Skandha 4, Adhyāya 10

जनमेजय उवाच ।सन्देहोऽयं महानत्र पाराशर्य कथानके ।नरनारायणौ शान्तौ वैष्णवांशौ तपोधनौ॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | sandeho'yaṃ mahānatra pārāśarya kathānake | naranārāyaṇau śāntau vaiṣṇavāṃśau tapodhanau

तीर्थाश्रयौ सत्त्वयुक्तौ वन्याशनपरौ सदा ।धर्मपुत्रौ महात्मानौ तापसौ सत्यसंस्थितौ॥ 2 ॥

tīrthāśrayau sattvayuktau vanyāśanaparau sadā | dharmaputrau mahātmānau tāpasau satyasaṃsthitau

कथं रागसमायुक्तौ जातौ युद्धे परस्परम् ।सङ्ग्रामं चक्रतुः कस्मात्त्यक्त्वा तपिमनुत्तमाम्॥ 3 ॥

kathaṃ rāgasamāyuktau jātau yuddhe parasparam | saṅgrāmaṃ cakratuḥ kasmāttyaktvā tapimanuttamām

प्रह्लादेन समं पूर्णं दिव्यवर्षशतं किल ।हित्वा शान्तिसुखं युद्धं कृतवन्तौ कथं मुनी॥ 4 ॥

prahlādena samaṃ pūrṇaṃ divyavarṣaśataṃ kila | hitvā śāntisukhaṃ yuddhaṃ kṛtavantau kathaṃ munī

कथं तौ चक्रतुर्युद्धं प्रह्लादेन समं मुनी ।कथयस्व महाभाग कारणं विग्रहस्य वै॥ 5 ॥

kathaṃ tau cakraturyuddhaṃ prahlādena samaṃ munī | kathayasva mahābhāga kāraṇaṃ vigrahasya vai

॥ युद्धबुद्धिः कथं जाता तयोश्च तद्विरक्तयोः ।तथाविधं तपस्तप्तं ताभ्याञ्च केन हेतुना॥ 6 ॥

|| yuddhabuddhiḥ kathaṃ jātā tayośca tadviraktayoḥ | tathāvidhaṃ tapastaptaṃ tābhyāñca kena hetunā

मोहार्थं सुखभोगार्थं स्वर्गार्थं वा परन्तप ।कृतमत्युत्कटं ताभ्यां तपः सर्वफलप्रदम्॥ 7 ॥

mohārthaṃ sukhabhogārthaṃ svargārthaṃ vā parantapa | kṛtamatyutkaṭaṃ tābhyāṃ tapaḥ sarvaphalapradam

मुनिभ्यां शान्तचित्ताभ्यां प्राप्तं किं फलमद्भुतम् ।तपसा पीडितो देहः सङ्ग्रामेण पुनः पुनः॥ 8 ॥

munibhyāṃ śāntacittābhyāṃ prāptaṃ kiṃ phalamadbhutam | tapasā pīḍito dehaḥ saṅgrāmeṇa punaḥ punaḥ

दिव्यवर्षशतं पूर्णं श्रमेण परिपीडितौ ।न राज्यार्थे धने वापि न दारेषु गृहेषु च॥ 9 ॥

divyavarṣaśataṃ pūrṇaṃ śrameṇa paripīḍitau | na rājyārthe dhane vāpi na dāreṣu gṛheṣu ca

किमर्थं तु कृतं युद्धं ताभ्यां तेन महात्मना ।निरीहः पुरुषः कस्मात्प्रकुर्याद्युद्धमीदृशम्॥ 10 ॥

kimarthaṃ tu kṛtaṃ yuddhaṃ tābhyāṃ tena mahātmanā | nirīhaḥ puruṣaḥ kasmātprakuryādyuddhamīdṛśam

दुःखदं सर्वथा देहे जानन्धर्मं सनातनम् ।सुबुद्धिः सुखदानीह कर्माणि कुरुते सदा॥ 11 ॥

duḥkhadaṃ sarvathā dehe jānandharmaṃ sanātanam | subuddhiḥ sukhadānīha karmāṇi kurute sadā

न दुःखदानि धर्मज्ञ स्थितिरेषा सनातनी ।धर्मपुत्रौ हरेरंशौ सर्वज्ञौ सर्वभूषितौ॥ 12 ॥

na duḥkhadāni dharmajña sthitireṣā sanātanī | dharmaputrau hareraṃśau sarvajñau sarvabhūṣitau

कृतवन्तौ कथं युद्धं दुःखं धर्मविनाशकम् ।त्यक्त्वा तपः समाधीतं सुखारामं महत्फलम्॥ 13 ॥

kṛtavantau kathaṃ yuddhaṃ duḥkhaṃ dharmavināśakam | tyaktvā tapaḥ samādhītaṃ sukhārāmaṃ mahatphalam

संयुगं दारुणं कृष्ण नैव मूर्खोऽपि वाञ्छति ।श्रुतो मया ययातिस्तु च्युतः स्वर्गान्महीपतिः॥ 14 ॥

saṃyugaṃ dāruṇaṃ kṛṣṇa naiva mūrkho'pi vāñchati | śruto mayā yayātistu cyutaḥ svargānmahīpatiḥ

अहङ्कारभवात्पापात्पातितः पृथिवीतले ।यज्ञकृद्दानकर्ता च धार्मिकः पृथिवीपतिः॥ 15 ॥

ahaṅkārabhavātpāpātpātitaḥ pṛthivītale | yajñakṛddānakartā ca dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ

शब्दोच्चारणमात्रेण पातितो वज्रपाणिना ।अहङ्कारमृते युद्धं न भवत्येव निश्चयः॥ 16 ॥

śabdoccāraṇamātreṇa pātito vajrapāṇinā | ahaṅkāramṛte yuddhaṃ na bhavatyeva niścayaḥ

किं फलं तस्य युद्धस्य मुनेः पुण्यविनाशनम् ।व्यास उवाच ।राजन् संसारमूलं हि त्रिविधः परिकीर्तितः॥ 17 ॥

kiṃ phalaṃ tasya yuddhasya muneḥ puṇyavināśanam | vyāsa uvāca | rājan saṃsāramūlaṃ hi trividhaḥ parikīrtitaḥ

अहङ्कारस्तु सर्वज्ञैर्मुनिभिर्धर्मनिश्चये ।स कथं मुनिना त्यक्तुं योग्यो देहभृता किल॥ 18 ॥

ahaṅkārastu sarvajñairmunibhirdharmaniścaye | sa kathaṃ muninā tyaktuṃ yogyo dehabhṛtā kila

कारणेन विना कार्यं न भवत्येव निश्चयः ।तपो दानं तथा यज्ञाः सात्त्विकात्प्रभवन्ति ते॥ 19 ॥

kāraṇena vinā kāryaṃ na bhavatyeva niścayaḥ | tapo dānaṃ tathā yajñāḥ sāttvikātprabhavanti te

राजसाद्वा महाभाग तामसात्कलहस्तथा ।क्रिया स्वल्पापि राजेन्द्र नाहङ्कारं विना क्वचित्॥ 20 ॥

rājasādvā mahābhāga tāmasātkalahastathā | kriyā svalpāpi rājendra nāhaṅkāraṃ vinā kvacit

शुभा वाप्यशुभा वापि प्रभवत्यपि निश्चयः ।अहङ्काराद् बन्धकारी नान्योऽस्ति जगतीतले॥ 21 ॥

śubhā vāpyaśubhā vāpi prabhavatyapi niścayaḥ | ahaṅkārād bandhakārī nānyo'sti jagatītale

येनेदं रचितं विश्वं कथं तद्रहितं भवेत् ।ब्रह्मा रुद्रस्तथा विष्णुरहङ्कारयुतास्त्वमी॥ 22 ॥

yenedaṃ racitaṃ viśvaṃ kathaṃ tadrahitaṃ bhavet | brahmā rudrastathā viṣṇurahaṅkārayutāstvamī

अन्येषां चैव का वार्ता मुनीनां वसुधाधिप ।अहङ्कारावृतं विश्वं भ्रमतीदं चराचरम्॥ 23 ॥

anyeṣāṃ caiva kā vārtā munīnāṃ vasudhādhipa | ahaṅkārāvṛtaṃ viśvaṃ bhramatīdaṃ carācaram

पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः सर्वं कर्मवशानुगम् ।देवतिर्यङ्मनुष्याणां संसारेऽस्मिन्महीपते॥ 24 ॥

punarjanma punarmṛtyuḥ sarvaṃ karmavaśānugam | devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ saṃsāre'sminmahīpate

रथाङ्गवदसर्वार्थं भ्रमणं सर्वदा स्मृतम् ।विष्णोरप्यवताराणां सङ्ख्यां जानाति कः पुमान्॥ 25 ॥

rathāṅgavadasarvārthaṃ bhramaṇaṃ sarvadā smṛtam | viṣṇorapyavatārāṇāṃ saṅkhyāṃ jānāti kaḥ pumān

विततेऽस्मिंस्तु संसारे उत्तमाधमयोनिषु ।नारायणो हरिः साक्षान्मात्स्यं वपुरुपाश्रितः॥ 26 ॥

vitate'smiṃstu saṃsāre uttamādhamayoniṣu | nārāyaṇo hariḥ sākṣānmātsyaṃ vapurupāśritaḥ

कामठं सौकरं चैव नारसिंहञ्च वामनम् ।युगे युगे जगन्नाथो वासुदेवो जनार्दनः॥ 27 ॥

kāmaṭhaṃ saukaraṃ caiva nārasiṃhañca vāmanam | yuge yuge jagannātho vāsudevo janārdanaḥ

अवतारानसङ्ख्यातान्करोति विधियन्त्रितः ।वैवस्वते महाराज सप्तमे भगवान्हरिः॥ 28 ॥

avatārānasaṅkhyātānkaroti vidhiyantritaḥ | vaivasvate mahārāja saptame bhagavānhariḥ

मन्वन्तरेऽवतारान्वै चक्रे ताञ्छ्रुणु तत्त्वतः ।भृगुशापान्महाराज विष्णुर्देववरः प्रभुः॥ 29 ॥

manvantare'vatārānvai cakre tāñchruṇu tattvataḥ | bhṛguśāpānmahārāja viṣṇurdevavaraḥ prabhuḥ

अवताराननेकांस्तु कृतवानखिलेश्वरः ।राजोवाच ।सन्देहोऽयं महाभाग हृदये मम जायते॥ 30 ॥

avatārānanekāṃstu kṛtavānakhileśvaraḥ | rājovāca | sandeho'yaṃ mahābhāga hṛdaye mama jāyate

भृगुणा भगवान्विष्णुः कथं शप्तः पितामह ।हरिणा च मुनेस्तस्य विप्रियं किं कृतं मुने॥ 31 ॥

bhṛguṇā bhagavānviṣṇuḥ kathaṃ śaptaḥ pitāmaha | hariṇā ca munestasya vipriyaṃ kiṃ kṛtaṃ mune

यद्रोषाद् भृगुणा शप्तो विष्णुर्देवनमस्कृतः ।व्यास उवाच ।शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि भृगोः शापस्य कारणम्॥ 32 ॥

yadroṣād bhṛguṇā śapto viṣṇurdevanamaskṛtaḥ | vyāsa uvāca | śṛṇu rājanpravakṣyāmi bhṛgoḥ śāpasya kāraṇam

पुरा कश्यपदायादो हिरण्यकशिपुर्नृपः ।यदा तदा सुरैः सार्धं कृतं सङ्ख्यं परस्परम्॥ 33 ॥

purā kaśyapadāyādo hiraṇyakaśipurnṛpaḥ | yadā tadā suraiḥ sārdhaṃ kṛtaṃ saṅkhyaṃ parasparam

कृते सङ्ख्ये जगत्सर्वं व्याकुलं समजायत ।हते तस्मिन्नृपे राजा प्रह्लादः समजायत॥ 34 ॥

kṛte saṅkhye jagatsarvaṃ vyākulaṃ samajāyata | hate tasminnṛpe rājā prahlādaḥ samajāyata

देवान्स पीडयामास प्रह्लादः शत्रुकर्षणः ।सङ्ग्रामो ह्यभवद् घोरः शक्रप्रह्लादयोस्तदा॥ 35 ॥

devānsa pīḍayāmāsa prahlādaḥ śatrukarṣaṇaḥ | saṅgrāmo hyabhavad ghoraḥ śakraprahlādayostadā

पूर्णं वर्षशतं राजँल्लोकविस्मयकारकम् ।देवैर्युद्धं कृतं चोग्रं प्रह्रादस्तु पराजितः॥ 36 ॥

pūrṇaṃ varṣaśataṃ rāja~llokavismayakārakam | devairyuddhaṃ kṛtaṃ cograṃ prahrādastu parājitaḥ

निर्वेदं परमं प्राप्तो ज्ञात्वा धर्मं सनातनम् ।विरोचनसुतं राज्ये प्रतिष्ठाप्य बलिं नृप॥ 37 ॥

nirvedaṃ paramaṃ prāpto jñātvā dharmaṃ sanātanam | virocanasutaṃ rājye pratiṣṭhāpya baliṃ nṛpa

जगाम स तपस्तप्तुं पर्वते गन्धमादने ।प्राप्य राज्यं बलिः श्रीमान्सुरैर्वैरं चकार ह॥ 38 ॥

jagāma sa tapastaptuṃ parvate gandhamādane | prāpya rājyaṃ baliḥ śrīmānsurairvairaṃ cakāra ha

यतः परस्परं युद्धं जातं परमदारुणम् ।ततः सुरैर्जिता दैत्या इन्द्रेणामिततेजसा॥ 39 ॥

yataḥ parasparaṃ yuddhaṃ jātaṃ paramadāruṇam | tataḥ surairjitā daityā indreṇāmitatejasā

विष्णुना च सहायेन राज्यभ्रष्टाः कृता नृप ।ततः पराजिता दैत्याः काव्यस्य शरणं गताः॥ 40 ॥

viṣṇunā ca sahāyena rājyabhraṣṭāḥ kṛtā nṛpa | tataḥ parājitā daityāḥ kāvyasya śaraṇaṃ gatāḥ

किं त्वं न कुरुषे ब्रह्मन् साहाय्यं नः प्रतापवान् ।स्थातुं न शक्नुमो ह्यत्र प्रविशामो रसातलम्॥ 41 ॥

kiṃ tvaṃ na kuruṣe brahman sāhāyyaṃ naḥ pratāpavān | sthātuṃ na śaknumo hyatra praviśāmo rasātalam

यदि त्वं न सहायोऽसि त्रातुं मन्त्रविदुत्तम ।व्यास उवाच ।इत्युक्तः सोऽब्रवीद्दैत्यान्काव्यः कारुणिको मुनिः॥ 42 ॥

yadi tvaṃ na sahāyo'si trātuṃ mantraviduttama | vyāsa uvāca | ityuktaḥ so'bravīddaityānkāvyaḥ kāruṇiko muniḥ

मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन भोऽसुराः ।मन्त्रैस्तथौषधीभिश्च साहाय्यं वः सदैव हि॥ 43 ॥

mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena bho'surāḥ | mantraistathauṣadhībhiśca sāhāyyaṃ vaḥ sadaiva hi

करिष्यामि कृतोत्साहा भवन्तु विगतज्वराः ।व्यास उवाच ।ततस्ते निर्भया जाता दैत्याः काव्यस्य संश्रयात्॥ 44 ॥

kariṣyāmi kṛtotsāhā bhavantu vigatajvarāḥ | vyāsa uvāca | tataste nirbhayā jātā daityāḥ kāvyasya saṃśrayāt

देवैः श्रुतस्तु वृत्तान्तः सर्वैश्चारमुखात्किल ।तत्र सम्मन्त्र्य ते देवाः शक्रेण च परस्परम्॥ 45 ॥

devaiḥ śrutastu vṛttāntaḥ sarvaiścāramukhātkila | tatra sammantrya te devāḥ śakreṇa ca parasparam

मन्त्रं चक्रुः सुसंविग्नाः काव्यमन्त्रप्रभावतः ।योद्धुं गच्छामहे तूर्णं यावन्न च्यावयन्ति वै॥ 46 ॥

mantraṃ cakruḥ susaṃvignāḥ kāvyamantraprabhāvataḥ | yoddhuṃ gacchāmahe tūrṇaṃ yāvanna cyāvayanti vai

प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे ।दैत्याञ्जग्मुस्ततो देवाः संरुष्टाः शस्त्रपाणयः॥ 47 ॥

prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe | daityāñjagmustato devāḥ saṃruṣṭāḥ śastrapāṇayaḥ

जग्मुस्तान्विष्णुसहिता दानवान् हरिणोदिताः ।वध्यमानास्तु ते दैत्याः सन्त्रस्ता भयपीडिताः॥ 48 ॥

jagmustānviṣṇusahitā dānavān hariṇoditāḥ | vadhyamānāstu te daityāḥ santrastā bhayapīḍitāḥ

काव्यस्य शरणं जग्मू रक्ष रक्षेति चाब्रुवन् ।ताञ्छुक्रः पीडितान्दृष्ट्वा देवैर्दैत्यान्महाबलान्॥ 49 ॥

kāvyasya śaraṇaṃ jagmū rakṣa rakṣeti cābruvan | tāñchukraḥ pīḍitāndṛṣṭvā devairdaityānmahābalān

मा भैष्टेति वचः प्राह मन्त्रौषधिबलाद्विभुः ।दृष्ट्वा काव्यं सुराः सर्वे त्यक्त्वा तान्प्रययुः किल॥ 50 ॥

mā bhaiṣṭeti vacaḥ prāha mantrauṣadhibalādvibhuḥ | dṛṣṭvā kāvyaṃ surāḥ sarve tyaktvā tānprayayuḥ kila