Garuda Purana
149
अध्याय 149 / 317

Book 1 - Adhyaya 150

18 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

अध्याय 149

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कासनिदाना नामैकोनपञ्चाशदुत्तरशततमोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १५० धन्वन्तरिरुवाच ।अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् ।कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe kāsanidānā nāmaikonapañcāśaduttaraśatatamodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 150 dhanvantariruvāca / athātaḥ śvāsarogasya nidānaṃ pravadāmyaham / kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ

हिन्दी अर्थ

रोग समझनेमें आसानी होती है।

English

Since cough runs its course quickly I shall explain it now. There are five types of cough (1) due to Vayu (2) due to Pitta (3) due to Kapha (4) due to internal wounds (5) due to Consumption.

अध्याय 149

श्लोक 2

आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि ।रजोधूमानिलैर्मर्मघातादपि हिमाम्बुना

āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi / rajodhūmānilairmarmaghātādapi himāmbunā

हिन्दी अर्थ

कफ-वातजनित ज्वरकी पहचान कराते हैं।

English

All these coughs are more and more powerful in the order enumerated above. If neglected, they will end in consumption. A sure sign of their onset is irritation in the throat and allergy to food.

अध्याय 149

श्लोक 3

क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः ।कफोपरुद्धगमनपवनो विष्वगास्थितः

kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ / kaphoparuddhagamanapavano viṣvagāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

१-कफ-ज्वरके लक्षण, अ०ह०अ० २। २२ । २-निरामज्वरका लक्षण (च०चि०अ० ३) । ३-द्वन्ः्वज ज्वरका रूप

English

In the debilitated state he passes urine with blood. There is dyspnea (difficulty to breathe) himbago and back pain. The deranged Vayu then upsets all the Dhatus and makes a Ktakasa patient a patient of Raj ayaka (Phthisis).

अध्याय 149

श्लोक 4

प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टस्रोतांसि दूषयन् ।उरः स्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्

prāṇodakānnavāhīni duṣṭasrotāṃsi dūṣayan / uraḥ sthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam

हिन्दी अर्थ

शरीरमें अनियत शीतलताका अनुभव, स्तम्भन, पसीनेका आना, दाहका होना, प्यासका लगना और खाँसीका आना, श्लेष्म एवं पित्तकी प्रवृत्ति, मूर्च्छा, तन्द्रावस्थामें तथा मुखमें कड़वापनका होना

English

He coughs and spits out kapha a fetid pus like yellow and greenish red mucous matter.

अध्याय 149

श्लोक 5

प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता ।आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासो ऽतिभोजनैः

prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā / ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca tatrāyāso 'tibhojanaiḥ

हिन्दी अर्थ

ये सभी लक्षण श्लेष्म-पित्तजन्य ज्वरके रूपका निर्धारण करते हैं ।

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 6

प्रेरितः प्रेरयन्क्षुद्रं स्वयं स समलं मरुत् ।प्रतिलोमं शिरा गच्छेदुदीर्य पवनः कफम्

preritaḥ prerayankṣudraṃ svayaṃ sa samalaṃ marut / pratilomaṃ śirā gacchedudīrya pavanaḥ kapham

हिन्दी अर्थ

लक्षणोंके एक साथ सर्वज (सन्निपात) ज्चरका आकलन होता है। ऐसी अवस्थामें बार-बार ये सभी लक्षण प्रकट होते रहते हैं । इस ज्वरकालमें रोगीको ठंडक लगती है, दिनमें महानिद्राकी

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 7

परिगृह्यशिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन् ।कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिम्पीनसं भृशम्

parigṛhyaśirogrīvamuraḥ pārśve ca pīḍayan / kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamarucimpīnasaṃ bhṛśam

हिन्दी अर्थ

स्थिति बनी रहती है, रात्रिमें नींद नहीं आती या सहैव निद्रा ही रहती है अथवा निद्रा ही नहीं आती । रोगीको अधिक पसीना छूटता है अथवा पसीना ही नहीं आता। वह ऐसी अवस्थामें गीत

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 8

करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम् ।प्रताम्येत्तस्य वेगेनष्ठीवनान्ते क्षणं सुखी

karoti tīvravegañca śvāsaṃ prāṇopatāpinam / pratāmyettasya vegenaṣṭhīvanānte kṣaṇaṃ sukhī

हिन्दी अर्थ

शरीरके समस्त कोष्ठ-प्रदेशोंका वर्ण श्याम और रक्त हो जाता है । उनपर मण्डलाकार धब्बे दिखायी पड़ने लगते हैं। हृदयमें व्यथा होने लगती है। आँख, कान, नाक, गुदा आदिसे निकलनेवाले

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 9

कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमर्हति ।उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान्

kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamarhati / ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārtimān

हिन्दी अर्थ

मलको प्रवृत्ति बढ़ जाती है अथवा अत्यन्त कम हो जाती है। मुखमें स्निग्धता, बलकी क्षीणता, स्वरभंग, ओजक्षय तथा प्रलापकी स्थिति उत्पन्न होने लगती है। दोषपाक अर्थात् वात-पित्त और

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 10

विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः ।मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते

viśuṣkāsyo muhuḥ śvāsaḥ kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ / meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate

हिन्दी अर्थ

कफको वृद्धि शरीरके अंदर-ही-अंदर पक जाती है, जिससे शरीरकी सामान्य गतिमें अवरोध आ जाता है, कण्ठ घरघराने लगता है । शरीरमें तन्द्राकी अवस्था रहती है और कण्ठसे अव्यक्त शब्द

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 11

स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत् ।ज्वरमूर्छावतः सीतैर्न शाम्येत्प्रथमस्तु सः

sa yāpyastamakaḥ sādhyo narasya balino bhavet / jvaramūrchāvataḥ sītairna śāmyetprathamastu saḥ

हिन्दी अर्थ

निकलने लगते हैं । ऐसे लक्षणॉंसे युक्त रोग शरीरमें अपना स्थान बना लेता है, उसको बलवीर्य-

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 12

कासश्वसितवच्छीर्णमर्मच्छेदरुजार्दितः ।सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहविबोधवान्

kāsaśvasitavacchīrṇamarmacchedarujārditaḥ / sasvedamūrchaḥ sānāho bastidāhavibodhavān

हिन्दी अर्थ

गाता है, नाचता है या हास्यादिकी क्रियाओंको कहना चाहिए ।

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 13

अधोदृष्टिः शुताक्षस्तु स्निह्यद्रक्तैकलोचनः ।शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः

adhodṛṣṭiḥ śutākṣastu snihyadraktaikalocanaḥ / śuṣkāsyaḥ pralapandīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ

हिन्दी अर्थ

करता है। उसकी सामान्य प्रकृति पूर्ण बदली हुई होती है। नेत्र मलिन एवं आँसुओंसे डबडबाये रहते हैं। आँखोंकी पलकोंके किनारोंपर लाली छायी रहती है और आँखें खुली रहती हैं अथवा

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 14

महातामहता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन् ।उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्

mahātāmahatā dīno nādena śvasiti krathan / uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam

हिन्दी अर्थ

मुँदी रहती हैं । शरीरकी पिण्डुली, पार्श्वभाग, सिर, संधि-स्थान तथा हड्डी-हड्डीमें वेदना होती है और बुद्धिमें भ्रम बना रहता है। दोनों कान ध्वनि एवं वेदनासे व्याप्त रहते हैं । ये अत्यधिक ठंडे हो जाते

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 15

प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः ।नेत्रे समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्

pranaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ / netre samākṣipanbaddhamūtravarcā viśīrṇavāk

हिन्दी अर्थ

हैं अथवा अत्यधिक गर्म हो जाते हैं। रोगीकी जिह्वा जली हुई-सी प्रतीत होती है अर्थात् कुछ लाल और कृष्ण वर्णके मिश्रित भावोंसे युक्त तथा खुरदरी हो जाती है, उसमें स्निग्धता नहीं रह

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 16

शुष्ककण्ठो मुहुश्चैव कर्णशङ्खाशिरो ऽतिरुक् ।यो दीर्घमुच्छ्वसित्यूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः

śuṣkakaṇṭho muhuścaiva karṇaśaṅkhāśiro 'tiruk / yo dīrghamucchvasityūrdhvaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

जाती । सम्पूर्ण शरीर एवं उसके संधि-स्थानोंमें भारीपन तथा शिथिलता आ जाती है।

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 17

श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ।ऊर्ध्वं समीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्

śleṣmāvṛtamukhaśrotraḥ kruddhagandhavahārditaḥ / ūrdhvaṃ samīkṣate bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan

हिन्दी अर्थ

रोगीके मुखसे रक्त-पित्तमिश्रित थूक निकलता

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

अध्याय 149

श्लोक 18

मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक् ।एते सिध्येयुरव्यक्ताः व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्

marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddhavāk / ete sidhyeyuravyaktāḥ vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam

हिन्दी अर्थ

इस सन्निपातिक ज्चरमें वायु-विकारके कारण कण्ठमें अवरोध उत्पन्न होनेसे पित्त आभ्यन्तर- भागमें पीड़ा पहुँचाने लगता है और (विशेष मार्ग) नाक आदिसे सुखपूर्वक बिना प्रयासके ही बाहर

English

The face suddenly becomes bright and glossy with eyes shining brilliantly. With this all, the symptoms of the wasting disease are manifested.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।