṛhasyāsya pramāṇaṃ śṛṇu bhūmipa | sahasrayojanāyāmaṃ mahāntastatpracakṣate

तदुत्तरे महाशालाः पूर्वस्माद्द्विगुणाः स्मृताः ।अन्तरिक्षगतं त्वेतन्निराधारं विराजते॥ 41 ॥

taduttare mahāśālāḥ pūrvasmāddviguṇāḥ smṛtāḥ | antarikṣagataṃ tvetannirādhāraṃ virājate

सङ्कोचश्च विकासश्च जायतेऽस्य निरन्तरम् ।पटवत्कार्यवशतः प्रलये सर्जने तथा॥ 42 ॥

saṅkocaśca vikāsaśca jāyate'sya nirantaram | paṭavatkāryavaśataḥ pralaye sarjane tathā

शालानां चैव सर्वेषां सर्वकान्तिपरावधि ।चिन्तामणिगृहं प्रोक्तं यत्र देवी महोमयी॥ 43 ॥

śālānāṃ caiva sarveṣāṃ sarvakāntiparāvadhi | cintāmaṇigṛhaṃ proktaṃ yatra devī mahomayī

ये ये उपासकाः सन्ति प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनः ।देवेषु नागलोकेषु मनुष्येष्वितरेषु च॥ 44 ॥

ye ye upāsakāḥ santi pratibrahmāṇḍavartinaḥ | deveṣu nāgalokeṣu manuṣyeṣvitareṣu ca

श्रीदेव्यास्ते च सर्वेऽपि व्रजन्त्यत्रैव भूमिप ।देवीक्षेत्रे ये त्यजन्ति प्राणान्देव्यर्चने रताः॥ 45 ॥

śrīdevyāste ca sarve'pi vrajantyatraiva bhūmipa | devīkṣetre ye tyajanti prāṇāndevyarcane ratāḥ

ते सर्वे यान्ति तत्रैव यत्र देवी महोत्सवा ।घृतकुल्या दुग्धकुल्या दधिकुल्या मधुस्रवाः॥ 46 ॥

te sarve yānti tatraiva yatra devī mahotsavā | ghṛtakulyā dugdhakulyā dadhikulyā madhusravāḥ

स्यन्दन्ति सरितः सर्वास्तथामृतवहाः पराः ।द्राक्षारसवहाः काश्चिज्जम्बूरसवहाः पराः॥ 47 ॥

syandanti saritaḥ sarvāstathāmṛtavahāḥ parāḥ | drākṣārasavahāḥ kāścijjambūrasavahāḥ parāḥ

आम्रेक्षुरसवाहिन्यो नद्यस्तास्तु सहस्रशः ।मनोरथफला वृक्षा वाप्यः कूपास्तथैव च॥ 48 ॥

āmrekṣurasavāhinyo nadyastāstu sahasraśaḥ | manorathaphalā vṛkṣā vāpyaḥ kūpāstathaiva ca

यथेष्टपानफलदा न न्यूनं किञ्चिदस्ति हि ।न रोगपलितं वापि जरा वापि कदाचन॥ 49 ॥

yatheṣṭapānaphaladā na nyūnaṃ kiñcidasti hi | na rogapalitaṃ vāpi jarā vāpi kadācana

न चिन्ता न च मात्सर्यं कामक्रोधादिकं तथा ।सर्वे युवानः सस्त्रीका सहस्रादित्यवर्चसः॥ 50 ॥

na cintā na ca mātsaryaṃ kāmakrodhādikaṃ tathā | sarve yuvānaḥ sastrīkā sahasrādityavarcasaḥ

भजन्ति सततं देवीं तत्र श्रीभुवनेश्वरीम् ।केचित्सलोकतापन्नाः केचित्सामीप्यतां गताः॥ 51 ॥

bhajanti satataṃ devīṃ tatra śrībhuvaneśvarīm | kecitsalokatāpannāḥ kecitsāmīpyatāṃ gatāḥ

सरूपतां गताः केचित्सार्ष्टितां च परे गताः ।या यास्तु देवतास्तत्र प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम्॥ 52 ॥

sarūpatāṃ gatāḥ kecitsārṣṭitāṃ ca pare gatāḥ | yā yāstu devatāstatra pratibrahmāṇḍavartinām

समष्टयः स्थितास्तास्तु सेवन्ते जगदीश्वरीम् ।सप्तकोटिमहामन्त्रा मूर्तिमन्त उपासते॥ 53 ॥

samaṣṭayaḥ sthitāstāstu sevante jagadīśvarīm | saptakoṭimahāmantrā mūrtimanta upāsate

महाविद्याश्च सकलाः साम्यावस्थात्मिकां शिवाम् ।कारणब्रह्मरूपां तां मायाशबलविग्रहाम्॥ 54 ॥

mahāvidyāśca sakalāḥ sāmyāvasthātmikāṃ śivām | kāraṇabrahmarūpāṃ tāṃ māyāśabalavigrahām

इत्थं राजन् मया प्रोक्तं मणिद्वीपं महत्तरम् ।न सूर्यचन्द्रौ नो विद्युत्कोटयोऽग्निस्तथैव च॥ 55 ॥

itthaṃ rājan mayā proktaṃ maṇidvīpaṃ mahattaram | na sūryacandrau no vidyutkoṭayo'gnistathaiva ca

एतस्य भासा कोट्यंशकोट्यंशेनापि ते समाः ।क्यचिद्विद्रुमसकाशं क्वचिन्मरकतच्छवि॥ 56 ॥

etasya bhāsā koṭyaṃśakoṭyaṃśenāpi te samāḥ | kyacidvidrumasakāśaṃ kvacinmarakatacchavi

विद्युद्भानुसमच्छायं मध्यसूर्यसमं क्वचित् ।विद्युत्कोटिमहाधारा सारकान्तिततं क्वचित्॥ 57 ॥

vidyudbhānusamacchāyaṃ madhyasūryasamaṃ kvacit | vidyutkoṭimahādhārā sārakāntitataṃ kvacit

क्वचित्सिन्दूरनीलेन्द्रमाणिक्यसदृशच्छवि ।हीरसारमहागर्भधगद्धगितदिक्तटम्॥ 58 ॥

kvacitsindūranīlendramāṇikyasadṛśacchavi | hīrasāramahāgarbhadhagaddhagitadiktaṭam

कान्त्या दावानलसमं तप्तकाञ्चनसन्निभम् ।क्वचिच्चन्द्रोपलोद्गारं सूर्योद्गारं च कुत्रचित्॥ 59 ॥

kāntyā dāvānalasamaṃ taptakāñcanasannibham | kvaciccandropalodgāraṃ sūryodgāraṃ ca kutracit

रत्नशृङ्गिसमायुक्तं रत्नप्राकारगोपुरम् ।रत्नपत्रै रत्नफलैर्वक्षैश्च परिमण्डितम्॥ 60 ॥

ratnaśṛṅgisamāyuktaṃ ratnaprākāragopuram | ratnapatrai ratnaphalairvakṣaiśca parimaṇḍitam

नृत्यन्मयूरसङ्घैश्च कपोतरणितोज्ज्वलम् ।कोकिलाकाकलीलापैः शुकलापैश्च शोभितम्॥ 61 ॥

nṛtyanmayūrasaṅghaiśca kapotaraṇitojjvalam | kokilākākalīlāpaiḥ śukalāpaiśca śobhitam

सुरम्यरमणीयाम्बुलक्षावधिसरोवृतम् ।तन्मध्यभागविलसद्विकचद्रत्नपङ्कजैः॥ 62 ॥

suramyaramaṇīyāmbulakṣāvadhisarovṛtam | tanmadhyabhāgavilasadvikacadratnapaṅkajaiḥ

सुगन्धिभिः समन्तात्तु वासितं शतयोजनम् ।मन्दमारुतसम्भिन्नचलद्द्रुमसमाकुलम्॥ 63 ॥

sugandhibhiḥ samantāttu vāsitaṃ śatayojanam | mandamārutasambhinnacaladdrumasamākulam

चिन्तामणिसमूहानां ज्योतिषा वितताम्बरम् ।रत्नप्रभाभिरभितो धगद्धगितदिक्तटम्॥ 64 ॥

cintāmaṇisamūhānāṃ jyotiṣā vitatāmbaram | ratnaprabhābhirabhito dhagaddhagitadiktaṭam

वृक्षवातमहागन्धवातवातसुपूरितम् ।धूपधूपायितं राजन् मणिदीपायुतोज्ज्वलम्॥ 65 ॥

vṛkṣavātamahāgandhavātavātasupūritam | dhūpadhūpāyitaṃ rājan maṇidīpāyutojjvalam

मणिजालकसच्छिद्रतरलोदरकान्तिभिः ।दिङ्मोहजनकं चैतद्दर्पणोदरसंयुतम्॥ 66 ॥

maṇijālakasacchidrataralodarakāntibhiḥ | diṅmohajanakaṃ caitaddarpaṇodarasaṃyutam

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य शृङ्गारस्याखिलस्य च ।सर्वज्ञतायाः सर्वायास्तेजसश्चाखिलस्य वै॥ 67 ॥

aiśvaryasya samagrasya śṛṅgārasyākhilasya ca | sarvajñatāyāḥ sarvāyāstejasaścākhilasya vai

पराक्रमस्य सर्वस्य सर्वोत्तमगुणस्य च ।सकलाया दयायाश्च समाप्तिरिह भूपते॥ 68 ॥

parākramasya sarvasya sarvottamaguṇasya ca | sakalāyā dayāyāśca samāptiriha bhūpate

राज्ञ आनन्दमारभ्य ब्रह्मलोकान्तभूमिषु ।आनन्दा ये स्थिताः सर्वे तेऽत्रैवान्तर्भवन्ति हि॥ 69 ॥

rājña ānandamārabhya brahmalokāntabhūmiṣu | ānandā ye sthitāḥ sarve te'traivāntarbhavanti hi

इति ते वर्णितं राजन् मणिद्वीपं महत्तरम् ।महादेव्याः परं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम्॥ 70 ॥

iti te varṇitaṃ rājan maṇidvīpaṃ mahattaram | mahādevyāḥ paraṃ sthānaṃ sarvalokottamottamam

एतस्य स्मरणात्सद्यः सर्वं पापं विनश्यति ।प्राणोत्क्रमणसन्धौ तु स्मृत्वा तत्रैव गच्छति॥ 71 ॥

etasya smaraṇātsadyaḥ sarvaṃ pāpaṃ vinaśyati | prāṇotkramaṇasandhau tu smṛtvā tatraiva gacchati

अध्यायपञ्चकं त्वेतत्पठेन्नित्यं समाहितः ।भूतप्रेतपिशाचादिबाधा तत्र भवेन्न हि॥ 72 ॥

adhyāyapañcakaṃ tvetatpaṭhennityaṃ samāhitaḥ | bhūtapretapiśācādibādhā tatra bhavenna hi

नवीनगृहनिर्माणे वास्तुयागे तथैव च ।पठितव्यं प्रयत्नेन कल्याणं तेन जायते॥ 73 ॥

navīnagṛhanirmāṇe vāstuyāge tathaiva ca | paṭhitavyaṃ prayatnena kalyāṇaṃ tena jāyate