Skandha 3, Adhyāya 1

भगवन् भवता प्रोक्तं यज्ञमम्बाभिधं महत् ।सा का कथं समुत्पन्ना कुत्र कस्माच्च किङ्गुणा॥ 1 ॥

bhagavan bhavatā proktaṃ yajñamambābhidhaṃ mahat | sā kā kathaṃ samutpannā kutra kasmācca kiṅguṇā

कीदृशश्च मखस्तस्याः स्वरूपं कीदृशं तथा ।विधानं विधिवद्ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि दयानिधे॥ 2 ॥

kīdṛśaśca makhastasyāḥ svarūpaṃ kīdṛśaṃ tathā | vidhānaṃ vidhivadbrūhi sarvajño'si dayānidhe

ब्रह्माण्डस्य तथोत्पत्तिं वद विस्तरतस्तथा ।यथोक्तं यादृशं ब्रह्मन्नखिलं वेत्सि भूसुर॥ 3 ॥

brahmāṇḍasya tathotpattiṃ vada vistaratastathā | yathoktaṃ yādṛśaṃ brahmannakhilaṃ vetsi bhūsura

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवा मया श्रुताः ।सृष्टिपालनसंहारकारकाः सगुणास्त्वमी॥ 4 ॥

brahmā viṣṇuśca rudraśca trayo devā mayā śrutāḥ | sṛṣṭipālanasaṃhārakārakāḥ saguṇāstvamī

स्वतन्त्रास्ते महात्मानः पाराशर्य वदस्व मे ।आहोस्वित्परतन्त्रास्ते श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम्॥ 5 ॥

svatantrāste mahātmānaḥ pārāśarya vadasva me | āhosvitparatantrāste śrotumicchāmi sāmpratam

मृत्युधर्माश्च ते नो वा सच्चिदानन्दरूपिणः ।अधिभूतादिभिर्युक्ता न वा दुःखैस्त्रिधात्मकैः॥ 6 ॥

mṛtyudharmāśca te no vā saccidānandarūpiṇaḥ | adhibhūtādibhiryuktā na vā duḥkhaistridhātmakaiḥ

कालस्य वशगा नो वा ते सुरेन्द्रा महाबलाः ।कथं ते वै समुत्पन्ना कस्मादिति च संशयः॥ 7 ॥

kālasya vaśagā no vā te surendrā mahābalāḥ | kathaṃ te vai samutpannā kasmāditi ca saṃśayaḥ

हर्षशोकयुतास्ते वै निद्रालस्यसमन्विताः ।सप्तधातुमयास्तेषां देहाः किं वान्यथा मुने॥ 8 ॥

harṣaśokayutāste vai nidrālasyasamanvitāḥ | saptadhātumayāsteṣāṃ dehāḥ kiṃ vānyathā mune

कैर्द्रव्यैर्निर्मितास्ते वै कैर्गुणैरिन्द्रियैस्तथा ।भोगश्च कीदृशस्तेषां प्रमाणमायुषस्तथा॥ 9 ॥

kairdravyairnirmitāste vai kairguṇairindriyaistathā | bhogaśca kīdṛśasteṣāṃ pramāṇamāyuṣastathā

निवासस्थानमप्येषां विभूतिं च वदस्व मे ।श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन् विस्तरेण कथामिमाम्॥ 10 ॥

nivāsasthānamapyeṣāṃ vibhūtiṃ ca vadasva me | śrotumicchāmyahaṃ brahman vistareṇa kathāmimām

दुर्गमः प्रश्नभारोऽयं कृतो राजंस्त्वयाऽधुना ।ब्रह्मादीनां समुत्पत्तिः कस्मादिति महामते॥ 11 ॥

durgamaḥ praśnabhāro'yaṃ kṛto rājaṃstvayā'dhunā | brahmādīnāṃ samutpattiḥ kasmāditi mahāmate

एतदेव मया पूर्वं पृष्टोऽसौ नारदो मुनिः ।विस्मितः प्रत्युवाचेदमुत्थितः शृणु भूपते॥ 12 ॥

etadeva mayā pūrvaṃ pṛṣṭo'sau nārado muniḥ | vismitaḥ pratyuvācedamutthitaḥ śṛṇu bhūpate

कस्मिंश्च समये चाहं गङ्गातीरे स्थितं मुनिम् ।अपश्यं नारदं शान्तं सर्वज्ञं वेदवित्तमम्॥ 13 ॥

kasmiṃśca samaye cāhaṃ gaṅgātīre sthitaṃ munim | apaśyaṃ nāradaṃ śāntaṃ sarvajñaṃ vedavittamam

दृष्ट्वाहं मुदितो भूत्वा पादयोरपतं मुनेः ।तेजाज्ञप्तः समीपेऽस्य संविष्टश्च वरासने॥ 14 ॥

dṛṣṭvāhaṃ mudito bhūtvā pādayorapataṃ muneḥ | tejājñaptaḥ samīpe'sya saṃviṣṭaśca varāsane

श्रुत्वा कुशलवार्तां वै तमपृच्छं विधेः सुतम् ।निर्विष्टं जाह्नवीतीरे निर्जने सूक्ष्मवालुके॥ 15 ॥

śrutvā kuśalavārtāṃ vai tamapṛcchaṃ vidheḥ sutam | nirviṣṭaṃ jāhnavītīre nirjane sūkṣmavāluke

मुनेऽतिविततस्यास्य ब्रह्माण्डस्य महामते ।कः कर्ता परमः प्रोक्तस्तन्मे ब्रूहि विधानतः॥ 16 ॥

mune'tivitatasyāsya brahmāṇḍasya mahāmate | kaḥ kartā paramaḥ proktastanme brūhi vidhānataḥ

कस्मादेतत्समुत्पन्नं ब्रह्माण्डं मुनिसत्तम ।अनित्यं वा तथा नित्यं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम॥ 17 ॥

kasmādetatsamutpannaṃ brahmāṇḍaṃ munisattama | anityaṃ vā tathā nityaṃ tadācakṣva dvijottama

एककर्तृकमेतद्वा बहुकर्तृकमन्यथा ।अकर्तृकं न कार्यं स्याद्विरोधोऽयं विभाति मे॥ 18 ॥

ekakartṛkametadvā bahukartṛkamanyathā | akartṛkaṃ na kāryaṃ syādvirodho'yaṃ vibhāti me

इति सन्देहसन्दोहे मग्नं मां तारयाधुना ।विकल्पकोटीः कृर्वाणं संसारेऽस्मिन् प्रविस्तरे॥ 19 ॥

iti sandehasandohe magnaṃ māṃ tārayādhunā | vikalpakoṭīḥ kṛrvāṇaṃ saṃsāre'smin pravistare

ब्रुवन्ति शङ्करं केचिन्मत्वा कारणकारणम् ।सदाशिवं महादेवं प्रलयोत्पत्तिवर्जितम्॥ 20 ॥

bruvanti śaṅkaraṃ kecinmatvā kāraṇakāraṇam | sadāśivaṃ mahādevaṃ pralayotpattivarjitam

आत्मारामं सुरेशं च त्रिगुणं निर्मलं हरम् ।संसारतारकं नित्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्॥ 21 ॥

ātmārāmaṃ sureśaṃ ca triguṇaṃ nirmalaṃ haram | saṃsāratārakaṃ nityaṃ sṛṣṭisthityantakāraṇam

अन्ये विष्णुं स्तुवन्त्येनं सर्वेषां प्रभुमीश्वरम् ।परमात्मानमव्यक्तं सर्वशक्तिसमन्वितम्॥ 22 ॥

anye viṣṇuṃ stuvantyenaṃ sarveṣāṃ prabhumīśvaram | paramātmānamavyaktaṃ sarvaśaktisamanvitam

भुक्तिदं मुक्तिदं शान्तं सर्वादिं सर्वतोमुखम् ।व्यापकं विश्वशरणमनादिनिधनं हरिम्॥ 23 ॥

bhuktidaṃ muktidaṃ śāntaṃ sarvādiṃ sarvatomukham | vyāpakaṃ viśvaśaraṇamanādinidhanaṃ harim

धातारं च तथा चान्ये ब्रुवन्ति सृष्टिकारणम् ।तमेव सर्ववेत्तारं सर्वभूतप्रवर्तकम्॥ 24 ॥

dhātāraṃ ca tathā cānye bruvanti sṛṣṭikāraṇam | tameva sarvavettāraṃ sarvabhūtapravartakam

चतुर्मुखं सुरेशानं नाभिपद्मभवं विभुम् ।स्रष्टारं सर्वलोकानां सत्यलोकनिवासिनम्॥ 25 ॥

caturmukhaṃ sureśānaṃ nābhipadmabhavaṃ vibhum | sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ satyalokanivāsinam

दिनेशं प्रवदन्त्यन्ये सर्वेशं वेदवादिनः ।स्तुवन्ति चैव गायन्ति सायं प्रातरतन्द्रिताः॥ 26 ॥

dineśaṃ pravadantyanye sarveśaṃ vedavādinaḥ | stuvanti caiva gāyanti sāyaṃ prātaratandritāḥ

यजन्ति च तथा यज्ञे वासवं च शतक्रतुम् ।सहस्राक्षं देवदेवं सर्वेषां प्रभुमुल्बणम्॥ 27 ॥

yajanti ca tathā yajñe vāsavaṃ ca śatakratum | sahasrākṣaṃ devadevaṃ sarveṣāṃ prabhumulbaṇam

यज्ञाधीशं सुराधीशं त्रिलोकेशं शचीपतिम् ।यज्ञानां चैव भोक्तारं सोमपं सोमपप्रियम्॥ 28 ॥

yajñādhīśaṃ surādhīśaṃ trilokeśaṃ śacīpatim | yajñānāṃ caiva bhoktāraṃ somapaṃ somapapriyam

वरुणं च तथा सोमं पावकं पवनं तथा ।यमं कुबेरं धनदं गणाधीशं तथापरे॥ 29 ॥

varuṇaṃ ca tathā somaṃ pāvakaṃ pavanaṃ tathā | yamaṃ kuberaṃ dhanadaṃ gaṇādhīśaṃ tathāpare

हेरम्बं गजवक्त्रं च सर्वकार्यप्रसाधकम् ।स्मरणात्सिद्धिदं कामं कामदं कामगं परम्॥ 30 ॥

herambaṃ gajavaktraṃ ca sarvakāryaprasādhakam | smaraṇātsiddhidaṃ kāmaṃ kāmadaṃ kāmagaṃ param

भवानीं केचनाचार्याः प्रवदन्त्यखिलार्थदाम् ।आदिमायां महाशक्तिं प्रकृतिं पुरुषानुगाम्॥ 31 ॥

bhavānīṃ kecanācāryāḥ pravadantyakhilārthadām | ādimāyāṃ mahāśaktiṃ prakṛtiṃ puruṣānugām

ब्रह्मैकतासमापन्नां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ।मातरं सर्वभूतानां देवतानां तथैव च॥ 32 ॥

brahmaikatāsamāpannāṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm | mātaraṃ sarvabhūtānāṃ devatānāṃ tathaiva ca

अनादिनिधनां पूर्णां व्यापिकां सर्वजन्तुषु ।ईश्वरीं सर्वलोकानां निर्गुणां सगुणां शिवाम्॥ 33 ॥

anādinidhanāṃ pūrṇāṃ vyāpikāṃ sarvajantuṣu | īśvarīṃ sarvalokānāṃ nirguṇāṃ saguṇāṃ śivām

वैष्णवीं शाङ्करीं ब्राह्मीं वासवीं वारुणीं तथा ।वाराहीं नारसिंहीं च महालक्ष्मीं तथाद्भुताम्॥ 34 ॥

vaiṣṇavīṃ śāṅkarīṃ brāhmīṃ vāsavīṃ vāruṇīṃ tathā | vārāhīṃ nārasiṃhīṃ ca mahālakṣmīṃ tathādbhutām

वेदमातरमेकां च विद्यां भवतरोः स्थिराम् ।सर्वदुःखनिहन्त्रीं च स्मरणात्सर्वकामदाम्॥ 35 ॥

vedamātaramekāṃ ca vidyāṃ bhavataroḥ sthirām | sarvaduḥkhanihantrīṃ ca smaraṇātsarvakāmadām

मोक्षदां च मुमुक्षूणां कामदां च फलार्थिनाम् ।त्रिगुणातीतरूपां च गुणविस्तारकारकाम्॥ 36 ॥

mokṣadāṃ ca mumukṣūṇāṃ kāmadāṃ ca phalārthinām | triguṇātītarūpāṃ ca guṇavistārakārakām

निर्गुणां सगुणां तस्मात्तां ध्यायन्ति फलार्थिनः ।निरञ्जनं निराकारं निर्लेपं निर्गुणं किल॥ 37 ॥

nirguṇāṃ saguṇāṃ tasmāttāṃ dhyāyanti phalārthinaḥ | nirañjanaṃ nirākāraṃ nirlepaṃ nirguṇaṃ kila

अरूपं व्यापकं ब्रह्म प्रवदन्ति मुनीश्वराः ।वेदोपनिषदि प्रोक्तस्तेजोमय इति क्वचित्॥ 38 ॥

arūpaṃ vyāpakaṃ brahma pravadanti munīśvarāḥ | vedopaniṣadi proktastejomaya iti kvacit

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्रनयनस्तथा ।सहस्रकरकर्णश्च सहस्रास्यः सहस्रपात्॥ 39 ॥

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasranayanastathā | sahasrakarakarṇaśca sahasrāsyaḥ sahasrapāt

विष्णोः पादमथाकाशं परमं समुदाहृतम् ।विराजं विरजं शान्तं प्रवदन्ति मनीषिणः॥ 40 ॥

viṣṇoḥ pādamathākāśaṃ paramaṃ samudāhṛtam | virājaṃ virajaṃ śāntaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

पुरुषोत्तमं तथा चान्ये प्रवदन्ति पुराविदः ।नैकोऽपीति वदन्त्यन्ये प्रभुरीशः कदाचन॥ 41 ॥

puruṣottamaṃ tathā cānye pravadanti purāvidaḥ | naiko'pīti vadantyanye prabhurīśaḥ kadācana

अनीश्वरमिदं सर्वं ब्रह्माण्डमिति केचन ।न कदापीशजन्यं यज्जगदेतदचिन्तितम्॥ 42 ॥

anīśvaramidaṃ sarvaṃ brahmāṇḍamiti kecana | na kadāpīśajanyaṃ yajjagadetadacintitam

सदैवेदमनीशं च स्वभावोत्थं सदेदृशम् ।अकर्तासौ पुमान्प्रोक्तः प्रकृतिस्तु तथा च सा॥ 43 ॥

sadaivedamanīśaṃ ca svabhāvotthaṃ sadedṛśam | akartāsau pumānproktaḥ prakṛtistu tathā ca sā

एवं वदन्ति साङ्ख्याश्च मुनयः कपिलादयः ।एते सन्देहसन्दोहाः प्रभवन्ति तथाऽपरे॥ 44 ॥

evaṃ vadanti sāṅkhyāśca munayaḥ kapilādayaḥ | ete sandehasandohāḥ prabhavanti tathā'pare

विकल्पोपहतं चेतः किं करोमि मुनीश्वर ।धर्माधर्मविवक्षायां न मनो मे स्थिरं भवेत्॥ 45 ॥

vikalpopahataṃ cetaḥ kiṃ karomi munīśvara | dharmādharmavivakṣāyāṃ na mano me sthiraṃ bhavet

को धर्मः कीदृशोऽधर्मश्चिह्नं नैवोपलभ्यते ।देवाः सत्त्वगुणोत्पन्नाः सत्यधर्मव्यवस्थिताः॥ 46 ॥

ko dharmaḥ kīdṛśo'dharmaścihnaṃ naivopalabhyate | devāḥ sattvaguṇotpannāḥ satyadharmavyavasthitāḥ

पीड्यन्ते दानवैः पापैः कुत्र धर्मव्यवस्थितिः ।धर्मस्थिताः सदाचाराः पाण्डवा मम वंशजाः॥ 47 ॥

pīḍyante dānavaiḥ pāpaiḥ kutra dharmavyavasthitiḥ | dharmasthitāḥ sadācārāḥ pāṇḍavā mama vaṃśajāḥ

दुःखं बहुविधं प्राप्तास्तत्र धर्मस्य का स्थितिः ।अतो मे हृदयं तात वेपतेऽतीव संशये॥ 48 ॥

duḥkhaṃ bahuvidhaṃ prāptāstatra dharmasya kā sthitiḥ | ato me hṛdayaṃ tāta vepate'tīva saṃśaye

कुरु मेऽसंशयं चेतः समर्थोऽसि महामुने ।त्राहि संसारवार्धेस्त्वं ज्ञानपोतेन मां मुने॥ 49 ॥

kuru me'saṃśayaṃ cetaḥ samartho'si mahāmune | trāhi saṃsāravārdhestvaṃ jñānapotena māṃ mune

मज्जन्तं चोत्पतन्तं च मग्नं मोहजलाविले॥ 50 ॥

majjantaṃ cotpatantaṃ ca magnaṃ mohajalāvile