Garuda Purana
111
अध्याय 111 / 317

Book 1 - Adhyaya 112

25 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

अध्याय 111

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहदृ नीतिसारे एकादशोत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ११२ सूत उवाच ।भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः ।नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेष्वेव कर्मसु

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhadṛ nītisāre ekādaśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 112 sūta uvāca / bhṛtyā bahuvidhā jñeyā uttamādhamamadhyamāḥ / niyoktavyā yathārheṣu trividheṣveva karmasu

हिन्दी अर्थ

चोरका वध ही उसका दण्ड है। दुष्ट मित्रके लिये समुचित दण्ड उसके साथ अल्प वार्तालाप करना है। स्त्रियोंका दण्ड उनसे पृथक् शय्यापर शयन करना तथा ब्राह्मणके लिये दण्ड निमन्त्रण

English

I should now mention the characteristic features of the king as well as the servants. A king should examine the following carefully.

अध्याय 111

श्लोक 2

भृत्ये परिक्षणं वक्ष्ये यस्ययस्य हि यो गुणः ।तमिमं संप्रवक्ष्यामि ये यथाकथितं किल

bhṛtye parikṣaṇaṃ vakṣye yasyayasya hi yo guṇaḥ / tamimaṃ saṃpravakṣyāmi ye yathākathitaṃ kila

हिन्दी अर्थ

दुर्जन, शिल्पकार, दास तथा दुष्ट एवं ढोलक आदि वाद्य और स्त्री आदि सम्यक् अनुशासनसे ही मृदु-स्वभावको प्राप्त करते हैं । ये सत्कारमात्रसे मृदु स्वभाववाले नहीं हो पाते।

English

He should protect the kingdom with devotion to truth and virtue. He should righteously rule over the earth after conquering the enemy.

अध्याय 111

श्लोक 3

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः ।तथा चतुर्भिर्भृतकं परीक्षयेद्वतेन शीलेन कलेन कर्मणा

yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ / tathā caturbhirbhṛtakaṃ parīkṣayedvatena śīlena kalena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

कार्यमें संलग्न करनेसे भृत्य, दुःख होनेपर बन्थु-बान्धव, विपत्तिकालमें मित्र तथा ऐश्वर्यके नष्ट होनेपर स्त्रीके स्वभावकी परीक्षा करनी

English

A florist collects flower after flower but does not uproot the plant. The king should also do likewise but not like the maker of charcoal who burns the entire tree in the forest.

अध्याय 111

श्लोक 4

कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः ।रूपवान्सुप्रसन्नश्च कोशाध्यक्षो विधीयते

kulaśīlaguṇopetaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ / rūpavānsuprasannaśca kośādhyakṣo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

मित्रमापदि काले च भार्या च विभवक्षये॥

English

Those who milk the cow and drink milk do not do so if it is turned sour. So also the king should not deflle the king¬ dom of the enemy which is expected to be enjoyed.

अध्याय 111

श्लोक 5

मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवे द्रत्नपरीक्षकः ।बलाबलपरिज्ञाता सेनाध्यक्षो विधीयते

mūlyarūpaparīkṣākṛdbhave dratnaparīkṣakaḥ / balābalaparijñātā senādhyakṣo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंकी अपेक्षा स्त्रियोंका आहार दुगुना, बुद्धि चौगुनी, कार्यकी क्षमता छःगुनी और कामवासना आठगुनी अधिक मानी गयी है। स्वप्रसे निद्राको नहीं जीता जा सकता, कामवासनासे स्त्रीपर

English

The man who wants cow's milk docs not cut off its udders. He draws the milk no doubt. Similarly, the king who wants to tap the resources of a kingdom shall avoid injury to the same.

अध्याय 111

श्लोक 6

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शनः ।अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते

iṅgitākāratattvajño balavān priyadarśanaḥ / apramādī pramāthī ca pratīhāraḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

विजय नहीं प्राप्त की जा सकती, ईधनसे अग्निको तृप्त नहीं किया जा सकता तथा मद्यसे प्यास नहीं

English

Hence, the king should rule over the earth with care and exertion. In that case the earth, the famcp longevity, re«* nowo and strength shall all be truly his.

अध्याय 111

श्लोक 7

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।सर्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः

medhāvī vākpaṭuḥ prājñaḥ satyavādī jitendriyaḥ / sarvaśāstrasamālokī hyeṣa sādhuḥ sa lekhakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारकी मदिराओंका पान, सुगन्धित द्रव पदार्थोंका

English

The king of well controlled sense-organs will be able to protect the subjects only if bis rule is righteous and if he worships Lord Vithu and is eager to render sendee to cows and brahmins.

अध्याय 111

श्लोक 8

बुद्धिमान्मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः ।क्रूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते

buddhimānmatimāṃścaiva paracittopalakṣakaḥ / krūro yathoktavādī ca eṣa dūto vidhīyate

हिन्दी अर्थ

शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः अवस्थेयमदानस्य: मा भूदेवं भवानपि॥ (१०९। २५)

English

O Men 1 do service unto others. Do what will be beneiicenti later on. Why do you rejoice now without any sus¬ picion whatsoever, along with the bevy of beautiful damsels, smitten by the arrows of Cupid, with yotir eyes very slow (to see what is in store for you)? Do not commit sins. Taking brahmins and Lord Vi$nu as your refuge begin worship. Your life is slowly coming to an end like water in a pot. In the guise of death a great spirit will pounce upon you.

अध्याय 111

श्लोक 9

समस्तस्मृतिशास्त्रज्ञः पण्डितो ऽथ जितेन्द्रियः ।शौर्यवीर्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते

samastasmṛtiśāstrajñaḥ paṇḍito 'tha jitendriyaḥ / śauryavīryaguṇopeto dharmādhyakṣo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

विलेपन, सुन्दर वस्त्र और सुवासित माल्याभरण-- शास्त्रोपदेशसे ही अनुकूल की जा सकती हें, वे ये स्त्रियोंकी कामवासनाकी अभिवृद्धि करते हैं । तो सदा प्रतिकूल ही रहती ह

English

The king in whose realm the sound of Om uttered by the brahmins is resonant, flourishes. Getting whatever he wants he is never tormented by sickness.

अध्याय 111

श्लोक 10

पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यवाचकः ।शुचिश्च कठिनश्चैव सूपकारः स उच्यते

pitṛpaitāmaho dakṣaḥ śāstrajñaḥ satyavācakaḥ / śuciśca kaṭhinaścaiva sūpakāraḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

जैसे लकड़ियोंके अधिक-से-अधिक ढेरको प्राप्त करके भी अग्नि संतुष्ट नहीं होती; नदीसमूहके मिलनेपर भी समुद्र तृष्णारहित होकर संतृप्त नहीं होता; यमराज सभी प्राणियोंका संहार करके भी

English

Even the apparently incompetent ses can gather riches and articles of daily use. Then why cannot a king who protects his subjects like his children?

अध्याय 111

श्लोक 11

आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषां प्रियदर्शनः ।आयुः शीलगुणोपेतो वैद्य एव विधीयते

āyurvedakṛtābhyāsaḥ sarveṣāṃ priyadarśanaḥ / āyuḥ śīlaguṇopeto vaidya eva vidhīyate

हिन्दी अर्थ

आत्मसंतुष्टि प्राप्त करनेमें असमर्थ हैं; ऐसे ही नारी असंख्य पुरुषोंके साथ सम्पर्क करके भी संतृप्त

English

He who has riches has many friends. He who has riches has many Idns* People consider him who has riches fit to be called a Man and a Scholar.

अध्याय 111

श्लोक 12

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहमपरायणः ।आशीर्वादपरो नित्यमेष राजपुरोहित

vedavedāṅgatattvajño japahamaparāyaṇaḥ / āśīrvādaparo nityameṣa rājapurohita

हिन्दी अर्थ

सुख, पुत्र, जीवन और देवगुरुसे प्राप्त आशीर्वचनसे मनुष्यकी इच्छाएँ परिपूर्ण नहीं होतीं, इनके लिये अभिलाषा बढ़ती ही रहती है। धनके संग्रहसे राजा, नदियोंको जलराशिसे समुद्र, सम्भाषणसे

English

Friends, sons, wives and relative abandon a man devoid of wealth. When he regaii his lost wealth they come back to him* Hence, wealth idone is a man's kith and kin and none other.

अध्याय 111

श्लोक 13

लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिरोधकः ।आलस्ययुक्तश्चैद्राजा कर्म संवर्जयेत्सदा

lekhakaḥ pāṭhakaścaiva gaṇakaḥ pratirodhakaḥ / ālasyayuktaścaidrājā karma saṃvarjayetsadā

हिन्दी अर्थ

विद्वान् एवं राजदर्शनसे प्रजाके नेत्र संतुष्ट नहीं हो

English

He who has acquired the valuable support of the three sons, servants and kins has actually conquered the earth girdled by the four oceans along with the kings.

अध्याय 111

श्लोक 14

द्विजिह्वमुद्वेगकरं क्रूरमेकान्तदारुणम् ।खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम्

dvijihvamudvegakaraṃ krūramekāntadāruṇam / khalasyāheśca vadanamapakārāya kevalam

हिन्दी अर्थ

अपने विहित कर्म तथा धर्माचरणका पालन करते हुए जीविकोपार्जनमें तत्पर, सहैव शास्त्र- चिन्तनमें रत तथा अपनी स्त्रीमें अनुरक्त, जितेन्द्रिय और अतिथिसेवामें निरत श्रेष्ठ पुरुषोंको तो घरमें

English

The king who transgresses the injunctions of scrip¬ tures and the dictates of reason perishes here in this world and forfeits the right to Heaven.

अध्याय 111

श्लोक 15

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतो ऽपिसन् ।मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः

durjanaḥ parihartavyo vidyayālaṅkṛto 'pisan / maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kimasau na bhayaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

भी मोक्ष प्राप्त हो जाता हैं ।

English

A king surrounded by calamities should not lose heart. He should maintain equanimity both in happiness and sorrow and should never lose enlightened delight of the soul.

अध्याय 111

श्लोक 16

अकारणविष्कृतकोपधारिणः खलाद्भयं कस्य न नाम जायते ।विषं महाहेर्विषमस्य दुर्वचः सदुः सहं सन्निपतेत्सदा मुखे

akāraṇaviṣkṛtakopadhāriṇaḥ khalādbhayaṃ kasya na nāma jāyate / viṣaṃ mahāherviṣamasya durvacaḥ saduḥ sahaṃ sannipatetsadā mukhe

हिन्दी अर्थ

जिस सत्कर्मनिरत पुरुषके पास मनोऽनुकूल, सुन्दर वस्त्राभूषणसे अलंकृत स्त्री है, यदि वह व्यक्ति उसके साथ अपने भवनको अटारीपर सुखपूर्वक निवास करता है तो उसके लिये यहींपर

English

Courageous soub never become grief-stricken when mishaps occur. Does not the moon rise again though gobbled up by Rahu?

अध्याय 111

श्लोक 17

तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मज्ञं व्यवसायिनम् ।अर्धराज्यहरं भृत्यं यो हन्यात्स न हन्यते

tulyārthaṃ tulyasāmarthyaṃ marmajñaṃ vyavasāyinam / ardharājyaharaṃ bhṛtyaṃ yo hanyātsa na hanyate

हिन्दी अर्थ

स्वर्गका सुख है।

English

Fie, Fie upon men who yearn for the pleasures of body. Do not grieve over the thinness of body or loss of wealth. It is well known that the sons of Pandu and their wife suffered poverty for some time but came unscathed through it and were happy for ever.

अध्याय 111

श्लोक 18

शूरत्वयुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराक्रमाश्च ।प्रागेव पश्चाद्विपरी तरुपा ये ते तु भृत्या न हिता भवन्ति

śūratvayuktā mṛdumandavākyā jitendriyāḥ satyaparākramāśca / prāgeva paścādviparī tarupā ye te tu bhṛtyā na hitā bhavanti

हिन्दी अर्थ

जो स्त्रियाँ स्वभावसे ही धर्म-विरुद्ध आचरण करनेवाली एवं पतिके प्रतिकूल व्यवहार रखनेवाली हैं, वे स्त्रियाँ न धन आदिके दान, न सम्मान, न सरल व्यवहार, न सेवाभाव, न शस्त्र-भय और न

English

A king should maintain teams of courtesans and patronize their arts of music and dance. He should give sufH- cient protection to the science of archery and Economics too.

अध्याय 111

श्लोक 19

निरालस्याः सुसन्तुष्टाः प्रतिबोधकाः ।सुखदुः खसमा धीरा भृत्या लोकेषु दुर्लभाः

nirālasyāḥ susantuṣṭāḥ pratibodhakāḥ / sukhaduḥ khasamā dhīrā bhṛtyā lokeṣu durlabhāḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धि तथा धर्माचरण--इन पाँचोंको धीरे-धीरे प्राप्त करना चाहिए ।

English

The king who becomes angry with hb servants with¬ out sufficient cause actually takes in the poison vomited by a black serpent.

अध्याय 111

श्लोक 20

क्षान्तिस्तयविहीनश्च क्रूरबुद्धिश्च निन्दकः ।दाम्भिकः कपटी चैव शठश्च स्पृहयान्वितः ।अशक्तो भयभीतश्च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः

kṣāntistayavihīnaśca krūrabuddhiśca nindakaḥ / dāmbhikaḥ kapaṭī caiva śaṭhaśca spṛhayānvitaḥ / aśakto bhayabhītaśca rājñā tyaktavya eva saḥ

हिन्दी अर्थ

देवपूजनादिक कर्म, ब्राह्मणको दान, गुणवती विद्याका संग्रहण तथा सन्मित्र-ये सदा सहायक होते हैं। जिन्होंने बाल्यकालसे विद्यार्जन नहीं किया है, जिनके द्वारा युवावस्थामें धन और

English

A king should avoid fickleness and false utterances towards all men and especiaUy to Vedic Scholars and his per¬ sonal attendants.

अध्याय 111

श्लोक 21

सुसन्धानानि चास्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च ।दुर्गे प्रवेशितव्यानि ततः शत्रुं निपातयेत्

susandhānāni cāstrāṇi śastrāṇi vividhāni ca / durge praveśitavyāni tataḥ śatruṃ nipātayet

हिन्दी अर्थ

स्त्रीकी प्राप्ति नहीं की जा सकी है, वे इस संसारमें शोकके पात्र हैं और मनुष्यरूप धारण करके पशुवत् विचरण करते हुए दुःखसे परिपूर्ण जीवन व्यतीत करते हैं।

English

Proud of his servants and kinsmen, if a king remains complacent and begins sports and dalliance he is sure to be outwitted by the enemy.

अध्याय 111

श्लोक 22

षण्मासमथ वर्षं वा सन्धिं कुर्यान्नराधिपः ।पश्यन्सञ्चितमात्मानं पुनः शत्रुं निपातयेत्

ṣaṇmāsamatha varṣaṃ vā sandhiṃ kuryānnarādhipaḥ / paśyansañcitamātmānaṃ punaḥ śatruṃ nipātayet

हिन्दी अर्थ

विद्याके उपासकको अध्ययन-कालमें भोजनको चिंता नहीं करनी चाहिए। विद्यार्थीको विद्यार्जनके लिये गरुडके समान सुदूर देशको यथाशीघ्र पार कर लेना चाहिए।

English

The son of Vidtra-Virya sad the brother of Dhrur&itra. His five •ooi tfr knowQ at YudhiHhira, Bhlcna, Arjuna, Nakula aad

अध्याय 111

श्लोक 23

मूर्खान्नियोजयेद्यस्तु त्रयो ऽप्येते महीपतेः ।अयशश्चार्थनाशश्च नरके चैव पातनम्

mūrkhānniyojayedyastu trayo 'pyete mahīpateḥ / ayaśaścārthanāśaśca narake caiva pātanam

हिन्दी अर्थ

जो बाल्यावस्थामें विद्याध्ययन नहीं करते हैं और फिर युवावस्थामें कामातुर होकर यौवन तथा धनको नष्ट कर देते हैं, वे वृद्धावस्थामें चितासे जलते हुए शिशिरकालमें कुहरेसे झुलसनेवाले

English

A king should abandon sensuous enjoyments and pleasures. Such people become easy targets of enemies who are always on the alert.

अध्याय 111

श्लोक 24

यत्किञ्चित्कुरुते कर्म शुभं वा यादि वाशुभम् ।तेन स्म वर्धते राजा सूक्ष्मतो भृत्यकार्यतः

yatkiñcitkurute karma śubhaṃ vā yādi vāśubham / tena sma vardhate rājā sūkṣmato bhṛtyakāryataḥ

हिन्दी अर्थ

कमलके समान संतप्त जीवन व्यतीत करते हैं।

English

Enterprise, adventurousness, courage, intellect, prowess and valour—he who possesses these six is viewed with suspicious awe even by Devas.

अध्याय 111

श्लोक 25

तस्माद्भूमीश्वरः प्राज्ञं धर्मकामार्थसाधने ।नियोज येद्धिसततं गोब्राह्मणहिताय वै

tasmādbhūmīśvaraḥ prājñaṃ dharmakāmārthasādhane / niyoja yeddhisatataṃ gobrāhmaṇahitāya vai

हिन्दी अर्थ

शुष्क तर्क स्वयंमें अप्रतिष्ठित है, अतः किसी सिद्धान्तकी स्थापना केवल तर्कके द्वारा नहीं हो सकती । श्रुतियाँ भी अनेक प्रकारकी हैं । ऐसा कोई भी ऋषि नहीं है जो भिन्न-भिन्न प्रसंगोंमें विभिन्न

English

Enterprise, adventurousness, courage, intellect, prowess and valour—he who possesses these six is viewed with suspicious awe even by Devas.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।