Durga Saptashati
12
अध्याय 12 / 13

Chapter 12 — Phala Stuti

द्वादश अध्याय

41 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 12.1

ॐ देव्युवाच

oṃ devyuvāca

हिन्दी अर्थ

चाय आता ३७० । छ आओ ३. पा०--लम्भा०। २. पा०--वक्त्रास्तु वि०। ३. पा०--मुक्ति। ४. पा०--माड्ल्ये। ३. पा०--पुष्टे। २. पा०-ररात्रे। 3. पा०--महामाये। ४. शान्तनवी टीकाकारने यहाँ एक श्लोक अधिक पाठ माना है, जो इस प्रकार है--'सर्वतःपाणिपादान्ते सर्वतो$क्षिशिरोमुखे। सर्वत:श्रवणघ्नाणे नारायणि नमोस्तु ते ।॥। ” ५. पा०--ददासि कामान्‌। ६. पा०--च शमं। ३. पा०--कुले। २. पा०--क्षययिष्यामि। (क्षपयिष्यामि इति वा)। द्वादशो<5 ध्याय: देवी-चरित्रोंके पाठका माहात्म्य ध्यान (३० विद्युद्दामसमप्रभां मृगपतिस्कन्धस्थितां भीषणां कन्याभि: करवालखेटविलसद्धस्ताभिरासेविताम्‌ । हस्तैश्नक्रगदासिखेटविशिखांश्चापं गुणं तर्जनीं बिभ्राणामनलात्मिकां शशिधरां दुर्गा त्रिनेत्रां भजे ।। मैं तीन नेत्रोंवाली दुगदिवीका ध्यान करता हूँ, उनके श्रीअड़ोंकी प्रभा बिजलीके समान है। वे सिंहके कंधेपर बैठी हुई भयड्कर प्रतीत होती हैं। हाथोंमें तलवार, ढाल लिये अनेक कन्याएँ उनकी सेवामें खड़ी हैं। वे अपने हाथोंमें चक्र, गदा, तलवार, ढाल, बाण, धनुष, पाश और तर्जनी मुद्रा धारण किये हुए हैं। उनका स्वरूप अग्निमय है तथा वे माथेपर चन्द्रमाका मुकुट धारण करती हैं।) देव्युवाच

English

Om. The goddess spoke:

अध्याय 12

श्लोक 12.2

एभिः स्तवैश्च मां नित्यं स्तोष्यते यः समाहितः ।तस्याहं सकलां बाधां शमयिष्याम्यसंशयम्

ebhiḥ stavaiśca māṃ nityaṃ stoṣyate yaḥ samāhitaḥ | tasyāhaṃ sakalāṃ bādhāṃ śamayiṣyāmyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

देवताओ! जो एकाग्रचित्त होकर प्रतिदिन इन स्तुतियोंसे मेरा स्तवन करेगा, उसकी सारी बाधा मैं निश्चय ही दूर कर दूँगी

English

And whoever with mind composed shall praise me constantly with these hymns, I will quiet down every trouble for him assuredly.

अध्याय 12

श्लोक 12.3

मधुकैटभनाशं च महिषासुरघातनम् ।कीर्तयिष्यन्ति ये तद्वद्वधं शुम्भनिशुम्भयोः

madhukaiṭabhanāśaṃ ca mahiṣāsuraghātanam | kīrtayiṣyanti ye tadvadvadhaṃ śumbhaniśumbhayoḥ

हिन्दी अर्थ

जो मधु-कैटभका नाश, महिषासुरका वध तथा शुम्भ-निशुम्भके संहारके प्रसड़का पाठ करेंगे

English

And those who shall celebrate the destruction of Madhu and Kaitabha, the slaughter of the Asura Mahisha, and the slaying of Shumbha and Nishumbha likewise;

अध्याय 12

श्लोक 12.4

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां चैकचेतसः ।श्रोष्यन्ति चैव ये भक्त्या मम माहात्म्यमुत्तमम्

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ navamyāṃ caikacetasaḥ | śroṣyanti caiva ye bhaktyā mama māhātmyamuttamam

हिन्दी अर्थ

तथा अष्टमी, चतुर्दशी और नवमीको भी जो एकाग्रचित्त हो भक्तिपूर्वक मेरे उत्तम माहात्म्यका श्रवण करेंगे

English

and those also who shall listen in faith to this poem of my sublime majesty on the eighth day of the lunar fortnight, on the fourteenth and on the ninth, with intent mind—

अध्याय 12

श्लोक 12.5

न तेषां दुष्कृतं किञ्चिद्दुष्कृतोत्था न चापदः ।भविष्यति न दारिद्र्यं न चैवेष्टवियोजनम्

na teṣāṃ duṣkṛtaṃ kiñcidduṣkṛtotthā na cāpadaḥ | bhaviṣyati na dāridryaṃ na caiveṣṭaviyojanam

हिन्दी अर्थ

न तेषां दुष्कृतं किज्चिद्‌ दुष्कृतोत्था न चापद: । भविष्यति न दारिद्र्यं न चैवेष्टवियोजनम्‌

English

to them shall happen no wrong-doing whatever, nor calamities that arise from wrong-doing, nor poverty, nor indeed deprivation of their desires.

अध्याय 12

श्लोक 12.6

शत्रुभ्यो न भयं तस्य दस्युतो वा न राजतः ।न शस्त्रानलतोयौघात् कदाचित् सम्भविष्यति

śatrubhyo na bhayaṃ tasya dasyuto vā na rājataḥ | na śastrānalatoyaughāt kadācit sambhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

इतना ही नहीं, उन्हें शत्रुसे, लुटेरोंसे, राजासे, शस्त्रसे, अग्निसे तथा जलकी राशिसे भी कभी भय नहीं होगा

English

Never shall he experience fear from enemies, from robbers, nor from kings, nor from weapon or fire or water-flood.

अध्याय 12

श्लोक 12.7

तस्मान्ममैतन्माहात्म्यं पठितव्यं समाहितैः ।श्रोतव्यं च सदा भक्त्या परं स्वस्त्ययनं महत्

tasmānmamaitanmāhātmyaṃ paṭhitavyaṃ samāhitaiḥ | śrotavyaṃ ca sadā bhaktyā paraṃ svastyayanaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

इसलिये सबको एकाग्रचित्त होकर भक्तिपूर्वक मेरे इस माहात्म्यको सदा पढ़ना और सुनना चाहिये। यह परम कल्याणकारक है

English

Hence this poem of my majesty must be read by men of composed minds and listened to by them always with faith, for it is the supreme course of blessings.

अध्याय 12

श्लोक 12.8

उपसर्गानशेषांस्तु महामारीसमुद्भवान् ।तथा त्रिविधमुत्पातं माहात्म्यं शमयेन्मम

upasargānaśeṣāṃstu mahāmārīsamudbhavān | tathā trividhamutpātaṃ māhātmyaṃ śamayenmama

हिन्दी अर्थ

उपसर्गानशेषांस्तु महामारीसमुद्धवान्‌ । तथा त्रिविधमुत्पातं माहात्म्यं शमयेन्मम

English

Now may this poem of my majesty quell all kinds of calamities, which arise from grievous pestilence, and the three-fold portent.

अध्याय 12

श्लोक 12.9

यत्रैतत्पठ्यते सम्यङ्नित्यमायतने मम ।सदा न तद्विमोक्ष्यामि सान्निध्यं तत्र मे स्थितम्

yatraitatpaṭhyate samyaṅnityamāyatane mama | sadā na tadvimokṣyāmi sānnidhyaṃ tatra me sthitam

हिन्दी अर्थ

मेरे जिस मन्दिरमें प्रतिदिन विधिपूर्वक मेरे इस माहात्म्यका पाठ किया जाता है, उस स्थानको मैं कभी नहीं छोड़ती। वहाँ सदा ही मेरा संनिधान बना रहता है

English

Where this poem is duly read constantly at my sanctuary, I will never forsake that place, and there my presence is fixed.

अध्याय 12

श्लोक 12.10

बलिप्रदाने पूजायामग्निकार्ये महोत्सवे ।सर्वं ममैतन्माहात्म्यम् उच्चार्यं श्राव्यमेव च

balipradāne pūjāyāmagnikārye mahotsave | sarvaṃ mamaitanmāhātmyam uccāryaṃ śrāvyameva ca

हिन्दी अर्थ

बलिदान, पूजा, होम तथा महोत्सवके अवसरोंपर मेरे इस चरित्रका पूरा-पूरा पाठ और श्रवण करना चाहिये

English

At the offering of the bali, and during worship, in the ceremonies with fire, and at a great festival, all this story of my exploits must verily be proclaimed and listened to.

अध्याय 12

श्लोक 12.11

जानताजानता वापि बलिपूजां यथा कृताम् ।प्रतीक्षिष्याम्यहं प्रीत्या वह्निहोमं तथाकृतम्

jānatājānatā vāpi balipūjāṃ yathā kṛtām | pratīkṣiṣyāmyahaṃ prītyā vahnihomaṃ tathākṛtam

हिन्दी अर्थ

जानता<जानता वापि बलिपूजां तथा कृताम्‌ । प्रतीच्छिष्याम्यहं: प्रीत्या वह्लिहोमं तथा कृतम्‌

English

I will accept with kindliness both the bali worship that is paid, and the oblation by fire that is offered, by him who understands or him who understands not.

अध्याय 12

श्लोक 12.12

शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी ।तस्यां ममैतन्माहात्म्यं श्रुत्वा भक्तिसमन्वितः

śaratkāle mahāpūjā kriyate yā ca vārṣikī | tasyāṃ mamaitanmāhātmyaṃ śrutvā bhaktisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

शरत्कालमें जो वार्षिक महापूजा की जाती है, उस अवसरपर जो मेरे इस माहात्म्यको भक्तिपूर्वक सुनेगा, वह मनुष्य मेरे प्रसादसे सब बाधाओंसे मुक्त तथा धन, धान्य एवं पुत्रसे सम्पन्न होगा--इसमें तनिक भी सन्देह नहीं है

English

For the destruction of evil-doers, out of the desire for the good of the people and for the establishment of dharma — I appear age after age.

अध्याय 12

श्लोक 12.13

सर्वाबाधाविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः ।मनुष्यो मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः

sarvābādhāvinirmukto dhanadhānyasamanvitaḥ | manuṣyo matprasādena bhaviṣyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

शरत्कालमें जो वार्षिक महापूजा की जाती है, उस अवसरपर जो मेरे इस माहात्म्यको भक्तिपूर्वक सुनेगा, वह मनुष्य मेरे प्रसादसे सब बाधाओंसे मुक्त तथा धन, धान्य एवं पुत्रसे सम्पन्न होगा--इसमें तनिक भी सन्देह नहीं है

English

shall assuredly through my favour be delivered from every trouble, and be blessed with riches, grain and children.

अध्याय 12

श्लोक 12.14

श्रुत्वा ममैतन्माहात्म्यं तथा चोत्पत्तयः शुभाः ।पराक्रमं च युद्धेषु जायते निर्भयः पुमान्

śrutvā mamaitanmāhātmyaṃ tathā cotpattayaḥ śubhāḥ | parākramaṃ ca yuddheṣu jāyate nirbhayaḥ pumān

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा ममैतन्माहात्म्यं तथा चोत्पत्तय: शुभा: । पराक्रमं च युद्धेषु जायते निर्भय: पुमान्‌

English

From listening to this poem of my majesty moreover come splendid issues and prowess in battles, and a man becomes fearless.

अध्याय 12

श्लोक 12.15

रिपवः सङ्क्षयं यान्ति कल्याणं चोपपद्यते ।नन्दते च कुलं पुंसां माहात्म्यं मम शृण्वताम्

ripavaḥ saṅkṣayaṃ yānti kalyāṇaṃ copapadyate | nandate ca kulaṃ puṃsāṃ māhātmyaṃ mama śṛṇvatām

हिन्दी अर्थ

मेरे माहात्म्यका श्रवण करनेवाले पुरुषोंके शत्रु नष्ट हो जाते हैं, उन्हें कल्याणकी प्राप्ति होती तथा उनका कुल आनन्दित रहता है

English

When men listen to this poem of my majesty, enemies pass to destruction, and prosperity accrues, and their family rejoices.

अध्याय 12

श्लोक 12.16

शान्तिकर्मणि सर्वत्र तथा दुःस्वप्नदर्शने ।ग्रहपीडासु चोग्रासु माहात्म्यं शृणुयान्मम

śāntikarmaṇi sarvatra tathā duḥsvapnadarśane | grahapīḍāsu cogrāsu māhātmyaṃ śṛṇuyānmama

हिन्दी अर्थ

शान्तिकर्मणि सर्वत्र तथा दुःस्वप्रदर्शने । ग्रहपीडासु चोग्रासु माहात्म्यं शूणुयान्मम

English

Let a man listen to this poem of my majesty everywhere, at a ceremony for securing tranquillity, and after seeing an ill-dream, and when planets are greatly eclipsed.

अध्याय 12

श्लोक 12.17

उपसर्गाः शमं यान्ति ग्रहपीडाश्च दारुणाः ।दुःस्वप्नं च नृभिर्दृष्टं सुस्वप्नमुपजायते

upasargāḥ śamaṃ yānti grahapīḍāśca dāruṇāḥ | duḥsvapnaṃ ca nṛbhirdṛṣṭaṃ susvapnamupajāyate

हिन्दी अर्थ

इससे सब विघ्न तथा भयड्कर ग्रह-पीड़ाएँ शान्त हो जाती हैं और मनुष्योंद्वारा देखा हुआ दुःस्वप्न शुभ स्वप्नमें परिवर्तित हो जाता है

English

Thereby portents turn into calm, and also dreadful eclipses of the planets, and also an ill-dream which men have seen; and a sweet dream appears.

अध्याय 12

श्लोक 12.18

बालग्रहाभिभूतानां बालानां शान्तिकारकम् ।सङ्घातभेदे च नृणां मैत्रीकरणमुत्तमम्

bālagrahābhibhūtānāṃ bālānāṃ śāntikārakam | saṅghātabhede ca nṛṇāṃ maitrīkaraṇamuttamam

हिन्दी अर्थ

बालग्रहोंसे आक्रान्त हुए बालकोंके लिये यह माहात्म्य शान्तिकारक है तथा मनुष्योंके संगठनमें फूट होनेपर यह अच्छी प्रकार मित्रता करानेवाला होता है

English

It produces peacefulness in children who have been possessed by the demon that seizes children, and it is the best promoter of friendship among men when union is dissolved;

अध्याय 12

श्लोक 12.19

दुर्वृत्तानामशेषाणां बलहानिकरं परम् ।रक्षोभूतपिशाचानां पठनादेव नाशनम्

durvṛttānāmaśeṣāṇāṃ balahānikaraṃ param | rakṣobhūtapiśācānāṃ paṭhanādeva nāśanam

हिन्दी अर्थ

यह माहात्म्य समस्त दुराचारियोंके बलका नाश करनेवाला है। इसके पाठमात्रसे राक्षसों, भूतों और पिशाचोंका नाश हो जाता है

English

it is the most potent diminisher of the power of all men of ill livelihood; verily through reading it comes the destruction of Rakshasas, goblins and Pishachas.

अध्याय 12

श्लोक 12.20

सर्वं ममैतन्माहात्म्यं मम सन्निधिकारकम् ।पशुपुष्पार्घ्यधूपैश्च गन्धदीपैस्तथोत्तमैः

sarvaṃ mamaitanmāhātmyaṃ mama sannidhikārakam | paśupuṣpārghyadhūpaiśca gandhadīpaistathottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

मेरा यह सब माहात्म्य मेरे सामीप्यकी प्राप्ति करानेवाला है। पशु, पुष्प, अर्घ्य, धूप, दीप, गन्ध आदि उत्तम सामग्रियोंद्वारा पूजन करनेसे, ब्राह्मणोंको भोजन करानेसे, होम करनेसे, प्रतिदिन अभिषेक करनेसे, नाना प्रकारके अन्य भोगोंका अर्पण करनेसे तथा दान देने आदिसे एक वर्षतक जो मेरी आराधना की जाती है और उससे मुझे जितनी प्रसन्नता होती है, उतनी प्रसन्नता मेरे इस उत्तम चरित्रका एक बार श्रवण करनेमात्रसे हो जाती है। यह माहात्म्य श्रवण करनेपर पापोंको हर लेता और आरोग्य प्रदान करता है

English

All this poem of my majesty brings a man near unto me. And by means of cattle, flowers, arghya offerings and incenses, and by the finest perfumes and lamps,

अध्याय 12

श्लोक 12.21

विप्राणां भोजनैर्होमैः प्रोक्षणीयैरहर्निशम् ।अन्यैश्च विविधैर्भोगैः प्रदानैर्वत्सरेण या

viprāṇāṃ bhojanairhomaiḥ prokṣaṇīyairaharniśam | anyaiśca vividhairbhogaiḥ pradānairvatsareṇa yā

हिन्दी अर्थ

मेरा यह सब माहात्म्य मेरे सामीप्यकी प्राप्ति करानेवाला है। पशु, पुष्प, अर्घ्य, धूप, दीप, गन्ध आदि उत्तम सामग्रियोंद्वारा पूजन करनेसे, ब्राह्मणोंको भोजन करानेसे, होम करनेसे, प्रतिदिन अभिषेक करनेसे, नाना प्रकारके अन्य भोगोंका अर्पण करनेसे तथा दान देने आदिसे एक वर्षतक जो मेरी आराधना की जाती है और उससे मुझे जितनी प्रसन्नता होती है, उतनी प्रसन्नता मेरे इस उत्तम चरित्रका एक बार श्रवण करनेमात्रसे हो जाती है। यह माहात्म्य श्रवण करनेपर पापोंको हर लेता और आरोग्य प्रदान करता है

English

by feasts given to brahmans, by oblations, by sprinkled water day and night, and by various other objects of enjoyment, by gifts yearly—

अध्याय 12

श्लोक 12.22

प्रीतिर्मे क्रियते सास्मिन् सकृदुच्चरिते श्रुते ।श्रुतं हरति पापानि तथारोग्यं प्रयच्छति

prītirme kriyate sāsmin sakṛduccarite śrute | śrutaṃ harati pāpāni tathārogyaṃ prayacchati

हिन्दी अर्थ

प्रीतिममे क्रियते सास्मिन्‌ सकृत्सुचरिते श्रुते । श्रुतं हरति पापानि तथा<5<रोग्यं प्रयच्छति

English

the favour which comes by such means, such favour is won from me when this story of my noble exploits is once heard. When heard, it takes away sins and confers perfect health.

अध्याय 12

श्लोक 12.23

रक्षां करोति भूतेभ्यो जन्मनां कीर्तनं मम ।युद्धेषु चरितं यन्मे दुष्टदैत्यनिबर्हणम्

rakṣāṃ karoti bhūtebhyo janmanāṃ kīrtanaṃ mama | yuddheṣu caritaṃ yanme duṣṭadaityanibarhaṇam

हिन्दी अर्थ

मेरे प्रादुर्भावका कीर्तन समस्त भूतोंसे रक्षा करता है तथा मेरा युद्धविषयक चरित्र दुष्ट दैत्योंका संहार करनेवाला है

English

This celebration of my births preserves created beings from evil spirits; and from this story of my exploits in battles, the annihilation of the wicked Daityas,

अध्याय 12

श्लोक 12.24

तस्मिञ्छ्रुते वैरिकृतं भयं पुंसां न जायते ।युष्माभिः स्तुतयो याश्च याश्च ब्रह्मर्षिभिः कृताः

tasmiñchrute vairikṛtaṃ bhayaṃ puṃsāṃ na jāyate | yuṣmābhiḥ stutayo yāśca yāśca brahmarṣibhiḥ kṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

इसके श्रवण करनेपर मनुष्योंको शत्रुका भय नहीं रहता। देवताओ! तुमने और ब्रह्मर्षियोंने जो मेरी स्तुतियाँ की हैं

English

when it is heard, no fear that is caused by enmity springs up among men. And the hymns which ye have composed, and those composed by brahman rishis,

अध्याय 12

श्लोक 12.25

ब्रह्मणा च कृतास्तास्तु प्रयच्छन्तु शुभां मतिम् ।अरण्ये प्रान्तरे वापि दावाग्निपरिवारितः

brahmaṇā ca kṛtāstāstu prayacchantu śubhāṃ matim | araṇye prāntare vāpi dāvāgniparivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा ब्रह्माजीने जो स्तुतियाँ की हैं, वे सभी कल्याणमयी बुद्धि प्रदान करती हैं। वनमें, सूने मार्गमें अथवा दावानलसे घिर जानेपर

English

and those composed by Brahma, bestow a splendid mind. He who is surrounded by a raging fire in a forest or on a lonesome road,

अध्याय 12

श्लोक 12.26

दस्युभिर्वा वृतः शून्ये गृहीतो वापि शत्रुभिः ।सिंहव्याघ्रानुयातो वा वने वा वनहस्तिभिः

dasyubhirvā vṛtaḥ śūnye gṛhīto vāpi śatrubhiḥ | siṃhavyāghrānuyāto vā vane vā vanahastibhiḥ

हिन्दी अर्थ

निर्जन स्थानमें, लुटेरोंके दावमें पड़ जानेपर या शत्रुओंसे पकड़े जानेपर अथवा जंगलनमें सिंह, व्याप्र या जंगली हाथियोंके पीछा करनेपर

English

or who is encompassed by robbers in a desolate spot, or who is captured by enemies, or who is prowled after by a lion or tiger or by wild elephants in a forest,

अध्याय 12

श्लोक 12.27

राज्ञा क्रुद्धेन चाज्ञप्तो वध्यो बन्धगतोऽपि वा ।आघूर्णितो वा वातेन स्थितः पोते महार्णवे

rājñā kruddhena cājñapto vadhyo bandhagato'pi vā | āghūrṇito vā vātena sthitaḥ pote mahārṇave

हिन्दी अर्थ

कुपित राजाके आदेशसे वध या बन्धनके स्थानमें ले जाये जानेपर अथवा महासागरमें नावपर बैठनेके बाद भारी तूफानसे नावके डगमग होनेपर

English

or who is under the command of an enraged king, or who is sentenced to death, or who has fallen into bonds, or who is whirled around by the wind, or who stands in a ship in the wide sea,

अध्याय 12

श्लोक 12.28

पतत्सु चापि शस्त्रेषु सङ्ग्रामे भृशदारुणे ।सर्वाबाधासु घोरासु वेदनाभ्यर्दितोऽपि वा

patatsu cāpi śastreṣu saṅgrāme bhṛśadāruṇe | sarvābādhāsu ghorāsu vedanābhyardito'pi vā

हिन्दी अर्थ

और अत्यन्त भयड्ूकर युद्धमें शस्त्रोंका प्रहार होनेपर अथवा वेदनासे पीड़ित होनेपर, कि बहुना सभी भयानक बाधाओंके उपस्थित होनेपर

English

or who is in the most dreadful battle with weapons falling upon him, or who is afflicted with pain amidst all kinds of terrible troubles—

अध्याय 12

श्लोक 12.29

स्मरन् ममैतच्चरितं नरो मुच्येत सङ्कटात् ।मम प्रभावात्सिंहाद्या दस्यवो वैरिणस्तथा

smaran mamaitaccaritaṃ naro mucyeta saṅkaṭāt | mama prabhāvātsiṃhādyā dasyavo vairiṇastathā

हिन्दी अर्थ

स्मरन्ममैतच्चरितं नरो मुच्येत सडुकटात्‌ । मम प्रभावात्सिंहाद्या दस्यवो वैरिणस्तथा

English

such a man, on calling to mind this story of my exploits, is delivered from his strait. Through my power lions and other dangerous beasts, robbers and enemies,

अध्याय 12

श्लोक 12.30

दूरादेव पलायन्ते स्मरतश्चरितं मम

dūrādeva palāyante smarataścaritaṃ mama

हिन्दी अर्थ

जो मेरे इस चरित्रका स्मरण करता है, वह मनुष्य संकटसे मुक्त हो जाता है। मेरे प्रभावसे सिंह आदि हिंसक जनन्‍्तु नष्ट हो जाते हैं तथा लुटेरे और शत्रु भी मेरे चरित्रका स्मरण करनेवाले पुरुषसे दूर भागते हैं

English

from a distance indeed, flee from him who calls to mind this story of my exploits.

अध्याय 12

श्लोक 12.31

ऋषिरुवाच

ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

४१ ।। ऋषि कहते हैं--

English

The rishi spoke:

अध्याय 12

श्लोक 12.32

इत्युक्त्वा सा भगवती चण्डिका चण्डविक्रमा

ityuktvā sā bhagavatī caṇḍikā caṇḍavikramā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर प्रचण्ड पराक्रमवाली भगवती चण्डिका सब देवताओंके देखते-देखते वहीं अन्तर्धान हो गयीं। फिर समस्त देवता भी शत्रुओंके मारे जानेसे निर्भय हो पहलेकी ही भाँति यज्ञभागका उपभोग करते हुए अपने-अपने अधिकारका पालन करने लगे। संसारका विध्वंस करनेवाले महाभयड्कर अतुलपराक्रमी देवशत्रु शुम्भ तथा महाबली निशुम्भके युद्धमें देवीद्वारा मारे जानेपर शेष दैत्य पाताललोकमें चले आये

English

Having spoken thus, the adorable Chandika, who is fierce in prowess,

अध्याय 12

श्लोक 12.33

पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवान्तरधीयत ।तेऽपि देवा निरातङ्काः स्वाधिकारान्यथा पुरा

paśyatāṃ sarvadevānāṃ tatraivāntaradhīyata | te'pi devā nirātaṅkāḥ svādhikārānyathā purā

हिन्दी अर्थ

पश्यतामेवः देवानां तत्रैवान्तरधीयत । ते5पि देवा निरातड्का: स्वाधिकारान्‌ यथा पुरा

English

vanished there, while the gods were gazing indeed on her. The gods also, relieved from fear, their foes being slain, all resumed their own dominions as before,

अध्याय 12

श्लोक 12.34

यज्ञभागभुजः सर्वे चक्रुर्विनिहतारयः ।दैत्याश्च देव्या निहते शुम्भे देवरिपौ युधि

yajñabhāgabhujaḥ sarve cakrurvinihatārayaḥ | daityāśca devyā nihate śumbhe devaripau yudhi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर प्रचण्ड पराक्रमवाली भगवती चण्डिका सब देवताओंके देखते-देखते वहीं अन्तर्धान हो गयीं। फिर समस्त देवता भी शत्रुओंके मारे जानेसे निर्भय हो पहलेकी ही भाँति यज्ञभागका उपभोग करते हुए अपने-अपने अधिकारका पालन करने लगे। संसारका विध्वंस करनेवाले महाभयड्कर अतुलपराक्रमी देवशत्रु शुम्भ तथा महाबली निशुम्भके युद्धमें देवीद्वारा मारे जानेपर शेष दैत्य पाताललोकमें चले आये

English

participating in their shares of sacrifices. And the Daityas—when Shumbha, that most fierce foe of the gods, had been slain by the goddess in fight,

अध्याय 12

श्लोक 12.35

जगद्विध्वंसके तस्मिन् महोग्रेऽतुलविक्रमे ।निशुम्भे च महावीर्ये शेषाः पातालमाययुः

jagadvidhvaṃsake tasmin mahogre'tulavikrame | niśumbhe ca mahāvīrye śeṣāḥ pātālamāyayuḥ

हिन्दी अर्थ

स्‍्तुता सम्पूजिता पुष्पैर्धूपगन्धादिभिस्तथा । ददाति वित्तं पुत्रांश्व मतिं धर्मे गति) शुभाम्‌

English

he who brought ruin on the world and who was peerless in prowess, and when Nishumbha also, great in valour, was slain—the rest all came to Patala.

अध्याय 12

श्लोक 12.36

एवं भगवती देवी सा नित्यापि पुनः पुनः ।सम्भूय कुरुते भूप जगतः परिपालनम्

evaṃ bhagavatī devī sā nityāpi punaḥ punaḥ | sambhūya kurute bhūpa jagataḥ paripālanam

हिन्दी अर्थ

एवं भगवती देवी सा नित्यापि पुन: पुन: । सम्भूय कुरुते भूप जगत: परिपालनम्‌

English

Thus that adorable goddess, although everlasting, yet taking birth again and again, accomplishes the safeguarding of the world, O king.

अध्याय 12

श्लोक 12.37

तयैतन्मोह्यते विश्वं सैव विश्वं प्रसूयते ।सा याचिता च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति

tayaitanmohyate viśvaṃ saiva viśvaṃ prasūyate | sā yācitā ca vijñānaṃ tuṣṭā ṛddhiṃ prayacchati

हिन्दी अर्थ

वे ही इस विश्वको मोहित करतीं, वे ही जगत्‌को जन्म देतीं तथा वे ही प्रार्थना करनेपर सन्तुष्ट हो विज्ञान एवं समृद्धि प्रदान करती हैं

English

By her this universe is bewitched; she verily gives birth to the universe. And when besought, she bestows knowledge; when gratified, she bestows prosperity.

अध्याय 12

श्लोक 12.38

व्याप्तं तयैतत्सकलं ब्रह्माण्डं मनुजेश्वर ।महादेव्या महाकाली महामारीस्वरूपया

vyāptaṃ tayaitatsakalaṃ brahmāṇḍaṃ manujeśvara | mahādevyā mahākālī mahāmārīsvarūpayā

हिन्दी अर्थ

राजन! महाप्रलयके समय महामारीका स्वरूप धारण करनेवाली वे महाकाली ही इस समस्त ब्रह्माण्डमें व्याप्त हैं

English

All this egg of Brahma, O king, is pervaded by her, who is Mahakali at Mahakala, and who has the nature of the great destroying goddess Mahamari.

अध्याय 12

श्लोक 12.39

सैव काले महामारी सैव सृष्टिर्भवत्यजा ।स्थितिं करोति भूतानां सैव काले सनातनी

saiva kāle mahāmārī saiva sṛṣṭirbhavatyajā | sthitiṃ karoti bhūtānāṃ saiva kāle sanātanī

हिन्दी अर्थ

वे ही समय-समयपर महामारी होती और वे ही स्वयं अजन्मा होती हुई भी सृष्टिके रूपमें प्रकट होती हैं। वे सनातनी देवी ही समयानुसार सम्पूर्ण भूतोंकी रक्षा करती हैं

English

She indeed is Mahamari at the fated time; she indeed is creation, the Unborn; she indeed, the Eternal, gives stability to created beings at their fated time.

अध्याय 12

श्लोक 12.40

भवकाले नृणां सैव लक्ष्मीर्वृद्धिप्रदा गृहे ।सैवाभावे तथालक्ष्मीर्विनाशायोपजायते

bhavakāle nṛṇāṃ saiva lakṣmīrvṛddhipradā gṛhe | saivābhāve tathālakṣmīrvināśāyopajāyate

हिन्दी अर्थ

भवकाले नृणां सैव लक्ष्मीवृद्धिप्रदा गृहे । सैवाभावे तथालक्ष्मीविनाशायोपजायते

English

She indeed is Lakshmi, bestowing prosperity on the houses of men while she abides with them; and she indeed, when she is absent, becomes the goddess of Ill Fortune unto their destruction.

अध्याय 12

श्लोक 12.41

स्तुता सम्पूजिता पुष्पैर्गन्धधूपादिभिस्तथा ।ददाति वित्तं पुत्रांश्च मतिं धर्मे गतिं शुभाम्

stutā sampūjitā puṣpairgandhadhūpādibhistathā | dadāti vittaṃ putrāṃśca matiṃ dharme gatiṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

पुष्प, धूप और गन्ध आदिसे पूजन करके उनकी स्तुति करनेपर वे धन, पुत्र, धार्मिक बुद्धि तथा उत्तम गति प्रदान करती हैं

English

When hymned and worshipped with flowers, and with incense, perfumes and other offerings, she bestows wealth and sons, and a mind brilliant in righteousness, and a happy course.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।