Durga Saptashati
5
अध्याय 5 / 13

Chapter 5 — Shumbha-Nishumbha Katha

पञ्चम अध्याय — चण्ड-मुण्ड वध

63 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

अध्याय 5

श्लोक 5.1

ॐ क्लीं ऋषिरुवाच

oṃ klīṃ ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

१. किसी-किसी प्रतिमें 'ऋषिरुवाच'के बाद “ततः सुरगणा: सर्वे देव्या इन्द्रपुरोगमा: । स्तुतिमारेभिरे कर्तु निहते महिषासुरे ।। ” इतना पाठ अधिक है। २. पा०--च अध्य०। ३. पा०-पैः सुधूपिता। २. मार्कण्डेयपुराणकी आधुनिक प्रतियोंमें--“ददाम्यहमतिप्रीत्या स्तवैरेभि: सुपूजिता।'-- इतना पाठ अधिक है। किसी-किसी प्रतिमें--“कर्त्तव्यमपरं यच्च दुष्करं तन्न विदमहे। इत्याकर्णयय वचो देव्या: प्रत्युचुस्ते दिवौकस: ॥। ” इतना और अधिक पाठ है। ३. किसी-किसी प्रतिमें 'गौरादेहा सा” “गौरी देहासा” इत्यादि पाठ भी उपलब्ध होते हैं। पजञ्चमो5 ध्याय: देवताओंद्वारा देवीकी स्तुति, चण्ड-मुण्डके मुखसे अम्बिकाके रूपकी प्रशंसा सुनकर शुम्भका उनके पास दूत भेजना और दूतका निराश लौटना विनियोग [3 अस्य श्रीउत्तरचरित्रस्य रुद्रऋषि:, महासरस्वती देवता, अनुष्टप्‌ छन्‍्द:, भीमा शक्तिः, भ्रामरी बीजम्‌, सूर्यस्तत््वम, सामवेद: स्वरूपम्‌, महासरस्वतीप्रीत्यर्थे उत्तरचरित्रपाठे विनियोग: । ७ इस उत्तर चरित्रके रुद्र ऋषि हैं, महासरस्वती देवता हैं, अनुष्टप्‌ छनन्‍्द है, भीमा शक्ति हैं, भ्रामरी बीज है, सूर्य तत्त्व है और सामवेद स्वरूप है। महासरस्वतीकी प्रसन्नताके लिये उत्तर चरित्रके पाठमें इसका विनियोग किया जाता है। ध्यान ३० घण्टाशूलहलानि शड्खमुसले चक्र धनु: सायकं हस्ताब्जैर्दधतीं बनानन्‍्तविलसच्छीतांशुतुल्यप्र भाम्‌ । गौरीदेहसमुद्धवां त्रिजगतामाधारभूतां महा- पूर्वामत्र सरस्वतीमनुभजे शुम्भादिदैत्यार्दिनीम्‌ ॥। जो अपने करकमलोंमें घण्टा, शूल, हल, शड्ख, मूसल, चक्र, धनुष और बाण धारण करती हैं, शरदऋतुके शोभासम्पन्न चन्द्रमाके समान जिनकी मनोहर कान्ति है, जो तीनों लोकोंकी आधारभूता और शुम्भ आदि दैत्योंका नाश करनेवाली हैं तथा गौरीके शरीरसे जिनका प्राकट्य हुआ है, उन महासरस्वती देवीका मैं निरन्तर भजन करता हूँ।] “३6 कली! ऋषिरुवाच

English

Then suddenly, from the frowning forehead-plate of the Goddess, Kali — of terrifying face, bearing sword and noose — sprang forth.

अध्याय 5

श्लोक 5.2

पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः ।त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रयात्

purā śumbhaniśumbhābhyāmasurābhyāṃ śacīpateḥ | trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtā madabalāśrayāt

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें शुम्भ और निशुम्भ नामक असुरोंने अपने बलके घमंडमें आकर शचीपति इन्द्रके हाथसे तीनों लोकोंका राज्य और यज्ञभाग छीन लिये

English

Of yore the Asuras Shumbha and Nishumbha, trusting in their pride and strength, robbed Shachi's lord of the three worlds and of his portions of the sacrifices;

अध्याय 5

श्लोक 5.3

तावेव सूर्यतां तद्वदधिकारं तथैन्दवम् ।कौबेरमथ याम्यं च चक्राते वरुणस्य च

tāveva sūryatāṃ tadvadadhikāraṃ tathaindavam | kauberamatha yāmyaṃ ca cakrāte varuṇasya ca

हिन्दी अर्थ

वे ही दोनों सूर्य, चन्द्रमा, कुबेर, यम और वरुणके अधिकारका भी उपयोग करने लगे। वायु और अग्निका कार्य भी वे ही करने लगे। उन दोनोंने सब देवताओंको अपमानित, राज्यश्रष्ट, पराजित तथा अधिकारहीन करके स्वर्गसे निकाल दिया। उन दोनों महान्‌ असुरोंसे तिरस्कृत देवताओंने अपराजिता देवीका स्मरण किया और सोचा “जगदम्बाने हमलोगोंको वर दिया था कि आपत्तिकालमें स्मरण करनेपर मैं तुम्हारी सब आपत्तियोंका तत्काल नाश कर दूँगी”

English

they both usurped likewise the sun's dignity and the moon's dominion, and Kuvera's and Yama's and Varuna's;

अध्याय 5

श्लोक 5.4

तावेव पवनर्द्धिं च चक्रतुर्वह्निकर्म च ।ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्याः पराजिताः

tāveva pavanarddhiṃ ca cakraturvahnikarma ca | tato devā vinirdhūtā bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ

हिन्दी अर्थ

चौथा अध्याय पूरा हुआ

English

and they both exercised Vayu's authority and Agni's sphere of action. Thereby the gods were scattered, deprived of their sovereignties and put to rout.

अध्याय 5

श्लोक 5.5

हृताधिकारास्त्रिदशास्ताभ्यां सर्वे निराकृताः ।महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम्

hṛtādhikārāstridaśāstābhyāṃ sarve nirākṛtāḥ | mahāsurābhyāṃ tāṃ devīṃ saṃsmarantyaparājitām

हिन्दी अर्थ

ह्ृताधिकारास्त्रिदशास्ता भ्यां सर्वे निराकृता । महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम्‌

English

The thirty gods, bereft of their dominion and set at nought by those two great Asuras, all recall to mind that never-vanquished goddess:

अध्याय 5

श्लोक 5.6

तयास्माकं वरो दत्तो यथापत्सु स्मृताखिलाः ।भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात्परमापदः

tayāsmākaṃ varo datto yathāpatsu smṛtākhilāḥ | bhavatāṃ nāśayiṣyāmi tatkṣaṇātparamāpadaḥ

हिन्दी अर्थ

तयास्माकं वरो दत्तो यथा55पत्सु स्मृताखिला: । भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात्परमापद:

English

'Thou didst grant us the boon—As ye, when in calamities, shall call me to mind, that very moment will I put an end to all your direst calamities.'

अध्याय 5

श्लोक 5.7

इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम् ।जग्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टुवुः

iti kṛtvā matiṃ devā himavantaṃ nageśvaram | jagmustatra tato devīṃ viṣṇumāyāṃ pratuṣṭuvuḥ

हिन्दी अर्थ

इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम्‌ । जम्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टवु:

English

Making this resolve, the gods went to Himavat, lord among mountains, and there raised their hymn to the goddess, who is Vishnu's illusive power.

अध्याय 5

श्लोक 5.8

देवा ऊचुः

devā ūcuḥ

हिन्दी अर्थ

देवता बोले--

English

The gods spoke:

अध्याय 5

श्लोक 5.9

नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम्

namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ | namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām

हिन्दी अर्थ

देवीको नमस्कार है, महादेवी शिवाको सर्वदा नमस्कार है। प्रकृति एवं भद्राको प्रणाम है। हमलोग नियमपूर्वक जगदम्बाको नमस्कार करते हैं

English

Reverence to the goddess, to the great goddess! To her who is auspicious reverence perpetually! Reverence to Prakriti the good! Submissive we fall prostrate before her!

अध्याय 5

श्लोक 5.10

रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः ।ज्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः

raudrāyai namo nityāyai gauryai dhātryai namo namaḥ | jyotsnāyai cendurūpiṇyai sukhāyai satataṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

रौद्राकों नमस्कार है। नित्या, गौरी एवं धात्रीको बारंबार नमस्कार है। ज्योत्स्नामयी, चन्द्ररूपिणी एवं सुखस्वरूपा देवीको सतत प्रणाम

English

Reverence to her who is terrible, to her who is constant! To Gauri, to Dhatri reverence, yea reverence! And to the Moonlight, to her who has the moon's form, to her who is happy, reverence continually!

अध्याय 5

श्लोक 5.11

कल्याण्यै प्रणतां वृद्ध्यै सिद्ध्यै कुर्मो नमो नमः ।नैरृत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः

kalyāṇyai praṇatāṃ vṛddhyai siddhyai kurmo namo namaḥ | nairṛtyai bhūbhṛtāṃ lakṣmyai śarvāṇyai te namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

शरणागतोंका कल्याण करनेवाली वृद्धि एवं सिद्धिरूपा देवीको हम बारंबार नमस्कार करते हैं। नै#ऋती (राक्षसोंकी लक्ष्मी), राजाओंकी लक्ष्मी तथा शर्वाणी (शिवपत्नी)-स्वरूपा आप जगदम्बाको बार-बार नमस्कार है

English

Falling prostrate, to her who is propitious, to Prosperity, to Perfection let us pay reverence, yea reverence! To Nirriti, to the goddess of Good Fortune of kings, to thee, Sharvani, reverence, yea reverence!

अध्याय 5

श्लोक 5.12

दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै ।ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः

durgāyai durgapārāyai sārāyai sarvakāriṇyai | khyātyai tathaiva kṛṣṇāyai dhūmrāyai satataṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्गा, दुर्गपारा (दुर्गम संकटसे पार उतारनेवाली), सारा (सबकी सारभूता), सर्वकारिणी, ख्याति, कृष्णा और धूम्रादेवीको सर्वदा नमस्कार है

English

To Durga, to her who is a further shore difficult to be reached, to her who is essential, to her who works all things, and to Fame also, to her who is blue-black, to her who is smoke-dark, reverence continually!

अध्याय 5

श्लोक 5.13

अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः ।नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः

atisaumyātiraudrāyai natāstasyai namo namaḥ | namo jagatpratiṣṭhāyai devyai kṛtyai namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त सौम्य तथा अत्यन्त रौद्ररूपा देवीको हम नमस्कार करते हैं, उन्हें हमारा बारंबार प्रणाम है। जगत्‌की आधारभूता कृति देवीको बारंबार नमस्कार है

English

Before her who is at once most gentle and most harsh we fall prostrate; to her reverence, yea reverence! Reverence to her who is the foundation of the world! To the goddess who is Action reverence, yea reverence!

अध्याय 5

श्लोक 5.77

या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.१४-१६॥ या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.१७-१९॥ या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.२०-२२॥ या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.२३-२५॥ या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.२६-२८॥ या देवी सर्वभूतेषु छायारूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.२९-३१॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.३२-३४॥ या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.३५-३७॥ या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.३८-४०॥ या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.४१-४३॥ या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.४४-४६॥ या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.४७-४९॥ या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.५०-५२॥ या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.५३-५५॥ या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.५६-५८॥ या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.५९-६१॥ या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.६२-६४॥ या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.६५-६७॥ या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.६८-७०॥ या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.७१-७३॥ या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.७४-७६॥ इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या ।भूतेषु सततं तस्यै व्याप्त्यै देव्यै नमो नमः

yā devī sarvabhūteṣu śaktirūpeṇa saṃsthitā | namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

जो देवी सब प्राणियों में विष्णुमाया कहलाती हैं, जो चेतना कही जाती हैं, और जो बुद्धि, निद्रा, क्षुधा, छाया, शक्ति, तृष्णा, क्षान्ति, जाति, लज्जा, शान्ति, श्रद्धा, कान्ति, लक्ष्मी, वृत्ति, स्मृति, दया, तुष्टि, मातृ और भ्रान्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार; हर रूप के बाद यही वाक्य दोहराया गया है, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बार-बार नमस्कार। जो सब प्राणियों की इन्द्रियों और भूतों की अधिष्ठात्री हैं और उनमें निरंतर व्याप्त हैं, उन व्याप्ति-रूपा देवी को बार-बार नमस्कार।

English

Salutation to the Goddess who is called Vishnu-maya in all beings, who is called consciousness, and who abides as intellect, sleep, hunger, shadow, power, thirst, forbearance, birth-kind, modesty, peace, faith, radiance, fortune, activity, memory, compassion, contentment, motherhood and delusion; after each form the same salutation is repeated: to her salutation, to her salutation, to her salutation again and again. Salutation again and again to the Goddess who presides over the senses and the elements of all beings and constantly pervades them.

अध्याय 5

श्लोक 5.81

चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद् व्याप्य स्थिता जगत् ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५.७८-८०॥ स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रया- त्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता ।करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः

citirūpeṇa yā kṛtsnametad vyāpya sthitā jagat | namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 5.78-80|| stutā suraiḥ pūrvamabhīṣṭasaṃśrayā- ttathā surendreṇa dineṣu sevitā | karotu sā naḥ śubhaheturīśvarī śubhāni bhadrāṇyabhihantu cāpadaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तुता सुरै: पूर्वमभीष्टसं श्रया- त्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता । करोतु सा नः शुभहेतुरी श्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापद:

English

To her who exists pervading this entire world with the form of Thinking Mind—reverence to her, reverence to her, reverence to her, reverence, yea reverence! Praised by the gods aforetime because of eagerly-desired protection, and waited upon by the lord of the gods many days, may she, the goddess, the origin of brightness, accomplish for us bright things, yea good things, and ward off calamities!

अध्याय 5

श्लोक 5.82

या साम्प्रतं चोद्धतदैत्यतापितै- रस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते ।या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभिः

yā sāmprataṃ coddhatadaityatāpitai- rasmābhirīśā ca surairnamasyate | yā ca smṛtā tatkṣaṇameva hanti naḥ sarvāpado bhaktivinamramūrtibhiḥ

हिन्दी अर्थ

उहण्ड दैत्योंसे सताये हुए हम सभी देवता जिन परमेश्वरीको इस समय नमस्कार करते हैं तथा जो भक्तिसे विनम्र पुरुषोंद्वारा स्मरण की जानेपर तत्काल ही सम्पूर्ण विपत्तियोंका नाश कर देती हैं, वे जगदम्बा हमारा संकट दूर करें

English

And she, who is both reverenced as queen by us gods, who are tormented now by the arrogant Daityas, and whom we call to mind as we bow our bodies in faith, she this very moment destroys all our calamities!

अध्याय 5

श्लोक 5.83

ऋषिरुवाच

ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं--

English

The rishi spoke:

अध्याय 5

श्लोक 5.84

एवं स्तवाभियुक्तानां देवानां तत्र पार्वती ।स्नातुमभ्याययौ तोये जाह्नव्या नृपनन्दन

evaṃ stavābhiyuktānāṃ devānāṃ tatra pārvatī | snātumabhyāyayau toye jāhnavyā nṛpanandana

हिन्दी अर्थ

राजन्‌ इस प्रकार जब देवता स्तुति कर रहे थे, उस समय पार्वती देवी गड़ाजीके जलमें स्नान करनेके लिये वहाँ आयीं

English

While the gods were thus engaged in offering hymns and other reverential acts, Parvati came there to bathe in the water of the Ganges, O prince.

अध्याय 5

श्लोक 5.85

साब्रवीत्तान् सुरान् सुभ्रूर्भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का ।शरीरकोशतश्चास्याः समुद्भूताब्रवीच्छिवा

sābravīttān surān subhrūrbhavadbhiḥ stūyate'tra kā | śarīrakośataścāsyāḥ samudbhūtābravīcchivā

हिन्दी अर्थ

उन सुन्दर भौंहोंवाली भगवतीने देवताओंसे पूछा--“आपलोग यहाँ किसकी स्तुति करते हैं?” तब उन्हींके शरीरकोशसे प्रकट हुई शिवादेवी बोलीं--

English

She, the beautiful-browed, said to those gods, 'Whom do ye, lords, hymn here?' And springing forth from the treasure-house of her body, the auspicious goddess spoke:

अध्याय 5

श्लोक 5.86

स्तोत्रं ममैतत्क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः ।देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः

stotraṃ mamaitatkriyate śumbhadaityanirākṛtaiḥ | devaiḥ sametaiḥ samare niśumbhena parājitaiḥ

हिन्दी अर्थ

“शुम्भदैत्यसे तिरस्कृत और युद्धमें निशुम्भसे पराजित हो यहाँ एकत्रित हुए ये समस्त देवता यह मेरी ही स्तुति कर रहे हैं'

English

'For me this hymn is uttered by the assembled gods, who have been set at nought by the Daitya Shumbha and routed in battle by Nishumbha.'

अध्याय 5

श्लोक 5.87

शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निःसृताम्बिका ।कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते

śarīrakośādyattasyāḥ pārvatyā niḥsṛtāmbikā | kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu gīyate

हिन्दी अर्थ

पार्वतीजीके शरीरकोशसे अम्बिकाका प्रादुर्भाव हुआ था, इसलिये वे समस्त लोकोंमें 'कौशिकी” कही जाती हैं

English

Because Ambika issued forth from the treasure-house of Parvati's body, she is therefore named in song as Kaushiki among all the worlds.

अध्याय 5

श्लोक 5.88

तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत्सापि पार्वती ।कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया

tasyāṃ vinirgatāyāṃ tu kṛṣṇābhūtsāpi pārvatī | kāliketi samākhyātā himācalakṛtāśrayā

हिन्दी अर्थ

कौशिकीके प्रकट होनेके बाद पार्वतीदेवीका शरीर काले रंगका हो गया, अतः वे हिमालयपर रहनेवाली कालिकादेवीके नामसे विख्यात हुईं

English

Now after she had issued forth, the other also, even Parvati, became black; she is celebrated as Kalika; she fixed her abode on Mount Himavat.

अध्याय 5

श्लोक 5.89

ततोऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम् ।ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः

tato'mbikāṃ paraṃ rūpaṃ bibhrāṇāṃ sumanoharam | dadarśa caṇḍo muṇḍaśca bhṛtyau śumbhaniśumbhayoḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर शुम्भ-निशुम्भके भृत्य चण्ड-मुण्ड वहाँ आये और उन्होंने परम मनोहर रूप धारण करनेवाली अम्बिकादेवीको देखा

English

Thereafter Chanda and Munda, the two servants of Shumbha and Nishumbha, saw Ambika displaying her sublime and most captivating form;

अध्याय 5

श्लोक 5.90

ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता सातीव सुमनोहरा ।काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम्

tābhyāṃ śumbhāya cākhyātā sātīva sumanoharā | kāpyāste strī mahārāja bhāsayantī himācalam

हिन्दी अर्थ

फिर वे शुम्भके पास जाकर बोले--“महाराज! एक अत्यन्त मनोहर स्त्री है, जो अपनी दिव्य कान्तिसे हिमालयको प्रकाशित कर रही है

English

and both spake out unto Shumbha: 'What woman then, most surpassingly captivating, dwells here, illuminating Mount Himavat, O great king?'

अध्याय 5

श्लोक 5.91

नैव तादृक् क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम् ।ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर

naiva tādṛk kvacidrūpaṃ dṛṣṭaṃ kenaciduttamam | jñāyatāṃ kāpyasau devī gṛhyatāṃ cāsureśvara

हिन्दी अर्थ

नैव तादृक्‌ क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम्‌ । ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृहृतां चासुरेश्वर

English

'Such sublime beauty was never in sooth seen by anyone anywhere; let it be ascertained if she is any goddess, and let her be taken possession of, O lord of the Asuras.'

अध्याय 5

श्लोक 5.92

स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा ।सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान् द्रष्टुमर्हति

strīratnamaticārvaṅgī dyotayantī diśastviṣā | sā tu tiṣṭhati daityendra tāṃ bhavān draṣṭumarhati

हिन्दी अर्थ

स्त्रियोंमें तो वह रत्न है, उसका प्रत्येक अड़ बहुत ही सुन्दर है तथा वह अपने श्रीअड़ोंकी प्रभासे सम्पूर्ण दिशाओंमें प्रकाश फैला रही है। दैत्ययाज! अभी वह हिमालयपर ही मौजूद है, आप उसे देख सकते हैं

English

'A gem among women, surpassingly beautiful in body, illuminating the regions of the sky with her lustre—there she is then, O lord of the Daityas; deign, Sir, to look at her.'

अध्याय 5

श्लोक 5.93

यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो ।त्रैलोक्ये तु समस्तानि साम्प्रतं भान्ति ते गृहे

yāni ratnāni maṇayo gajāśvādīni vai prabho | trailokye tu samastāni sāmprataṃ bhānti te gṛhe

हिन्दी अर्थ

प्रभो! तीनों लोकोंमें मणि, हाथी और घोड़े आदि जितने भी रलन हैं, वे सब इस समय आपके घरमें शोभा पाते हैं

English

'Moreover, whatever gems, precious stones, elephants, horses and other valuable things indeed exist in the three worlds, O lord, all those display their splendour at this present time in thy house.'

अध्याय 5

श्लोक 5.94

ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात् ।पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैःश्रवा हयः

airāvataḥ samānīto gajaratnaṃ purandarāt | pārijātataruścāyaṃ tathaivoccaiḥśravā hayaḥ

हिन्दी अर्थ

हाथियोंमें रत्नभूत ऐरावत, यह पारिजातका वृक्ष और यह उच्चै:श्रवा घोड़ा--यह सब आपने इन्द्रसे ले लिया है

English

'Airavata, gem among elephants, has been captured from Purandara; and this Parijata tree and also the horse Uchchaihshravas.'

अध्याय 5

श्लोक 5.95

विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति तेऽङ्गणे ।रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसोऽद्भुतम्

vimānaṃ haṃsasaṃyuktametattiṣṭhati te'ṅgaṇe | ratnabhūtamihānītaṃ yadāsīdvedhaso'dbhutam

हिन्दी अर्थ

हंसोंसे जुता हुआ यह विमान भी आपके आँगनमें शोभा पाता है। यह रत्नभूत अद्भुत विमान, जो पहले ब्रह्माजीके पास था, अब आपके यहाँ लाया गया है

English

'Here stands the heavenly chariot yoked with swans in thy court-yard; it has been brought here, the wonderful chariot composed of gems, which belonged to Brahma.'

अध्याय 5

श्लोक 5.96

निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात् ।किञ्जल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम्

nidhireṣa mahāpadmaḥ samānīto dhaneśvarāt | kiñjalkinīṃ dadau cābdhirmālāmamlānapaṅkajām

हिन्दी अर्थ

यह महापद्म नामक निधि आप कुबेरसे छीन लाये हैं। समुद्रने भी आपको किज्जल्किनी नामकी माला भेंट की है, जो केसरोंसे सुशोभित है और जिसके कमल कभी कुम्हलाते नहीं

English

'Here is the Nidhi Mahapadma, captured from the Lord of wealth. And the Ocean gave a garland made of filaments and of undying lotus flowers.'

अध्याय 5

श्लोक 5.97

छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनस्रावि तिष्ठति ।तथायं स्यन्दनवरो यः पुरासीत्प्रजापतेः

chatraṃ te vāruṇaṃ gehe kāñcanasrāvi tiṣṭhati | tathāyaṃ syandanavaro yaḥ purāsītprajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

छत्र॑ ते वारुणं गेहे काउ्चनस्रावि तिष्ठति । तथायं स्यन्दनवरो यः पुरा55सीत्प्रजापते:

English

'In thy house stands Varuna's umbrella, which streams with gold. And here is the choice chariot that belonged to Prajapati formerly.'

अध्याय 5

श्लोक 5.98

मृत्योरुत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता ।पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे

mṛtyorutkrāntidā nāma śaktirīśa tvayā hṛtā | pāśaḥ salilarājasya bhrātustava parigrahe

हिन्दी अर्थ

दैत्येश्वर! मृत्युकी उत्क्रान्तिदा नामवाली शक्ति भी आपने छीन ली है तथा वरुणका पाश और समुद्रमें होनेवाले सब प्रकारके रत्न आपके भाई निशुम्भके अधिकारमें हैं। अग्निने भी स्वतः शुद्ध किये हुए दो वस्त्र आपकी सेवामें अर्पित किये हैं

English

'Thou, O lord, hast carried off Death's power, which is named Utkranti-da. The noose of the Ocean-king is in thy brother's possession.'

अध्याय 5

श्लोक 5.99

निशुम्भस्याब्धिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः ।वह्निरपि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी

niśumbhasyābdhijātāśca samastā ratnajātayaḥ | vahnirapi dadau tubhyamagniśauce ca vāsasī

हिन्दी अर्थ

दैत्येश्वर! मृत्युकी उत्क्रान्तिदा नामवाली शक्ति भी आपने छीन ली है तथा वरुणका पाश और समुद्रमें होनेवाले सब प्रकारके रत्न आपके भाई निशुम्भके अधिकारमें हैं। अग्निने भी स्वतः शुद्ध किये हुए दो वस्त्र आपकी सेवामें अर्पित किये हैं

English

'And Nishumbha has every kind of gem which is produced in the sea. Agni also gave thee two garments which are purified by fire.'

अध्याय 5

श्लोक 5.100

एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते ।स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते

evaṃ daityendra ratnāni samastānyāhṛtāni te | strīratnameṣā kalyāṇī tvayā kasmānna gṛhyate

हिन्दी अर्थ

दैत्यराज! इस प्रकार सभी रत्न आपने एकत्र कर लिये हैं। फिर जो यह स्त्रियोंमें रतनरूप कल्याणकारी देवी है, इसे आप क्यों नहीं अपने अधिकारमें कर लेते?

English

'Thus, O lord of the Daityas, all gems have been captured by thee; why dost thou not seize this auspicious lady, this gem of womankind?'

अध्याय 5

श्लोक 5.101

ऋषिरुवाच

ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं--

English

The rishi spoke:

अध्याय 5

श्लोक 5.102

निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः ।प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्या महासुरम्

niśamyeti vacaḥ śumbhaḥ sa tadā caṇḍamuṇḍayoḥ | preṣayāmāsa sugrīvaṃ dūtaṃ devyā mahāsuram

हिन्दी अर्थ

चण्ड-मुण्डका यह वचन सुनकर शुम्भने महादैत्य सुग्रीवको दूत बनाकर देवीके पास भेजा और कहा--'तुम मेरी आज्ञासे उसके सामने ये-ये बातें कहना और ऐसा उपाय करना जिससे प्रसन्न होकर वह शीघ्र ही यहाँ आ जाय”

English

Shumbha, on hearing this speech then from Chanda and Munda, sent the great Asura Sugriva as messenger to the goddess,

अध्याय 5

श्लोक 5.103

इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम ।यथा चाभ्येति सम्प्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु

iti ceti ca vaktavyā sā gatvā vacanānmama | yathā cābhyeti samprītyā tathā kāryaṃ tvayā laghu

हिन्दी अर्थ

इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम । यथा चाभ्येति सम्प्रीत्या तथा कार्य त्वया लघु

English

saying, 'Go and address her thus and thus according to my words, and lightly conduct the matter so that she may come to me of her own good pleasure.'

अध्याय 5

श्लोक 5.104

स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेऽतिशोभने ।तां च देवीं ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा

sa tatra gatvā yatrāste śailoddeśe'tiśobhane | tāṃ ca devīṃ tataḥ prāha ślakṣṇaṃ madhurayā girā

हिन्दी अर्थ

स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेइतिशो भने । सा3 देवी तां ततः प्राह श्लक्षणं मधुरया गिरा

English

He went to where the goddess sat on a very bright spot in the mountain, and spoke gently with mellifluous voice.

अध्याय 5

श्लोक 5.105

दूत उवाच

dūta uvāca

हिन्दी अर्थ

दूत बोला:

English

The messenger spoke:

अध्याय 5

श्लोक 5.106

देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः ।दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः

devi daityeśvaraḥ śumbhastrailokye parameśvaraḥ | dūto'haṃ preṣitastena tvatsakāśamihāgataḥ

हिन्दी अर्थ

देवि! दैत्यराज शुम्भ इस समय तीनों लोकोंके परमेश्वर हैं। मैं उन्हींका भेजा हुआ दूत हूँ और यहाँ तुम्हारे ही पास आया हूँ

English

O goddess! Shumbha, lord of the Daityas, is supreme lord over the three worlds. A messenger am I, sent by him; to thy presence here I have come.

अध्याय 5

श्लोक 5.107

अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिषु ।निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत्

avyāhatājñaḥ sarvāsu yaḥ sadā devayoniṣu | nirjitākhiladaityāriḥ sa yadāha śṛṇuṣva tat

हिन्दी अर्थ

उनकी आज्ञा सदा सब देवता एक स्वरसे मानते हैं। कोई उसका उल्लड्घन नहीं कर सकता। वे सम्पूर्ण देवताओंको परास्त कर चुके हैं। उन्होंने तुम्हारे लिये जो संदेश दिया है, उसे सुनो

English

Hearken to what he has said, whose command is never resisted among all beings of divine origin, and who has vanquished every foe of the Daityas:

अध्याय 5

श्लोक 5.108

मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः ।यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक् पृथक्

mama trailokyamakhilaṃ mama devā vaśānugāḥ | yajñabhāgānahaṃ sarvānupāśnāmi pṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

“सम्पूर्ण त्रिलोकी मेरे अधिकारमें है। देवता भी मेरी आज्ञाके अधीन चलते हैं। सम्पूर्ण यज्ञोंके भागोंको मैं ही पृथक्‌-पृथक्‌ भोगता हूँ

English

'Mine are all the three worlds; obedient to my authority are the gods; I eat every portion of the sacrifices separately.'

अध्याय 5

श्लोक 5.109

त्रैलोक्ये वररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः ।तथैव गजरत्नं च हृतं देवेन्द्रवाहनम्

trailokye vararatnāni mama vaśyānyaśeṣataḥ | tathaiva gajaratnaṃ ca hṛtaṃ devendravāhanam

हिन्दी अर्थ

तीनों लोकोंमें जितने श्रेष्ठ रत्न हैं, वे सब मेरे अधिकारमें हैं। देवराज इन्द्रका वाहन ऐरावत, जो हाथियोंमें रत्नके समान है, मैंने छीन लिया है

English

'The choicest gems in the three worlds are altogether under my power; and so is the finest of elephants, the chariot-beast of the lord of the gods, since I have captured it.'

अध्याय 5

श्लोक 5.110

क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः ।उच्चैःश्रवससंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम्

kṣīrodamathanodbhūtamaśvaratnaṃ mamāmaraiḥ | uccaiḥśravasasaṃjñaṃ tatpraṇipatya samarpitam

हिन्दी अर्थ

क्षीरसागरका मन्‍्थन करनेसे जो अश्वरत्न उच्चै:श्रवा प्रकट हुआ था, उसे देवताओंने मेरे पैरोंपर पड़कर समर्पित किया है

English

'That gem among horses, named Uchchaihshravas, which came forth at the churning of the sea of milk, was presented to me by the immortals who prostrated themselves before me.'

अध्याय 5

श्लोक 5.111

यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने

yāni cānyāni deveṣu gandharveṣūrageṣu ca | ratnabhūtāni bhūtāni tāni mayyeva śobhane

हिन्दी अर्थ

सुन्दरी! उनके सिवा और भी जितने रत्नभूत पदार्थ देवताओं, गन्धर्वों और नागोंके पास थे, वे सब मेरे ही पास आ गये हैं

English

'And whatever other created things in the shape of gems existed among the gods, Gandharvas and Nagas, they were presented even to me, O brilliant lady.'

अध्याय 5

श्लोक 5.112

स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम् ।सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम्

strīratnabhūtāṃ tvāṃ devi loke manyāmahe vayam | sā tvamasmānupāgaccha yato ratnabhujo vayam

हिन्दी अर्थ

देवि! हमलोग तुम्हें संसारकी स्त्रियोंमें रत्न मानते हैं, अतः तुम हमारे पास आ जाओ; क्‍योंकि रत्नोंका उपभोग करनेवाले हम ही हैं

English

'I esteem thee, O goddess, to be the gem of womankind in the world; do thou, who art such, approach unto me, since I am an enjoyer of gems.'

अध्याय 5

श्लोक 5.113

मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम् ।भज त्वं चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः

māṃ vā mamānujaṃ vāpi niśumbhamuruvikramam | bhaja tvaṃ cañcalāpāṅgi ratnabhūtāsi vai yataḥ

हिन्दी अर्थ

हे चञ्चल नेत्रोंवाली सुन्दरी! तुम रत्नस्वरूपा हो, अतः तुम मुझको या मेरे महापराक्रमी छोटे भाई निशुम्भको वरो।

English

'Either to me, or to my younger brother Nishumbha of wide-reaching prowess, approach thou, O lady of quick side-glances, since thou art in truth a gem.'

अध्याय 5

श्लोक 5.114

परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात् ।एतद्बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज

paramaiśvaryamatulaṃ prāpsyase matparigrahāt | etadbuddhyā samālocya matparigrahatāṃ vraja

हिन्दी अर्थ

मुझे वरण करनेसे तुम्हें अतुलनीय परमैश्वर्य प्राप्त होगा। ऐसा विचार करके तुम मेरा वरण करो।

English

'Supreme dominion beyond compare thou shalt gain by wedding me. Understand and consider this, and come unto wedlock with me.'

अध्याय 5

श्लोक 5.115

ऋषिरुवाच

ṛṣiruvāca

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं--

English

The rishi spoke:

अध्याय 5

श्लोक 5.116

इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ ।दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत्

ityuktā sā tadā devī gambhīrāntaḥsmitā jagau | durgā bhagavatī bhadrā yayedaṃ dhāryate jagat

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच ॥/ ११५ ॥/ इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्त:स्मिता जगौ । दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत्‌

English

Thus accosted, the goddess, smiling deeply within herself—she, Durga the adorable and good, who supports this world—sang this reply then.

अध्याय 5

श्लोक 5.117

देव्युवाच

devyuvāca

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा--

English

The goddess spoke:

अध्याय 5

श्लोक 5.118

सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चित्त्वयोदितम् ।त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः

satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñcittvayoditam | trailokyādhipatiḥ śumbho niśumbhaścāpi tādṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

दूत! तुमने सत्य कहा है, इसमें तनिक भी मिथ्या नहीं है। शुम्भ तीनों लोकोंका स्वामी है और निशुम्भ भी उसीके समान पराक्रमी है

English

Truly hast thou spoken; nought hast thou uttered falsely herein. Sovereign of the three worlds is Shumbha, and like unto him is Nishumbha also!

अध्याय 5

श्लोक 5.119

किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम् ।श्रूयतामल्पबुद्धित्वात्प्रतिज्ञा या कृता पुरा

kiṃ tvatra yatpratijñātaṃ mithyā tatkriyate katham | śrūyatāmalpabuddhitvātpratijñā yā kṛtā purā

हिन्दी अर्थ

किंतु इस विषयमें मैंने जो प्रतिज्ञा कर ली है, उसे मिथ्या कैसे करूँ। मैंने अपनी अल्पबुद्धिके कारण पहलेसे जो प्रतिज्ञा कर रखी है, उसको सुनो

English

But how can that which has been promised concerning this myself be fulfilled falsely? Hearken, what vow I made formerly by reason of my small understanding at that time:

अध्याय 5

श्लोक 5.120

यो मां जयति सङ्ग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति ।यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति

yo māṃ jayati saṅgrāme yo me darpaṃ vyapohati | yo me pratibalo loke sa me bhartā bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

“जो मुझे संग्राममें जीत लेगा, जो मेरे अभिमानको चूर्ण कर देगा तथा संसारमें जो मेरे समान बलवान होगा, वही मेरा स्वामी होगा”

English

'He who vanquishes me in fight, who forces my pride from me, and who is my match in strength in the world, he shall be my husband.'

अध्याय 5

श्लोक 5.121

तदागच्छतु शुम्भोऽत्र निशुम्भो वा महाबलः ।मां जित्वा किं चिरेणात्र पाणिं गृह्णातु मे लघु

tadāgacchatu śumbho'tra niśumbho vā mahābalaḥ | māṃ jitvā kiṃ cireṇātra pāṇiṃ gṛhṇātu me laghu

हिन्दी अर्थ

इसलिये शुम्भ अथवा महादैत्य निशुम्भ स्वयं ही यहाँ पधारें और मुझे जीतकर शीघ्र ही मेरा पाणिग्रहण कर लें, इसमें विलम्बकी क्या आवश्यकता है

English

Let Shumbha come here then, or Nishumbha the great Asura; let him vanquish me—what need of delay here?—and let him lightly take my hand in marriage!

अध्याय 5

श्लोक 5.122

दूत उवाच

dūta uvāca

हिन्दी अर्थ

दूत बोला:

English

The messenger spoke:

अध्याय 5

श्लोक 5.123

अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रतः ।त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयोः

avaliptāsi maivaṃ tvaṃ devi brūhi mamāgrataḥ | trailokye kaḥ pumāṃstiṣṭhedagre śumbhaniśumbhayoḥ

हिन्दी अर्थ

देवि! तुम घमण्डमें भरी हो, मेरे सामने ऐसी बातें न करो। तीनों लोकोंमें कौन ऐसा पुरुष है, जो शुम्भ-निशुम्भके सामने खड़ा हो सके

English

Proud art thou! Talk not so before me, O goddess! What male in the three worlds may stand front to front with Shumbha and Nishumbha?

अध्याय 5

श्लोक 5.124

अन्येषामपि दैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि ।तिष्ठन्ति सम्मुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका

anyeṣāmapi daityānāṃ sarve devā na vai yudhi | tiṣṭhanti sammukhe devi kiṃ punaḥ strī tvamekikā

हिन्दी अर्थ

अन्य दैत्योंके सामने भी युद्धमें सब देवता नहीं ठहर सकते, फिर हे देवि! तुम अकेली स्त्री होकर कैसे ठहर सकोगी?

English

All the gods verily stand not face to face with even the other Daityas in battle, O goddess; how much less canst thou so stand, a woman single-handed!

अध्याय 5

श्लोक 5.125

इन्द्राद्याः सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे ।शुम्भादीनां कथं तेषां स्त्री प्रयास्यसि सम्मुखम्

indrādyāḥ sakalā devāstasthuryeṣāṃ na saṃyuge | śumbhādīnāṃ kathaṃ teṣāṃ strī prayāsyasi sammukham

हिन्दी अर्थ

जिन शुम्भ आदि दैत्योंके सामने इन्द्र आदि देवता भी युद्धमें खड़े नहीं हुए, उनके सामने तुम स्त्री होकर कैसे जाओगी

English

With Shumbha and those other Daityas, against whom Indra and all the other gods stood not in battle, how shalt thou, a woman, venture face to face?

अध्याय 5

श्लोक 5.126

सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः ।केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि

sā tvaṃ gaccha mayaivoktā pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ | keśākarṣaṇanirdhūtagauravā mā gamiṣyasi

हिन्दी अर्थ

इसलिये तुम मेरे ही कहनेसे शुम्भ-निशुम्भके पास चली चलो। ऐसा करनेसे तुम्हारे गौरवकी रक्षा होगी; अन्यथा जब वे केश पकड़कर घसीटेंगे, तब तुम्हें अपनी प्रतिष्ठा खोकर जाना पड़ेगा

English

Do thou, being such, to whom I have in sooth delivered my message, go near unto Shumbha and Nishumbha; let it not be that thou shalt go with thy dignity shattered, in that thou wilt be dragged thither by thy hair!

अध्याय 5

श्लोक 5.127

देव्युवाच

devyuvāca

हिन्दी अर्थ

१२९ ।। देवीने कहा--

English

The goddess spoke:

अध्याय 5

श्लोक 5.128

एवमेतद् बली शुम्भो निशुम्भश्चापितादृशः ।किं करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा

evametad balī śumbho niśumbhaścāpitādṛśaḥ | kiṃ karomi pratijñā me yadanālocitā purā

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा कहना ठीक है, शुम्भ बलवान्‌ हैं और निशुम्भ भी बड़े पराक्रमी हैं; किंतु क्या करूँ। मैंने पहले बिना सोचे-समझे प्रतिज्ञा कर ली है

English

So strong as this is Shumbha! and so exceedingly heroic is Nishumbha! What can I do, since there stands my ill-considered promise of long ago?

अध्याय 5

श्लोक 5.129

स त्वं गच्छ मयोक्तं ते यदेतत्सर्वमादृतः ।तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्तं करोतु यत्

sa tvaṃ gaccha mayoktaṃ te yadetatsarvamādṛtaḥ | tadācakṣvāsurendrāya sa ca yuktaṃ karotu yat

हिन्दी अर्थ

अत: अब तुम जाओ; मैंने तुमसे जो कुछ कहा है, वह सब दैत्यराजसे आदरपूर्वक कहना। फिर वे जो उचित जान पड़े, करें

English

Go thou thyself; make known respectfully to the lord of the Asuras all this that I have said to thee, and let him do whatever is fitting.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।