Garuda Purana
169
अध्याय 169 / 317

Book 1 - Adhyaya 170

78 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

अध्याय 169

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे अनुपानादिविधिकथनं नामैकोनसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १७० धन्वन्तरिरुवाच ।ज्वरो ऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसंघातागन्तुजः स्मृतः ।मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः ।शृतशीतं जलं दद्यात्पिपासाज्वरशान्तये

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe anupānādividhikathanaṃ nāmaikonasaptatyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 170 dhanvantariruvāca / jvaro 'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātāgantujaḥ smṛtaḥ / mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ / śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyātpipāsājvaraśāntaye

हिन्दी अर्थ

जब प्रकुपित वायु रक्तका आश्रय लेकर मूर्धामें स्थित शिराओंको रूक्ष, शूलयुक्त और कृष्णवर्णका कर देता है, तब उसे शिरोग्रह दोष कहते हैं और यह असाध्य है ।

English

In order to distinguish between what it wholesome and what is not, I shall tell you the rules of proper food and drink. The red species of (paddy) dispels the excess of all the three doas. It removes thirst and fat.

अध्याय 169

श्लोक 2

नागरं देवकाष्ठञ्च धान्याकं बृहतीद्वयम् ।दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरिताय ज्वरापहम्

nāgaraṃ devakāṣṭhañca dhānyākaṃ bṛhatīdvayam / dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritāya jvarāpaham

हिन्दी अर्थ

जब प्रकुपित वायु शरीरको अपने अधिकारमें करके उसमें निहित शिराओं तथा स्रायु-तन्त्रिकाओंको अपने अधिकारमें कर लेता है और उनमें अवरोध उत्पन्न करके वह रोगीके शरीरके एक पक्ष अथवा

English

Yava (barley) taken frequently generates Viyu, Sita in potency and dispels Kapha and pitta. Godhuma (wheat) b an aphrodisiac and cooling in potency. It dispels Viyu. It is sweet and heavy.

अध्याय 169

श्लोक 3

आरग्वधाभयामुस्तातिक्ताग्रन्थिकनिर्मितः ।कषायः पाचनः सामे सशूले च ज्वरेहितः

āragvadhābhayāmustātiktāgranthikanirmitaḥ / kaṣāyaḥ pācanaḥ sāme saśūle ca jvarehitaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्य किसी विशेष भागपर प्रहार करता है, जिससे वह भाग चेतना-शून्य अथवा अकर्मण्य हो जाता है, तब उस दोषको लोग पक्षाघात कहते हैं। कुछ लोगोंने तो उसको एकाङ्ग या अर्धाङ्ग रोग और

English

Mudga pulse dispeb excess of Kapha, Pitta and blood. It is astringent, sweet and light. Ma$a< (Black gram) is strengthening, aphrodisiac and heavy. It dispels Pitta and Kapha.

अध्याय 169

श्लोक 4

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः ।श्लक्ष्णं पिष्ट्वाम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम्

madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ / ślakṣṇaṃ piṣṭvāmbhasā nasyaṃ kuryātsaṃjñāprabodhanam

हिन्दी अर्थ

कुछ अन्य लोगोंने कक्षव्याधिके नामसे स्वीकार किया है। परंतु सम्पूर्ण शरीरमें प्रकुपित वायुका

English

Makusthaka dispels the fever due to Raktapitta, it is cooling in potency and astringent. Ganaka (gram) generates Vayu, dispels Kapha and Pitta, destroys manly virility. It is styptic.

अध्याय 169

श्लोक 5

त्रिवृद्विशालात्रिफलाकटुकारग्वधैः कृतः ।सक्षारो भेदनः क्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः

trivṛdviśālātriphalākaṭukāragvadhaiḥ kṛtaḥ / sakṣāro bhedanaḥ kvāthaḥ peyaḥ sarvajvarāpahaḥ

हिन्दी अर्थ

और जकड़न नामक रोग होता है। जो पक्षाघातरोग केवल वातके कारण होता है, वह अत्यन्त कष्ट-साध्य है। जब वह वातरोग पित्तादि अन्य दोषोंके संयोगसे होता है, तब कष्ट-

English

Fhaseolus mungo.

अध्याय 169

श्लोक 6

महौषधामृतामुस्तचन्दनोशीरधान्यकैः ।क्वाथस्तृतीयकं हन्ति शर्करामधुयोजितः

mahauṣadhāmṛtāmustacandanośīradhānyakaiḥ / kvāthastṛtīyakaṃ hanti śarkarāmadhuyojitaḥ

हिन्दी अर्थ

साध्य तथा जो वातरोग धातुओंके क्षय हो जानेसे होता है, वह असाध्य होनेसे वर्ज्य है।

English

Phaseolut radiaiut.

अध्याय 169

श्लोक 7

अपामगजटाकट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः ।बद्ध्वा वारे रवेर्नूनं ज्वरं हन्ति तृतीयकम्

apāmagajaṭākaṭyāṃ lohitaiḥ saptatantubhiḥ / baddhvā vāre ravernūnaṃ jvaraṃ hanti tṛtīyakam

हिन्दी अर्थ

कफसे युक्त वात जब आमाशयमें अवरुद्ध हो जाता है, तब उस समय रोगीके शरीरको वह जकड़ देता है। उसके कारण रोगीका शरीर डंडेके समान सीधा हो जाता है। इसीलिये इसको

English

Dolichos catjsng.

अध्याय 169

श्लोक 8

गङ्गाया उत्तरे कूले अपुत्रस्तापसो मृतः ।तस्मै तिलोदकं दद्यान्मुञ्चत्यैकाहिको ज्वरः

gaṅgāyā uttare kūle aputrastāpaso mṛtaḥ / tasmai tilodakaṃ dadyānmuñcatyaikāhiko jvaraḥ

हिन्दी अर्थ

दण्डापतानक कहा जाता है। यह सम्पूर्ण दोषोंसे समन्वित होनेपर निश्चित ही असाध्य बन जाता है।

English

Phateolus Acoritifbliui?

अध्याय 169

श्लोक 9

गुडूच्याः क्वाथकल्काभ्यां विफलावासकस्य च ।मृद्वीकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः

guḍūcyāḥ kvāthakalkābhyāṃ viphalāvāsakasya ca / mṛdvīkāyā balāyāśca siddhāḥ snehā jvaracchidaḥ

हिन्दी अर्थ

स्कन्ध-प्रदेशके मूलभागसे उठा हुआ प्रकुपित वायु उसको शिराओंको संकुचित करके बाहुओंको स्पन्दन-शक्तिको नष्ट कर देता है, उसे अवबाहुक रोग कहते हैं । भुजाओंके पृष्ठभागसे होकर प्रत्येक

English

A variety of Lem e.

अध्याय 169

श्लोक 10

धात्रीशिवाकणावह्निक्वाथः सर्वज्वरान्तकः ।ज्वरातिसारहरणमौषधं प्रवदाम्यथ

dhātrīśivākaṇāvahnikvāthaḥ sarvajvarāntakaḥ / jvarātisāraharaṇamauṣadhaṃ pravadāmyatha

हिन्दी अर्थ

अँगुलीके तलप्रदेशतक जो एक मोटी नाड़ी जाती है, उसका नाम कण्डरा है। उसमें कुपित हुआ वात उसके कर्म-सामर्थ्यको समाप्त कर देता है, उसको विषूची कहा जाता है । रोगीके कटिप्रदेशमें

English

bitter in taste. K&kamkcP destroys excess of the three do$as. Ganger!* removes Kapha and Vkta. Sar$apa** (mustard) generates all do|as.

अध्याय 169

श्लोक 11

पृश्रिपर्णोबलाविल्वनागरोत्पलधान्यकैः ।पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटकैः शृताः ।ज्यन्त्याममतीसारं सज्वरं समहौषधाः

pṛśriparṇobalāvilvanāgarotpaladhānyakaiḥ / pāṭhendrayavabhūnimbamustaparpaṭakaiḥ śṛtāḥ / jyantyāmamatīsāraṃ sajvaraṃ samahauṣadhāḥ

हिन्दी अर्थ

रहनेवाला वायु जब जंघाप्रदेशतक जाता है, तो अपनी उस मोटी कण्डरा नाड़ीको आक्षिप्त कर देता है अर्थात् उसे जकड लेता है, इससे रोगी खञ्ज (लँगड़ा) हो जाता है। जब दोनों जंघाओंकी

English

Piium trveiue.

अध्याय 169

श्लोक 12

नागरातिविषामुस्तभूनिम्बामृतवत्सकैः ।सर्वज्वरहरः क्वथः सर्वातीसारनाशनः

nāgarātiviṣāmustabhūnimbāmṛtavatsakaiḥ / sarvajvaraharaḥ kvathaḥ sarvātīsāranāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

नसोंको जकड़कर दोनों पैरोंकी कण्डराएँ आक्षिप्त हो उठती हैं, तब उस रोगको पङ्क कहा जाता है । जब रोगी चलनेमें काँपने लगता है और खञ्जन पक्षीकी भाँति लँगड़ाते हुए चलता है, उसके

English

Cigsnus indteus.

अध्याय 169

श्लोक 13

मुस्तपर्पटकदिव्यशृङ्गवेरशृतं पयः ।शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहती कण्टकारिका

mustaparpaṭakadivyaśṛṅgaveraśṛtaṃ payaḥ / śālaparṇo pṛśriparṇo bṛhatī kaṇṭakārikā

हिन्दी अर्थ

संधि-बन्धन शिथिल पड़ जाते हैं तो उस दोषको कलायखञ्ज नामक रोग मानना चाहिए।

English

Linum alsUatiiiicnuin.

अध्याय 169

श्लोक 14

बलाश्वदंष्ट्राबिल्वादि पाठानागरधान्यकम् ।एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम्

balāśvadaṃṣṭrābilvādi pāṭhānāgaradhānyakam / etadāhārasaṃyoge hitaṃ sarvātisāriṇām

हिन्दी अर्थ

जीर्ण या अजीर्ण-अवस्थामें शीतल, उष्ण, द्रब-पदार्थ, शुष्क, गुरु, स्निग्ध भोज्य-पदार्थका सेवन, अधिक परिश्रम, संक्षोभ, शैथिल्य तथा अधिक जागरण करनेसे वात-कफयुक्त मेद अत्यधिक

English

Perbspi white veriety oT Braatica campestna. (GVDB, p , 426-7).

अध्याय 169

श्लोक 15

बिल्वचूतास्थिक्वाथश्च खण्डं मध्वतिसारनुत् ।अतिसारे हिता तद्वत्कुटजत्वक्कणायुता

bilvacūtāsthikvāthaśca khaṇḍaṃ madhvatisāranut / atisāre hitā tadvatkuṭajatvakkaṇāyutā

हिन्दी अर्थ

मात्रामें संचित होकर पित्तका पराभव करके शरीरको परिव्याप्त कर लेता है।

English

Seaamuin indicum.

अध्याय 169

श्लोक 16

वत्सकातिविषाविश्वकणाकन्दकषायकः ।प्रयुक्तश्चामशूलाढ्ये ह्यतीसारे सशोणित

vatsakātiviṣāviśvakaṇākandakaṣāyakaḥ / prayuktaścāmaśūlāḍhye hyatīsāre saśoṇita

हिन्दी अर्थ

अन्तःश्लेष्मके द्वारा जंघाप्रदेशकी हड्डियोंके

English

Plumbago Zeylamica or p. rosea.

अध्याय 169

श्लोक 17

चिकित्साथ ग्रहण्यास्तुग्रहणी चाग्रिनाशिनी ।चित्रकाक्वाथक्लकाभ्यां ग्रहणीघ्नं क्षृतं हविः ।गुल्मशोथोदरप्लीहशूलार्शोघ्नं प्रदीपनम्

cikitsātha grahaṇyāstugrahaṇī cāgrināśinī / citrakākvāthaklakābhyāṃ grahaṇīghnaṃ kṣṛtaṃ haviḥ / gulmaśothodaraplīhaśūlārśoghnaṃ pradīpanam

हिन्दी अर्थ

करता है। उस समय शीत-वात-दोषके प्रभावसे

English

Terminalia catappa.

अध्याय 169

श्लोक 18

सौवर्चलं सैन्धवञ्च विडङ्गौद्भिदमेव च ।सामुद्रेण समं पञ्चलवणान्यत्र योजयेत्

sauvarcalaṃ saindhavañca viḍaṅgaudbhidameva ca / sāmudreṇa samaṃ pañcalavaṇānyatra yojayet

हिन्दी अर्थ

काण्ड वातरक्त-निदान ३०३

English

Perhaps a tpedea of Ipomoca {GVDB, p -4).

अध्याय 169

श्लोक 19

भेषजं शस्त्रक्षाराग्न्यस्त्रिधा वै चार्शसां हरम् ।विद्धि तच्चार्शसोघ्नन्तु यद्धि तक्रं नवोद्धृतम्

bheṣajaṃ śastrakṣārāgnyastridhā vai cārśasāṃ haram / viddhi taccārśasoghnantu yaddhi takraṃ navoddhṛtam

हिन्दी अर्थ

जंघाओंकी हड्डी शिथिल पड़ जाती है । उस दोषके (टखने)-में आश्रित हो जाता है, तो उसे वातकण्टक प्रभावके कारण रोगीका वह अङ्ग श्यामवर्णका हो रोग कहा जाता है। जाता है। उसमें जडता आ जाती है। रोगी तन्द्रा, जब पार्ष्णि-भागके सम्मुख अँगुलीकी शिराओंको मूर्च्छा, अरुचि और ज्चरके उपद्रवोंसे ग्रस्त हो प्रकुपित वायु पीड़ा उत्पन्न करते हुए पाँवोंकी

English

Piper longum.

अध्याय 169

श्लोक 20

गुडूटीं पिप्पलीयुक्तामभयां घृतभर्जिताम् ।त्रिवृदर्शोविनाशार्थं भक्षयेदम्ललोणिकाम्

guḍūṭīṃ pippalīyuktāmabhayāṃ ghṛtabharjitām / trivṛdarśovināśārthaṃ bhakṣayedamlaloṇikām

हिन्दी अर्थ

उठता है। इस रोगको ऊरुस्तम्भ कहते हैं । दूसरे गमनशक्ति नष्ट कर देती है, तब उसे गृध्रसी रोग लोग इसको बाह्यवात भी कहते हैं। कहते हैं। कफ और वायुके प्रकुपित होनेसे जब वायु और रक्त दोनोंके कुपित होनेसे जानुमें दोनों पैर झुनझुनाने लगते हैं और सुन्न भी हो जाते (घुटनोंके मध्य) जो शोथ उत्पन्न होता है, वह हैं, तब उस दोषको पादहर्ष कहा गया है। पित्त

English

Moringu Pttrygosperma

अध्याय 169

श्लोक 21

तिलेक्षुरससंयोगश्चार्शः कुष्ठ विनाशनः ।पञ्चकोलं समरिचं सत्र्यूषणमथाग्निकृत्

tilekṣurasasaṃyogaścārśaḥ kuṣṭha vināśanaḥ / pañcakolaṃ samaricaṃ satryūṣaṇamathāgnikṛt

हिन्दी अर्थ

महाभयंकर पीडादायक रोग है । इसमें शोथ सियारके तथा रक्तसे संश्रित वात प्राणीके दोनों पैरोमें दाह सिरके समान स्थूल माना गया है, इसलिये इसको उत्पन्न कर देता है, विशेष रूपसे वैसी अवस्था क्रोष्टुकशीर्षके नामसे कहा जाता है। जब ऊँचे- अधिक चलनेसे ही आती है। वात-दोषमें इस नीचे पीडादायक विषम स्थानपर पैर रखनेसे दोषभेदको पाददाह नामसे सम्बोधित किया गया

English

Perhaps Piper chaba (GVDBt ).

अध्याय 169

श्लोक 22

हरीतकी भक्ष्यमाणा नागेरण गुडेन वा ।सैन्धवोपहिता वापि सातत्येनाग्निदीपनी

harītakī bhakṣyamāṇā nāgeraṇa guḍena vā / saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī

हिन्दी अर्थ

अथवा अत्यन्त परिश्रमसे वायु कुपित होकर गुल्फ है। (अध्याय १६६)

English

Identity not clear.

अध्याय 169

श्लोक 23

फलत्रिकामृतासातिक्ताभूनिम्बनिम्बजः ।क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात्पाण्डुरोगं सकामलम्

phalatrikāmṛtāsātiktābhūnimbanimbajaḥ / kvāthaḥ kṣaudrayuto hanyātpāṇḍurogaṃ sakāmalam

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा- है सुश्रुत! अब मैं आपसे वातरक्त कहा जाता है। विशेष रूपसे यह दोष वातरक्त-निदान बतलाऊँगा, उसे सुनें । वमनादि उपद्रवों तथा पाँव लटकाकर बैठनेवाली

English

Vitex negundo.

अध्याय 169

श्लोक 24

त्रिवृच्च त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्कग मधु ।मोदकः सन्निपातान्तो रक्तपित्तज्वरापहः

trivṛcca triphalā śyāmā pippalī śarkaga madhu / modakaḥ sannipātānto raktapittajvarāpahaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायः स्वास्थ्य-विरुद्ध भोजन तथा क्रोध सवारी आदिसे होता है। करनेवाले, दिनमें सोने और रात्रिमें जागरण करनेवाले कुष्ठरोगके जो पूर्वरूप होते हैं, प्रायः वे ही तथा सुकुमार एवं मिथ्या आहार-विहार करनेवाले, वातरक्त-रोगके भी होते हैं। इस रोगके होनेपर स्थूल शरीरवाले और सुखीजनोंका रक्त वृद्धवातसे घुटना, जंघा, ऊरु, कटि, स्कन्ध, हाथ, पैर और

English

Seabania aypUaca.

अध्याय 169

श्लोक 25

वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च ।रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति

vāsāyāṃ vidyamānāyāmāśāyāṃ jīvitasya ca / raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati

हिन्दी अर्थ

प्रकुपित हो जाता है। चोट लगनेसे अथवा वमन संधि-स्थानोंमें खुजली, स्फुरण, सूचिकाभेद, गुरुता एवं विरेचन आदिद्वारा शुद्ध न होनेवाले मनुष्योंका और इन्द्रियसुन्नताके दोष होते हैं। ये दोष बार- रक्त दूषित हो जाता है। वात-दोष पैदा करनेवाले बार उत्पन्न होकर शान्त हो जाते हैं और पुनः एवं शीतल पदार्थोके सेवनसे वायु-वृद्धि होती है, उभर भी जाते हैं।

English

Identity not clear.

अध्याय 169

श्लोक 26

आटरूपकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः ।क्षौद्राढ्यः कासनिः श्वासरक्तपित्तनिबर्हणः

āṭarūpakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ / kṣaudrāḍhyaḥ kāsaniḥ śvāsaraktapittanibarhaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वह क्रुद्ध होकर विमार्गगामी हो जाता है। इस कभी दोनों पैरोंके मूलभागमें आश्रय लेकर प्रकारसे प्रबहमान वह वायु रक्त-स्रोतोंसे अवरुद्ध अथवा कभी दोनों हाथोंके मूलमें स्थित होकर, होकर पहले रक्तको ही दूषित करता है। तदनन्तर यह कुपित वातरक्त-दोष प्राणीके सम्पूर्ण शरीरको मांसादिक अन्य धातुओंको भी दूषित करता है। वैसे ही परिव्याप्त कर लेता है, जैसे चूहेका विष

English

Identity not dear. The name Mirkava U used for Bhriadlja.

अध्याय 169

श्लोक 27

वासारसः खण्डमधुयुतः पीतो ऽथरक्तजित् ।सल्लकीबदरीजम्बुप्रियालाम्रार्जुनं धवः ।पीतं क्षीरञ्च मध्वाढ्यं पृथक्छोणितवारणम्

vāsārasaḥ khaṇḍamadhuyutaḥ pīto 'tharaktajit / sallakībadarījambupriyālāmrārjunaṃ dhavaḥ / pītaṃ kṣīrañca madhvāḍhyaṃ pṛthakchoṇitavāraṇam

हिन्दी अर्थ

पहले गुदाभागको पीड्तिकर बादमें यह सम्पूर्ण कुपित होकर धीरे-धीरे पूरे शरीरमें व्याप्त हो शरीरमें फैल जाता है। इस वात-दूषित रक्तको जाता है। वह वातरक्त सर्वप्रथम रोगीके चर्म-

English

Ricinus communia.

अध्याय 169

श्लोक 28

समूलफलपत्राया निर्गुण्ड्याः स्वरसैर्घृतम् ।सिद्धं पीत्वा क्षयक्षीणी निर्व्यादिर्भाति देववत्

samūlaphalapatrāyā nirguṇḍyāḥ svarasairghṛtam / siddhaṃ pītvā kṣayakṣīṇī nirvyādirbhāti devavat

हिन्दी अर्थ

भागपर उत्पन्न होकर मांस-भागमें आश्रय ग्रहण है । हन्दज दोषमें दो तथा त्रिदोषजमें तीनों दोषोंके

English

Solanum nigrum (CKDB, )

अध्याय 169

श्लोक 29

हरीतकी कणा शुण्ठी मरिचं गुडसंयुतम् ।कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः

harītakī kaṇā śuṇṭhī maricaṃ guḍasaṃyutam / kāsaghno modakaḥ proktastṛṣṇārocakanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

करता है । उसके बाद सभी धातुओंको आश्रय बना लेता है। इसे गम्भीर नामक वातरक्त कहते हैं। उत्तान वातरोगमें रोगीके कटि आदि स्थानोंका चर्म, ताम्र या श्यामवर्णका हो जाता है। वहाँपर

English

OxalU comiculata.

अध्याय 169

श्लोक 30

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे ।प्रस्थं सिद्धं घृतं स्याच्च कासनुद्वह्निदापनम्

kaṇṭakāriguḍūcībhyāṃ pṛthaktriṃśatpale rase / prasthaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ syācca kāsanudvahnidāpanam

हिन्दी अर्थ

शोथ तथा ग्रथित पाक उत्पन्न होता है । वह प्रकुपित

English

Braaaica juncea or B. nigra.

अध्याय 169

श्लोक 31

कृष्णा धात्री शिता शुण्ठी हक्काघ्नी मधुसंयुता ।हिक्काश्वासी पिवेद्भार्ङ्गो सविश्वामुष्णवारिणा

kṛṣṇā dhātrī śitā śuṇṭhī hakkāghnī madhusaṃyutā / hikkāśvāsī pivedbhārṅgo saviśvāmuṣṇavāriṇā

हिन्दी अर्थ

लक्षण उभरते हैं । इनमें एक दोषजन्य रोग अपेक्षित चिकित्सासे साध्य है । दन्ट्रज दोष नामक वातरक्त- रोग अथक चिकित्सोपचारके द्वारा रोका जा सकता है। किंतु जो रोग त्रिदोषजन्य है, उसे तो छोड़ देना

English

Padmapatra (Lotus leaf) destroys do?a$. Tripufa is extremely Viyu-generating. Kaksara' destroys all doas. Vistuka* is highly appealing.

अध्याय 169

श्लोक 32

तैलाक्तं स्वरभेदे वा खादिरं धारयेन्मुखे ।पथ्यां पिप्पलिकायुक्तां संयुक्तां नागरेण वा

tailāktaṃ svarabhede vā khādiraṃ dhārayenmukhe / pathyāṃ pippalikāyuktāṃ saṃyuktāṃ nāgareṇa vā

हिन्दी अर्थ

चाहिए। उसकी शान्तिके लिये प्रयास करना व्यर्थ

English

TaodulIyaS Pilahkya* and others are anti-toxic. Raw Mulaka (radish) generates dosas, but cooked in steam dispels Viyu and Kapha.

अध्याय 169

श्लोक 33

विडङ्गत्रिलाचूर्णं छर्दिहृन्मधुना सह ।आम्रजम्बूकषायं वा पिबोन्माक्षिकसंयुतम्

viḍaṅgatrilācūrṇaṃ chardihṛnmadhunā saha / āmrajambūkaṣāyaṃ vā pibonmākṣikasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

वायु रोगीकी हड्डियों और मञ्जा-भागमें जाकर है, वह असाध्य होता है। इनमें रक्तपित्तजन्य वातरोग

English

Karko{aka*» Virtaka Patolaka and Kiravellaka when cooked and eaten destroy all do fas and are good for heart and throat.

अध्याय 169

श्लोक 34

छर्दि सर्वां प्रणुदति तृष्णाञ्चैवापकर्षति ।त्रिफला भ्रममूर्छाहृत्पीता सा मधुनापि वा

chardi sarvāṃ praṇudati tṛṣṇāñcaivāpakarṣati / triphalā bhramamūrchāhṛtpītā sā madhunāpi vā

हिन्दी अर्थ

वहाँ आश्रय लेकर छेदनेके समान पीड़ा करता हुआ चक्रके समान घूमता हुआ शरीरके अङ्गोंको टेढ़ा-मेढ़ा कर देता है। तदनन्तर सब ओरसे शरीरमें प्रवहमान वह वायु अन्तमें रोगीको खञ्ज

English

ts diuretiCi relishing and destroys all doas. It is highly efficacious in Ku$tha» urinary diseases, fever, dyspnea and asthma as well as the disorders due to the derangement of Pitta and Kapha.

अध्याय 169

श्लोक 35

पञ्चगव्यं हितं पानादपस्मारग्रहादिनुत् ।कूष्माण्डकरसो वाज्यं सयष्टिकं तदर्थकृत्

pañcagavyaṃ hitaṃ pānādapasmāragrahādinut / kūṣmāṇḍakaraso vājyaṃ sayaṣṭikaṃ tadarthakṛt

हिन्दी अर्थ

अथवा लँगडा बना देता है। शरीरमें वाताधिक्य वातरक्त-रोग होनेपर अत्यधिक शूल, फड़कन तथा टूटन-भरी पीड़ाको अनुभूति होती है। उभरे हुए शोथमें रूक्षता, कृष्ण

English

Kalinga and Alibu destroy Pitta and produce Viyu. Trapufa** and Irvaruka** generate Vita and Kapha and ward oflT Pitta.

अध्याय 169

श्लोक 36

ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च ।पुराणं सेव्यमुन्मादग्रहापस्मारद्घृनुतम्

brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpībhireva ca / purāṇaṃ sevyamunmādagrahāpasmāradghṛnutam

हिन्दी अर्थ

या श्यामवर्णता आ जाती है । इसमें शोथ कभी बढ़ जाता है और कभी घट जाता है। रोगीकी धमनियों और अँगुलियोंके संधि-स्थानोंमें संकुचन, अङ्गग्रह तथा अत्यन्त वेदनाजन्य कष्ट होता है। इसमें शीतल

English

Vrkimla'' destroys Kapha and Vayu; Jamblra destroys Kapha and Vayu, Dadima* (Pomegranate) is astrin¬ gent and destroys V&yu. Nagarangaphala** (orange) is heavy.

अध्याय 169

श्लोक 37

अश्वगन्धाकषाये च कल्के क्षीरे चतुर्गुणे ।घृतपक्वन्तु वातघ्नं वृष्यं मां साय पुत्रकृत्

aśvagandhākaṣāye ca kalke kṣīre caturguṇe / ghṛtapakvantu vātaghnaṃ vṛṣyaṃ māṃ sāya putrakṛt

हिन्दी अर्थ

पदार्थांसे अरुचि एवं उसके सेवनसे वृद्धि, स्तम्भन, कम्पन और इन्द्रियशून्यताके दोष भी आ जाते हैं। रक्ताधिक वातरक्त-रोगमें शोथ अत्यन्त पीडासे युक्त होता है। इसमें सूचिका-भेदजन्य पीड़ा भी

English

Identity not cle»r.

अध्याय 169

श्लोक 38

नीलीमुण्डीरिकाचूर्णं मधुसर्पिः समन्वितम् ।छिन्नाक्वाथं पिबन्हन्ति वातरक्तं सुदुस्तरम्

nīlīmuṇḍīrikācūrṇaṃ madhusarpiḥ samanvitam / chinnākvāthaṃ pibanhanti vātaraktaṃ sudustaram

हिन्दी अर्थ

होती है। इसका वर्ण ताँबेके समान होता है। यह चुनचुनाता भी रहता है। इसमें ललाई रहती है तथा खुजली और क्लेद होता है । स्निग्ध पदार्थ लगानेसे या उसे रूक्ष रखनेसे शान्ति नहीं मिलती।

English

Perhaps Piium arvense or ladbyrus sativus {CVDB ).

अध्याय 169

श्लोक 39

सगुडाः पञ्च पथ्याश्च कुष्टार्शोवातसादनाः ।गडचीस्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव वा

saguḍāḥ pañca pathyāśca kuṣṭārśovātasādanāḥ / gaḍacīsvarasaṃ kalkaṃ cūrṇaṃ vā kvāthameva vā

हिन्दी अर्थ

पित्ताधिक वातरक्तमें अत्यन्त दाह, सम्मोह,

English

Identity not clear.

अध्याय 169

श्लोक 40

वातरक्तान्तकं कालागुडूचीक्वाथकल्कतः ।कुष्ठव्रणादिशमनं शृतमाज्यं सदुग्धकम्

vātaraktāntakaṃ kālāguḍūcīkvāthakalkataḥ / kuṣṭhavraṇādiśamanaṃ śṛtamājyaṃ sadugdhakam

हिन्दी अर्थ

पीड़ा, शोथ, पककर फूटनेवाला फोड़ा तथा अत्यन्त ऊष्माके लक्षण दिखायी देते हैं। 'कफाधिक वातरक्तमें कठोरता, भारीपन, शून्यता,

English

Chenopodium alloum.

अध्याय 169

श्लोक 41

त्रिफलागुग्गुलुर्वातरक्तमूर्छापहारकः ।ऊरुस्तम्भविनाशाय गोमूत्रेण च गुग्गुलुः

triphalāguggulurvātaraktamūrchāpahārakaḥ / ūrustambhavināśāya gomūtreṇa ca gugguluḥ

हिन्दी अर्थ

तो बड़ा ही कठिन माना गया है।

English

Aroaramhua apinosua.

अध्याय 169

श्लोक 42

शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः सामवातार्तिशूलनुत् ।दशमूलामृतैरण्डरास्नानागरदारुभिः

śuṇṭhīgokṣurakakvāthaḥ sāmavātārtiśūlanut / daśamūlāmṛtairaṇḍarāsnānāgaradārubhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकुपित वायु रोगीके शरीरस्थ अङ्ग-विशेषके रक्तको नष्ट करके उसके संधि-स्थानोंमें प्रविष्ट हो जाता है। तदनन्तर परस्पर एक-दूसरेको भली प्रकारसे अवरुद्ध करके तज्जनित वेदनासे वह

English

Spinacia oleracca.

अध्याय 169

श्लोक 43

क्वाथो हन्ति माहशोथं मरीचगुडसंयुतः ।कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः

kvātho hanti māhaśothaṃ marīcaguḍasaṃyutaḥ / kāsaghno modakaḥ proktastṛṣṇārocakanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

रोगीके प्राणोंका अपहरण करता है।

English

Raphanui aativus.

अध्याय 169

श्लोक 44

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पले रसे ।प्रस्थसिद्धं घृतञ्चैव कासनुद्धृदि दीपनः

kaṇṭakāriguḍūcībhyāṃ pṛthak triṃśatpale rase / prasthasiddhaṃ ghṛtañcaiva kāsanuddhṛdi dīpanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राण, व्यान, समान, अपान और उदान-इस पञ्चात्मक वायु-समूहके बीच प्राणवायु जब रूक्षता,

English

Motnordica dioica.

अध्याय 169

श्लोक 45

कृष्णाधात्रीसिताशुण्ठीमरीचसैन्धवान्वितः ।क्वाथ एरण्डतैलेन सामं हन्त्यनिलं गुरुम्

kṛṣṇādhātrīsitāśuṇṭhīmarīcasaindhavānvitaḥ / kvātha eraṇḍatailena sāmaṃ hantyanilaṃ gurum

हिन्दी अर्थ

मलमूत्रादिक वेगावरोध तथा कृत्रिम वेग-संचालनके प्रयासमें कुपित होकर नेत्रादिक इन्द्रियोंमें उपघात करता है तो उसके कारण पीनस, दाह, तृष्णा, खाँसी और श्वासादिके रोग उत्पन्न होते हैं।

English

Solanum melongena.

अध्याय 169

श्लोक 46

बला पुनर्नवैरण्डबृहतीद्वयगोक्षुरैः ।सहिङ्गुलवर्ण पीतं वातशूलविमर्दनम्

balā punarnavairaṇḍabṛhatīdvayagokṣuraiḥ / sahiṅgulavarṇa pītaṃ vātaśūlavimardanam

हिन्दी अर्थ

कुपित उदानवायु जत्रु (ठोढ़ी) और मूर्द्धमें आश्रय लेकर कण्ठावरोध, मलभेद, वमन, अरुचि, पीनस तथा गलगण्डादिक दोषोंको जन्म देता है।

English

Trichoaa n thes d ioica.

अध्याय 169

श्लोक 47

त्रिफलानिम्बयष्टीककटुकारग्वधैः शृतम् ।पाययेन्मधुना मिश्रं दाहशूलोपशान्तये

triphalānimbayaṣṭīkakaṭukāragvadhaiḥ śṛtam / pāyayenmadhunā miśraṃ dāhaśūlopaśāntaye

हिन्दी अर्थ

अत्यधिक दूरको यात्रा, स्नान, अतिशय क्रीड़ा, अत्यन्त विषय-भोगको चेष्टा, स्वास्थ्य-विरुद्ध व्यवहार, रूक्षता, भय, हर्ष तथा विषादके कारण प्राणीके शरीरमें स्थित व्यान नामक वायु दूषित हो

English

Momordica charancia.

अध्याय 169

श्लोक 48

त्रिफलापः सयष्टीकाः परिणामार्तिनाशनाः ।गोमूत्रशुद्धमण्डूरं त्रिफलाचूर्णसंयुतम् ।विलिहन्मधुसर्पिर्भ्यां शूलं हन्ति त्रिदोषजम्

triphalāpaḥ sayaṣṭīkāḥ pariṇāmārtināśanāḥ / gomūtraśuddhamaṇḍūraṃ triphalācūrṇasaṃyutam / vilihanmadhusarpirbhyāṃ śūlaṃ hanti tridoṣajam

हिन्दी अर्थ

उठता है। तदनन्तर वह रोगीके पुंसत्व (पुरुषत्व), उत्साह और शक्तिका हास कर देता है। उसके चित्तमें शोक तथा विभ्रमकी स्थिति उत्पन्न हो जाती है। उसे ज्वर, सम्पूर्ण शरीरमें सूचिका-

English

Cucorbiiapepo.

अध्याय 169

श्लोक 49

त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुष्पञ्चभागिकाः ।गुटिका गुडतुल्यास्ता विड्विबन्धगदापहाः

trivṛtkṛṣṇāharītakyo dvicatuṣpañcabhāgikāḥ / guṭikā guḍatulyāstā viḍvibandhagadāpahāḥ

हिन्दी अर्थ

भेदके समान वेदना, रोमाञ्च, स्पर्श-शून्यता, कुष्ठ, विसर्प और सभी अङ्गोंमें पीड़ा होती है।

English

Flolarrhena aotidyscnterica {CVDB ).

अध्याय 169

श्लोक 50

हरीतकीयवक्षारपिप्पलीत्रिवृतस्तथा ।घृतैश्चूर्णमिदं पेयमुदावर्ताविनाशनम्

harītakīyavakṣārapippalītrivṛtastathā / ghṛtaiścūrṇamidaṃ peyamudāvartāvināśanam

हिन्दी अर्थ

स्वास्थ्य-विरुद्ध अजीर्णकर, शीतल तथा संकीर्ण दोषसे पूर्ण भोजन, असामयिक शयन और जागरण आदिसे समान नामक वायु दूषित हो जाता है। इसके प्रकुपित होनेसे शूल, गुल्म, ग्रहणी आदि

English

Lagenaria siceraria.

अध्याय 169

श्लोक 51

त्रिवृद्धरीतकीश्यामाः स्नुहीक्षीरेण भाविताः ।वटिका मूत्रपीतास्ताः श्रेष्टाश्चानाहभेदिकाः

trivṛddharītakīśyāmāḥ snuhīkṣīreṇa bhāvitāḥ / vaṭikā mūtrapītāstāḥ śreṣṭāścānāhabhedikāḥ

हिन्दी अर्थ

सामान्य यकृतजन्य तथा कामाश्रित रोगोंकी उत्पत्ति

English

Cucamla aatjvua..

अध्याय 169

श्लोक 52

त्र्यूषणत्रिफलाधन्यविडङ्गचव्यचित्रकैः ।कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं संस्कारं वातगुल्मनुत्

tryūṣaṇatriphalādhanyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ / kalkīkṛtairghṛtaṃ siddhaṃ saṃskāraṃ vātagulmanut

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त रूक्ष तथा भारी अन्नके सेवन, मल- मूत्रका वेग रोकने, अतिशय भार ढोने, वाहनको अधिक सवारी करने, मदिरापान, अत्यधिक देरतक खडे होने तथा अधिक घूमने-फिरनेसे

English

Identity not clear. Tlic name Urviruka u for cucunui melo.

अध्याय 169

श्लोक 53

मूलं नागरमानीतं सक्षीरं हृदयार्तिनुत् ।सौवचलं तदर्धन्तु शिवानाञ्च घृतं पिबेत्

mūlaṃ nāgaramānītaṃ sakṣīraṃ hṛdayārtinut / sauvacalaṃ tadardhantu śivānāñca ghṛtaṃ pibet

हिन्दी अर्थ

अपानवायु कुपित हो जाता है। वह प्रकुपित वायु प्राणीके शरीरमें पक्वाशयसे आश्रित समस्त रोगोंको उत्पन्न करता है। इसके अतिरिक्त रोगीके शरीरमें मूत्र, वीर्य, अर्श तथा मलावरोध आदिसे

English

Qarcinia indict.

अध्याय 169

श्लोक 54

कणापाषाणभेदैर्वा शिलाजतुकचूर्णकम् ।तण्डुलीभिर्गुडेनापि मूत्रकृच्छ्रीति जीवति

kaṇāpāṣāṇabhedairvā śilājatukacūrṇakam / taṇḍulībhirguḍenāpi mūtrakṛcchrīti jīvati

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धित बहुतसे रोग प्रकट हो जाते हैं ।

English

Citrua reticulata.

अध्याय 169

श्लोक 55

अमृतानागरीधात्रीवाजिगन्धात्रिकण्टकाम् ।प्रपिबेद्वातरेगार्तः सशूलो मूत्रकृच्छ्रवान्

amṛtānāgarīdhātrīvājigandhātrikaṇṭakām / prapibedvātaregārtaḥ saśūlo mūtrakṛcchravān

हिन्दी अर्थ

पदार्थोंकी अभिलाषा आदि लक्षणोंसे युक्त वायुको साम अर्थात् आम-सदृश कहते हैं। जिसमें तन्द्रा आदिके विपरीत लक्षण होते हैं, वह वायु निराम

English

Kesara and Matulimga are appetising and destroy Kapha and Viyu. Maa removes Vayu and Pitta and destroys the glossiness of the skin, heat and disorders of Vayu.

अध्याय 169

श्लोक 56

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रनिवारणः ।निदिग्धिकारसो वापि सक्षौद्रः कृच्छ्रनाशनः

sitātulyo yavakṣāraḥ sarvakṛcchranivāraṇaḥ / nidigdhikāraso vāpi sakṣaudraḥ kṛcchranāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

साम-निरामके लक्षण बताकर अब वायुके आवरण और भेदोंका वर्णन किया जाता है। पित्तदोषसे आवृत वात-विकार होनेपर दाह, तृष्णा, शूल, भ्रम और आँखोंके आगे अन्धकार छा जाता

English

All varieties of Amalaka are sweet, relishing and aphrodisia but produce Amla type of indigestion. Harltak! induces taste for food, is holy and nectarlike.

अध्याय 169

श्लोक 57

लवणं त्रिफलाकल्कैर्मूत्राघातहरं स्मृतम् ।मूत्रे विरुद्धे कर्पूरचूर्णं लिङ्गे प्रवेशयेत्

lavaṇaṃ triphalākalkairmūtrāghātaharaṃ smṛtam / mūtre viruddhe karpūracūrṇaṃ liṅge praveśayet

हिन्दी अर्थ

है। कटु, उष्ण, अम्ल तथा लवणके प्रयोगसे रोगीमें विदाह और शीतकी अभिलाषा बढ़ जाती है। कफावृत वात-विकारमें रोगी शीतल, रूक्ष और उष्ण भोजन करनेका इच्छुक होता है। उसको

English

Ripe Antra (mango) generates Viyu and produces flesh,semen and strength and heightens colour (of the skin). Jambu fruit destroys Viyu, Kapha and Pitta and produces Vifambha form of indigestion as it is astringent.

अध्याय 169

श्लोक 58

क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कटूष्णोश्मानिपातनः ।सर्वमेहहरोधात्र्या रसःक्षौद्रनिशायुतः ।त्रिफलादारुदार्व्यष्टक्वाथः क्षौद्रेण मेहहा

kvāthaśca śigrumūlotthaḥ kaṭūṣṇośmānipātanaḥ / sarvamehaharodhātryā rasaḥkṣaudraniśāyutaḥ / triphalādārudārvyaṣṭakvāthaḥ kṣaudreṇa mehahā

हिन्दी अर्थ

रक्तावृत वातरोग होनेपर रोगीके चर्म तथा मांसमें दाह और पीड़ा अधिक होती है। रोगीके शरीरमें लाल वर्णका शोथ हो जाता है और मण्डलाकार चकत्ते पड़ जाते हैं । वायुके मांसाश्रित

English

Tinduka* fruit destroys Kapha and Vayu; Badara destroys Viyu and Pitta. Bilva generates Vayu and causes Vitmbha. Priyala dispels Viyy.

अध्याय 169

श्लोक 59

अस्वप्नं च व्यवायं च व्यायामाश्चिन्तनानि च ।स्थौल्यमिच्छन्पपरित्यक्तं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्

asvapnaṃ ca vyavāyaṃ ca vyāyāmāścintanāni ca / sthaulyamicchanpaparityaktaṃ krameṇābhipravardhayet

हिन्दी अर्थ

होनेपर शोथ बड़ा कठोर लगता है। उस रोगीको उबकाई आती है और शरीरमें छोटी-छोटी फुंसियाँ निकलने लगती हैं। ऐसे शोथमें रोमाञ्च भी होता है और शरीर चींटियोंसे व्याप्त हुएके समान प्रतीत

English

Rijadana fruit, banana, jack fruit and coconut generate semen and flesh. They are sweet, emolient and heavy. Driksi (grapes) Madhuka and Kharjura(dates) and Kumkuma* dispel disorders in blood and Vayu. The ripe MagadhP is sweet and destroys Pitta and disorders due to dyspnea.

अध्याय 169

श्लोक 60

यवश्यामाकभोजी स्यास्थौल्यकृन्मधुवारिणा ।उष्णमन्नं समण्डं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत्

yavaśyāmākabhojī syāsthaulyakṛnmadhuvāriṇā / uṣṇamannaṃ samaṇḍaṃ vā pibankṛśatanurbhavet

हिन्दी अर्थ

होता है। मेदसे आवृत वायु-विकारमें यह शोथ शरीरमें चलायमान, मृदु तथा शीतल होता है और अरुचिकर भी होता है। मेदासे आवृत वात अन्य वातरोगोंकी अपेक्षा अत्यन्त कष्टसाध्य है। इसको

English

Artoesrpus lakoochs.

अध्याय 169

श्लोक 61

सचव्यजीरकं व्योषा हिङ्गुसौवर्चलामलाः ।मधुना रक्तवः पीता मेधोघ्ना सर्वदीपनाः

sacavyajīrakaṃ vyoṣā hiṅgusauvarcalāmalāḥ / madhunā raktavaḥ pītā medhoghnā sarvadīpanāḥ

हिन्दी अर्थ

आढ्यवातके समान समझना चाहिए। इस रोगके होनेपर उत्पन्न हुआ शोथ स्पर्श तथा आच्छादन करनेसे उष्ण तथा आवरण हटा देनेपर शीतल लगने लगता है।

English

Identity not cler. See fn. 1.

अध्याय 169

श्लोक 62

चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकाणि च ।कल्कैः सिद्ध घृत प्रस्थं सक्षीरं जठरी पिबेत्

caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakāṇi ca / kalkaiḥ siddha ghṛta prasthaṃ sakṣīraṃ jaṭharī pibet

हिन्दी अर्थ

वायुके मञ्जावृत शोथ होनेपर उक्त लक्षणके विपरीत लक्षण दिखायी देते हैं। उसमें फैलाव और कसाव होता है, शूलजनित पीड़ा होती है तथा दोनों हाथोंसे मर्दन करनेपर रोगीको सुख

English

Rhui pftrviflor4.

अध्याय 169

श्लोक 63

क्रमवृद्ध्या दशाहानि दश पैप्पालिकं दिनम् ।वर्धयेत्पयसा सार्धं तथैवापानयेत्पुनः

kramavṛddhyā daśāhāni daśa paippālikaṃ dinam / vardhayetpayasā sārdhaṃ tathaivāpānayetpunaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होता है।

English

Diyroi tomeniou. Buchnnsnia lanssn.

अध्याय 169

श्लोक 64

क्षीरषष्टिकभोजीस्यादेवं कृष्णसहस्रकम् ।बृंहणं मुद्गमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम्

kṣīraṣaṣṭikabhojīsyādevaṃ kṛṣṇasahasrakam / bṛṃhaṇaṃ mudgamāyuṣyaṃ plīhodaravināśanam

हिन्दी अर्थ

शुक्रावृत वात-शोथ होनेपर शुक्रमें अधिक वेग नहीं रह जाता। वायुके अन्नसे आवृत होनेपर भोजन करनेपर रोगीके कुक्षिभागमें पीड़ा होती है और भोजनके पच जानेपर पीड़ा शान्त हो जाती

English

Perhaps Mimusopt bexandra (GVDB S6)«

अध्याय 169

श्लोक 65

पुनर्नवाक्वाथकल्कैः सिद्धं शोथहरं घृतम् ।गावा मत्रेण संसेव्यं पिप्पली वा पयो ऽन्विताः ।गुडन वाभयां तुल्यां विश्वं वा शोथरोगिणा

punarnavākvāthakalkaiḥ siddhaṃ śothaharaṃ ghṛtam / gāvā matreṇa saṃsevyaṃ pippalī vā payo 'nvitāḥ / guḍana vābhayāṃ tulyāṃ viśvaṃ vā śotharogiṇā

हिन्दी अर्थ

है। मूत्रसे वायुके आवृत हो जानेपर मूत्रका निकलना बंद हो जाता है और वस्ति-स्थानमें वेदना होने लगती है। वायुके द्वारा पुरीषके आवृत होनेपर गुह्मभागमें विशेष प्रकारका विबन्ध हो जाता है।

English

Crocus sativus A synonym of ippali, CYDB

अध्याय 169

श्लोक 66

तैलमेरण्डजं पीत्वा बलासिद्धं पयो ऽन्वितम् ।आध्मानशूलोपचितामन्त्रवृद्धिञ्जयेन्नरः

tailameraṇḍajaṃ pītvā balāsiddhaṃ payo 'nvitam / ādhmānaśūlopacitāmantravṛddhiñjayennaraḥ

हिन्दी अर्थ

आरेसे काटनेपर होनेवाली पीड़ाके समान रोगीको

English

Romaka salt generates Vkyu> b sweet, heavy, lique- flicient and relishing. Yavaksara (Nitrate of potash) is an appetiser and is efiicacious in* all disorders of < the heart, throat and jaundice.

अध्याय 169

श्लोक 67

भ्रष्टोरुचकतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः ।कृष्णसैन्धवसंयुक्तो वद्धिरोगहरः परः

bhraṣṭorucakatailena kalkaḥ pathyāsamudbhavaḥ / kṛṣṇasaindhavasaṃyukto vaddhirogaharaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

घृतयुक्तमुख तथा अधिक तृष्णाके दोष घेर लेते पीड़ा होती है। ऐसे वातरक्त-दोषके आवरण- हैं। इस कफावृत रोगमें अङ्ग-दर्द, उबकाई और रोगमें ज्वरसे पीडित रोगी यथाशीघ्र धराशायी

English

The water where sun's rays fall during the day and the moon's beams at night is free from all defects and is equal to rain water (sky-water). Hot water dispels fever, bronchitis, corpulence, Vayu and Kapha. Boiled and cooled water dispels three do$as but kept overnight increases do 9 as.

अध्याय 169

श्लोक 68

निर्गुण्डीमूलनस्येन गण्डमाला विनश्यति ।स्मुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च

nirguṇḍīmūlanasyena gaṇḍamālā vinaśyati / smuhīgaṇḍīrikāsvedo nāśayedarbudāni ca

हिन्दी अर्थ

अरुचि भी होती है।

English

The milk of a goat dispels blood dysentery, asthma.

अध्याय 169

श्लोक 69

हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डं तु लेपतः ।धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः

hastikarṇapalāśasya galagaṇḍaṃ tu lepataḥ / dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ

हिन्दी अर्थ

होकर मूर्च्छित हो जाता है। विबन्धद्वारा मल

English

The lame as>Bif4w'»TrschyspcmHiin smmi. GVDB, p. S2B. Curd generates Pitta and Kapha and dispels Vayu and is an aphrodbiac. Churned sour cream dispels all doas and cleanses all vessels of the system.

अध्याय 169

श्लोक 70

प्रलेपःश्लीपदं हन्ति चिरोत्थमतिदारुणम् ।शोभाञ्जनकसिन्धृत्थहिङ्गुं विद्रधिनाशनम्

pralepaḥślīpadaṃ hanti cirotthamatidāruṇam / śobhāñjanakasindhṛtthahiṅguṃ vidradhināśanam

हिन्दी अर्थ

पीड़ित होकर सूखा हुआ बडी कठिनतासे और उबकाई, श्वासरोध, प्रतिश्याय, शिरोग्रह, हृदयरोग

English

Fresh butter dispels diarrhoea, piles, etc; Pro* ducts of milk turned tour like Kila|a (the solid residue of sour milk) are heavy and cause Kufha.

अध्याय 169

श्लोक 71

शरपुङ्खा मधुयुता यात्सर्स्वव्रणगेपणी ।निम्बपत्रस्य वालेपः श्वयथुव्रणगेपणः

śarapuṅkhā madhuyutā yātsarsvavraṇagepaṇī / nimbapatrasya vālepaḥ śvayathuvraṇagepaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत देरमें निकलता है। वायुद्वारा सभी धातुओंके आवृत होनेपर रोगीके कटि-प्रदेश, वंक्षण और पीठमें पीडा होती है। विलोम भावको प्राप्त हुआ वायु रोगीके हृदयको

English

Butter milk, according to the former writers, dispels the three do$as and is very efficacious in diarrhoea, tumour, piles, jaundice, dysentery and enlarged spleen. Medicated and purified ghI dispels loss of memory, epileptic fits insanity, fainting and other disorders. The ghee 5 )repared from the milk of goat and other animals has the same good properties as cow's milk. Goat's urine dispeb Kapha and Viyu, germs and poison.

अध्याय 169

श्लोक 72

त्रिफला खदिरो दार्वो न्यग्रोधो व्रणशोधनः ।सद्यः क्षतं व्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत्

triphalā khadiro dārvo nyagrodho vraṇaśodhanaḥ / sadyaḥ kṣataṃ vraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet

हिन्दी अर्थ

पीड़ित करता है । पित्तज दोषसे प्राणवायुके आवृत होनेपर भ्रम, मूर्च्छा, पीडा तथा दाहका उपद्रव रोगीके शरीरमें होता है । पित्तसे व्यानवायुके आक्रान्त होनेपर पीडा,

English

Mustard oil dispels worms and jaundice, Vayu and Kapha and disorders due to corpulence. The linseed oil affects the eyes but dispels Pitta and V&yu.

अध्याय 169

श्लोक 73

यष्टीमधुकयुक्तेन किञ्चिदुष्णेन सर्पिषा ।बुद्ध्वागन्तुव्रणान्वैद्यो घृतक्षौद्रसमन्विताम्

yaṣṭīmadhukayuktena kiñciduṣṇena sarpiṣā / buddhvāgantuvraṇānvaidyo ghṛtakṣaudrasamanvitām

हिन्दी अर्थ

तन्द्रा, स्वरभ्रंश और सम्पूर्ण शरीरमें दाहकी उत्पत्ति होती है। समानवायुके आवृत होनेपर क्रमश:

English

The oil extracted from Ak$a (the seed of the bead of rosaries) dispels Kapha and Pitta. It is conducive to the growth of hair. It soothes the skin and blood vessels. Honey is exalted as the remover of the excess of the three dosas as well as generator of Vayu. (Honey)dispels iuccough, dyspnea, worms, vomiting urinary disorders, poison and thirst. Sugarcane dispels Rakta- pitta. It is conducive to strength, growth of Kapha and is an aphrodisiac.

अध्याय 169

श्लोक 74

शीतां क्रियां प्रयुञ्जीत पित्तरक्तोष्मनाशिनीम् ।क्वाथो वंशत्वगेरण्डश्वदंष्ट्रवनिदाकृतः

śītāṃ kriyāṃ prayuñjīta pittaraktoṣmanāśinīm / kvātho vaṃśatvageraṇḍaśvadaṃṣṭravanidākṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पसीना, रूक्षता और तृष्णाका उपद्रव होता है । अपानवायुके आवृत होनेसे रोगीके शरीरमें दाह होता है और उसके मलका वर्ण हल्दीके समान पीला हो जाता है स्त्रियोंमें रजवृद्धि (या रोगवृद्धि),

English

Molasses produce Pitta and are sharp. The spirituous extract of jaggery unrefined sugar is light. Candy is an

अध्याय 169

श्लोक 75

सहिङ्गुसैन्धवः पीतः कोष्ठस्थं स्त्रावयेदसृक् ।यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन वा

sahiṅgusaindhavaḥ pītaḥ koṣṭhasthaṃ strāvayedasṛk / yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena vā

हिन्दी अर्थ

ताप, आनाह तथा प्रमेह नामक रोग भी उसके शरीरमें जन्म ग्रहण कर लेते हैं। श्लेष्मके द्वारा प्राणवायुके आवृत होनेपर नादस्रोतमें अवरोध, खखार, स्वेद, श्वास तथा

English

Jaggery dispels Vayu and PitU, and produces Kapha. Old treacle is very wholesome and is a purifier of blood. AYua (soup without salt) made ofDadimaand Amalaka generates gastric fire and dispels Vayu and Pitta. A yu$a prepared with redish dispels coughs breathing disorders, cold and Kapha.

अध्याय 169

श्लोक 76

भुञ्जीतान्नं यवाग्वा वा पिवेत्सैन्धवसंयुतम् ।करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रिमीन्

bhuñjītānnaṃ yavāgvā vā pivetsaindhavasaṃyutam / karañjāriṣṭanirguṇḍīraso hanyādvraṇakrimīn

हिन्दी अर्थ

निःश्वास-इनमें विविधता होती है। उदानवायुके कफसे आवृत होनेपर शरीरमें भारीपन, अरुचि, वाक्रोध, स्वरक्षय, बल और वर्णका नाश होता है। व्यानवायुके कफसे आवृत होनेपर पर्व और

English

A Yu made with Yava, Kola and Kulattha dispels Vayu and is beneficial to the voice. That prepaied with Mudga and Amalaka is astringent and des roys Kapha and Pitta.

अध्याय 169

श्लोक 77

त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्गुलुर्वटकीकृतः ।निर्यन्त्रणो विबन्धघ्नो व्रधनगेपणः

triphalācūrṇasaṃyukto guggulurvaṭakīkṛtaḥ / niryantraṇo vibandhaghno vradhanagepaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्थियोंमें जकड्न, सम्पूर्ण शरीरमें भारीपन, अत्यधिक स्थूलता आ जाती है। समानवायुके कफसे आवृत होनेपर कमेन्द्रियोमें अज्ञानता, शरीरमें पसीनेकी कमी, अग्निमन्दता तथा अपानवायुके कफसे आवृत

English

Curd with jaggery dispels Vayu. Saktu (flour of fried grain) is sharp and generates Vayu. Sakuli (Coiled fried Jaleb!) fried in ghi is an aphrodisi 2 ic and generates gastric fire. Foodstuffs with cooked meat are rejuvinating; cakes are heavy; things fried in oil impair eyesight; those cooked in water or steam are difficult to be digested.

अध्याय 169

श्लोक 78

दूर्वास्वरससिद्धं वा तलं कम्पिल्लकेन वा ।दार्वोत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम्

dūrvāsvarasasiddhaṃ vā talaṃ kampillakena vā / dārvotvacaśca kalkena pradhānaṃ vraṇaropaṇam

हिन्दी अर्थ

होनेपर मल-मूत्रकी अधिक प्रवृत्ति होती है। इस प्रकार वातरक्त-रोग बाईस प्रकारका माना गया है। क्रमशः प्राणादि वायु परस्पर आक्रान्त होनेसे बीस प्रकारके आवरण होते हैं। प्राणवायु

English

Hot mandakas (gruel) arc wholesome, cooling in

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।