Garuda Purana
176
अध्याय 176 / 317

Book 1 - Adhyaya 177

89 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

अध्याय 176

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे केशोत्पत्त्यादिवर्णनं नाम षट्सप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १७७ हरिरुवाच ।सोभाञ्जनपत्ररसं मधुयुक्तं हि चक्षुषोः ।भ (च) रणाद्रोगहरणं भवेन्नास्त्यत्र संशयः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe keśotpattyādivarṇanaṃ nāma ṣaṭsaptatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 177 hariruvāca / sobhāñjanapatrarasaṃ madhuyuktaṃ hi cakṣuṣoḥ / bha (ca) raṇādrogaharaṇaṃ bhavennāstyatra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षय-रोगसे क्षीण हुआ रोगी व्याधिरहित होकर

English

Curd generates Pitta and Kapha and dispels Vayu and is an aphrodbiac. Churned sour cream dispels all doas and cleanses all vessels of the system.

अध्याय 176

श्लोक 2

अशीतितिलपुष्पाणि जात्याश्च कुसुमापि च ।उषानिम्बामलाशुण्ठीपिप्पलीतण्डुलीयकम्

aśītitilapuṣpāṇi jātyāśca kusumāpi ca / uṣānimbāmalāśuṇṭhīpippalītaṇḍulīyakam

हिन्दी अर्थ

हरीतकी, सोंठ, पिप्पली, काली मिर्च और गुड़ मिलाकर बनाये गये मोदकको कासनाशक कहा गया है। इसको खानेसे तृष्णा एवं अरुचिका भी नाश होता है। कण्टकारी तथा गुड्चीसे

English

Fresh butter dispels diarrhoea, piles, etc; Pro* ducts of milk turned tour like Kila|a (the solid residue of sour milk) are heavy and cause Kufha.

अध्याय 176

श्लोक 3

छायासुष्कां वटीं कुर्यात्पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा ।मधुना सहसा चाक्ष्णोरञ्जनात्तिमिरादिनुत्

chāyāsuṣkāṃ vaṭīṃ kuryātpiṣṭvā taṇḍulavāriṇā / madhunā sahasā cākṣṇorañjanāttimirādinut

हिन्दी अर्थ

पृथक्-पृथक् निकाले गये तीस-तीस पल रसमें सिद्ध किया गया एक प्रस्थ घृत कासरोगका नाश और अग्निका दीपन करता है। कृष्णा (काली

English

Butter milk, according to the former writers, dispels the three do$as and is very efficacious in diarrhoea, tumour, piles, jaundice, dysentery and enlarged spleen.

अध्याय 176

श्लोक 4

बिभीतकास्थिमज्जा तु शङ्खनाभिर्मनः शिला ।निम्बपत्रमरीचा नि अजामूत्रेण पेषयेत्

bibhītakāsthimajjā tu śaṅkhanābhirmanaḥ śilā / nimbapatramarīcā ni ajāmūtreṇa peṣayet

हिन्दी अर्थ

सोंठका चूर्ण मधुके साथ मिलाकर खाना हिक्का (हिचकी )-रोगका विनाशक बन जाता है। जो प्राणी हिचकी और श्वास-रोगके रोगी हैं, उनको बिश्वा अर्थात् सोंठके साथ भार्गी (भारंगी )-का

English

Medicated and purified ghI dispels loss of memory, epileptic fits insanity, fainting and other disorders. The ghee 5 )repared from the milk of goat and other animals has the same good properties as cow's milk. Goat's urine dispeb Kapha and Viyu, germs and poison.

अध्याय 176

श्लोक 5

पुष्पं रात्र्यन्धतां हन्ति तिमिरं पटलं तथा ।चतुर्भागानि शङ्खस्य तदर्धेन मनः शिला

puṣpaṃ rātryandhatāṃ hanti timiraṃ paṭalaṃ tathā / caturbhāgāni śaṅkhasya tadardhena manaḥ śilā

हिन्दी अर्थ

रस गरम जलसे पीना चाहिए।

English

Mustard oil dispels worms and jaundice, Vayu and Kapha and disorders due to corpulence. The linseed oil affects the eyes but dispels Pitta and V&yu.

अध्याय 176

श्लोक 6

सैन्धवं च तदर्धेनत्वेतत्पिष्ट्वादकेन तु ।छायाशुष्कां तु वटिकां कृत्वा नयनमञ्जयेत्

saindhavaṃ ca tadardhenatvetatpiṣṭvādakena tu / chāyāśuṣkāṃ tu vaṭikāṃ kṛtvā nayanamañjayet

हिन्दी अर्थ

स्वरभेद होनेपर मुखमें तिलके तेलमें सिद्ध खदिर (कत्थे)-का रस रखना लाभप्रद होता है क्षयी कासी किमर्थमवसीदति॥

English

The oil extracted from Ak$a (the seed of the bead of rosaries) dispels Kapha and Pitta. It is conducive to the growth of hair. It soothes the skin and blood vessels. Honey is exalted as the remover of the excess of the three dosas as well as generator of Vayu.

अध्याय 176

श्लोक 7

तिमिरं पटलं हन्ति पिचिटं च महौषधम् ।त्रिकटु त्रिफलां चैव करं जस्य फलानि च

timiraṃ paṭalaṃ hanti piciṭaṃ ca mahauṣadham / trikaṭu triphalāṃ caiva karaṃ jasya phalāni ca

हिन्दी अर्थ

अथवा सोंठके साथ हरीतकी और पिप्पलीका चूर्ण इस रोगमें लाभकारी है । मधुके साथ विडंग तथा त्रिफलाका चूर्ण वमन-रोगको दूर करता है । आम और जामुनकी छालका क्वाथ मधुके साथ

English

(Honey)dispels iuccough, dyspnea, worms, vomiting urinary disorders, poison and thirst. Sugarcane dispels Rakta- pitta. It is conducive to strength, growth of Kapha and is an aphrodisiac.

अध्याय 176

श्लोक 8

सैन्धवं रजनीद्वे व भृङ्गराजरसेन हि ।पिष्ट्वा तदञ्जनादेव तिमिरादिविनाशनम्

saindhavaṃ rajanīdve va bhṛṅgarājarasena hi / piṣṭvā tadañjanādeva timirādivināśanam

हिन्दी अर्थ

पान करनेसे सभी प्रकारके वमन नष्ट हो जाते हैं । यह तृष्णाको भी समाप्त कर देता है अथवा इस रोगमें मधुके साथ त्रिफलाचूर्णका ही सेवन करना चाहिए । यह औषधि तो भ्रम और मूर्च्छाको भी

English

Molasses produce Pitta and are sharp. The spirituous extract of jaggery unrefined sugar is light. Candy is an

अध्याय 176

श्लोक 9

आटरूषकमूलं तु काञ्जिकापिष्टमेव तु ।तेनाक्षिबूमिलेपाच्च चक्षुः शूलं विनश्यति

āṭarūṣakamūlaṃ tu kāñjikāpiṣṭameva tu / tenākṣibūmilepācca cakṣuḥ śūlaṃ vinaśyati

हिन्दी अर्थ

दूर कर देती है । गायके दूध, दही, घृत, मूत्र और गोमयसे बना पञ्चगव्य हितकारी होता है । इसका अनृपान अपस्मार (मिरगी) और मलग्रहादि रोगोंको नष्ट करता है । कूष्माण्ड (कुम्हड़ा)-का रस ब्रह्मयष्टी

English

Jaggery dispels Vayu and PitU, and produces Kapha. Old treacle is very wholesome and is a purifier of blood.

अध्याय 176

श्लोक 10

सतक्रं बदरीमूलं पीतं वाक्षिव्यथां हरेत् ।सैन्धंवं कटुतैलं च अपामार्गस्य मूलकम्

satakraṃ badarīmūlaṃ pītaṃ vākṣivyathāṃ haret / saindhaṃvaṃ kaṭutailaṃ ca apāmārgasya mūlakam

हिन्दी अर्थ

तथा घृतके साथ पान करनेसे भी उक्त अपस्मार और मलग्रहादिके रोग दूर होते हें । ब्राह्मी रस, वचकुष्ठ और शंखपुष्पीके साथ प्रयुक्त पुराना घृत प्राणियोंके लिये सेव्य है, क्योंकि यह उन्माद,

English

AYua (soup without salt) made ofDadimaand Amalaka generates gastric fire and dispels Vayu and Pitta. A yu$a prepared with redish dispels coughs breathing disorders, cold and Kapha.

अध्याय 176

श्लोक 11

क्षीरकाञ्जिकसंघृष्टं ताम्रपात्रे तु तेन च ।अञ्जनात्पिञ्जटस्यैव नाशो भवति शङ्कर

kṣīrakāñjikasaṃghṛṣṭaṃ tāmrapātre tu tena ca / añjanātpiñjaṭasyaiva nāśo bhavati śaṅkara

हिन्दी अर्थ

ग्रहणी और अपस्मार-रोगोंका विनाशक है। अश्वगन्ध क्वाथका कल्क बनाकर उसमें चौगुना दूध डालकर पकाना चाहिए । तदनन्तर उस योगमें घृतपाक तैयार करके उसका सेवन करे। यह घृत

English

A Yu made with Yava, Kola and Kulattha dispels Vayu and is beneficial to the voice. That prepaied with Mudga and Amalaka is astringent and des roys Kapha and Pitta.

अध्याय 176

श्लोक 12

ॐ दद्रु सर क्र्ॐ ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ॐ उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः ।आद्या हि वशामायान्ति मन्त्रेणानेन चाञ्जनात्

oṃ dadru sara kroṃ hrīṃ ṭhaḥ ṭhaḥ dadru sara hrīṃ hrīṃ oṃ uṃ ū sara krīṃ krīṃ ṭhaḥ ṭhaḥ / ādyā hi vaśāmāyānti mantreṇānena cāñjanāt

हिन्दी अर्थ

होता है। नीली और मुण्डीका चूर्ण मधु एवं घृतके साथ मिलाकर सेवन करनेसे अथवा छिन्ना (गिलोय)-का क्वाथ पान करनेसे वह अत्यन्त असाध्य वात-रक्तको दूर कर देता है। गुड़के

English

Curd with jaggery dispels Vayu. Saktu (flour of fried grain) is sharp and generates Vayu. Sakuli (Coiled fried Jaleb!) fried in ghi is an aphrodisi 2 ic and generates gastric fire.

अध्याय 176

श्लोक 13

बिल्वकनीलिकामूलं पिष्टमभ्यञ्जनेन च ।अनेनाञ्जितमात्रेण नश्यन्ति तिमिराणि हि

bilvakanīlikāmūlaṃ piṣṭamabhyañjanena ca / anenāñjitamātreṇa naśyanti timirāṇi hi

हिन्दी अर्थ

सहित हरीतकी आदि पाँच औषधियोंका सेवन कुष्ठ, अर्श तथा वातरोगका विनाशक है । गुडूचीका रस, कल्क, चूर्ण अथवा क्वाथ वात-रक्तरोगका हन्ता है। गुडूची लताके क्वाथसे बने कल्कका

English

Foodstuffs with cooked meat are rejuvinating; cakes are heavy; things fried in oil impair eyesight; those cooked in water or steam are difficult to be digested.

अध्याय 176

श्लोक 14

कटुकं (पिप्पली) तगरं चैव हरिद्रामलकं वचा ।खदिरपिष्टवात्तश्च अञ्जनान्नेत्ररोगनुत्

kaṭukaṃ (pippalī) tagaraṃ caiva haridrāmalakaṃ vacā / khadirapiṣṭavāttaśca añjanānnetraroganut

हिन्दी अर्थ

उपयोग करनेसे कुष्ठ और व्रणरोगका उपशमन होता है। इस कल्कका प्रयोग गोघृत या गोदुग्धके

English

Hot mandakas (gruel) arc wholesome, cooling in

अध्याय 176

श्लोक 15

नीरपूर्णमुखो धौति बृहन्मानेन यो ऽक्षिणी ।प्रभाते नेत्ररोगैश्च नित्यं सर्वैः प्रमुच्यते

nīrapūrṇamukho dhauti bṛhanmānena yo 'kṣiṇī / prabhāte netrarogaiśca nityaṃ sarvaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

ज्वर, अतिसार आदि रोगोंका उपचार

English

A decoction made of Nagara, Devakasa, Dhanyaka and the two Bfhatis should be given to a fever patient. It is digestive and dispels fever.

अध्याय 176

श्लोक 16

शुक्लैरण्डस्य मूलेन पत्रेणापि प्रसाधितम् ।छगदग्धसेकमौष्ण्याच्चक्षुषोर्वातशलनत्

śuklairaṇḍasya mūlena patreṇāpi prasādhitam / chagadagdhasekamauṣṇyāccakṣuṣorvātaśalanat

हिन्दी अर्थ

त्रिफला तथा गुग्गुल वात-रक्त और मूर्च्छाका नाशक है । गोमूत्रके साथ प्रयुक्त गुग्गुल ऊरुस्तम्भ नामक रोगका शमन करता है। सोंठ और गोखरूका क्वाथ सामवात तथा शूलरोगका विनाशक है।

English

A Ka$aya or as trigen t decoction made of Aragvadha Abhaya, Musta, Rikta and Granthika is digestive and

अध्याय 176

श्लोक 17

चन्दनं सैन्धवं वृद्धपालाशश्च हरीतकी ।पटलं कुसुमं नीली च (व) क्रिकां हरते ऽञ्जनम्

candanaṃ saindhavaṃ vṛddhapālāśaśca harītakī / paṭalaṃ kusumaṃ nīlī ca (va) krikāṃ harate 'ñjanam

हिन्दी अर्थ

दशमूलं, हरीतकी, एरण्ड, रास्ना, सोंठ और देवदारु नामक औषधियोंसे बना हुआ क्वाथ काली मिर्च एवं गुड़के साथ सेवन करनेपर महाशोथको दूर करता है । कण्टकारी और गुडूचीके

English

Gypenis rotjndus or C. Kariesus.

अध्याय 176

श्लोक 18

गुञ्जामूलं छागमूत्रे घृष्टं तिमिरनुच्च तत् रौप्यताम्रसुवर्णानां हस्तघृष्टशलाकया

guñjāmūlaṃ chāgamūtre ghṛṣṭaṃ timiranucca tat raupyatāmrasuvarṇānāṃ hastaghṛṣṭaśalākayā

हिन्दी अर्थ

पृथकू-पृथक् तीस-तीस पल रसको निकालकर उसमें एक प्रस्थ सिद्ध किया गया घृत कासरोग- विनाशक तथा जठराग्नि-दीपक होता है। काली तुलसी, आँवला, सफेद सोंठ, काली मिर्च और

English

Perhaps the Fumaris species. {GVDB, -40.

अध्याय 176

श्लोक 19

घृष्टमुद्वर्तनं रुद्र कामलाव्याधिनाशनम् ।घोषाफलमपाघ्रातं पीतकामलनाशनम्

ghṛṣṭamudvartanaṃ rudra kāmalāvyādhināśanam / ghoṣāphalamapāghrātaṃ pītakāmalanāśanam

हिन्दी अर्थ

सेंधा नमकसे बना हुआ क्वाथ एरण्ड-तेलके साथ पान करनेपर वह आमदोष तथा प्रबल वायु- विकारको दूर करता है।

English

Veciveria zizanioides.

अध्याय 176

श्लोक 20

दूर्वादाडिमपुष्पं तु अलक्तकहरीतकी ।नासार्शवातरक्तनुन्नस्याद्वै स्वरसेन हि

dūrvādāḍimapuṣpaṃ tu alaktakaharītakī / nāsārśavātaraktanunnasyādvai svarasena hi

हिन्दी अर्थ

बला, पुनर्नवा, एरण्ड, बृहतीद्वय, कण्टकारी और गोखरूका क्वाथ हींग और सेंधा नमक मिलाकर पान करनेसे वातशूल विनष्ट हो जाता है। दाह और शूलरोगकी शान्तिके लिये त्रिफला,

English

Identity not clear.

अध्याय 176

श्लोक 21

आपिष्ट्वा जाङ्गली मू (तू) लं तद्रसेन वृषध्वज ।नस्यादाराद्विनश्येत नाशार्शो नीललोहित

āpiṣṭvā jāṅgalī mū (tū) laṃ tadrasena vṛṣadhvaja / nasyādārādvinaśyeta nāśārśo nīlalohita

हिन्दी अर्थ

निम्ब, मुलेठी, कटुकी तथा अमलताससे बने क्वाथको मधु मिलाकर पान करना चाहिए। जेठी मधुके साथ त्रिफलाका क्वाथ पीनेपर शूलसे होनेवाला दुःख दूर होता है। त्रिफलाचूर्ण गोमूत्र

English

A synonym of drdreid.

अध्याय 176

श्लोक 22

गव्यं घृतं सर्जरसं रुद्र धन्याकसैन्धवम् ।धुत्तूरकं गैरिकं च एतैः साधितसिक्थकम्

gavyaṃ ghṛtaṃ sarjarasaṃ rudra dhanyākasaindhavam / dhuttūrakaṃ gairikaṃ ca etaiḥ sādhitasikthakam

हिन्दी अर्थ

और शुद्ध मण्डूर, मधु तथा घृतके साथ चाटनेपर त्रिदोषजन्य शूलको विनष्ट करता है।

English

A synonym of dr««dfrv»Gedruf deodara.

अध्याय 176

श्लोक 23

सतैलं व्रणनुत्स्याच्च स्फुटितोद्धटिताधरे ।जातीपत्रं च चर्वित्वा विधृतं मुखरोगनुत्

satailaṃ vraṇanutsyācca sphuṭitoddhaṭitādhare / jātīpatraṃ ca carvitvā vidhṛtaṃ mukharoganut

हिन्दी अर्थ

त्रिवृत, काली तुलसी और हरीतकोके चूर्णको

English

Coriandrum utivum.

अध्याय 176

श्लोक 24

भक्षात्केसरबीजस्य दन्ताः स्युश्चलिताःस्थिराः ।मुष्टकं कुष्ठमेला च यष्टिकं मधुवालकम्

bhakṣātkesarabījasya dantāḥ syuścalitāḥsthirāḥ / muṣṭakaṃ kuṣṭhamelā ca yaṣṭikaṃ madhuvālakam

हिन्दी अर्थ

समन्वित करके उसकी समान गोलियाँ बनाकर सेवन करनेसे मलकाठिन्य-दोष दूर हो जाता है। हरीतकी, यवक्षार, पिप्पली और त्रिवृत अर्थात्

English

Cassia fiihila.

अध्याय 176

श्लोक 25

धन्याकमेतददनान्मुखदुर्गन्धनुद्धर ।कषायं कटुकं वापि तिक्तशाकस्य भक्षणात्

dhanyākametadadanānmukhadurgandhanuddhara / kaṣāyaṃ kaṭukaṃ vāpi tiktaśākasya bhakṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

१-नीली (नील), २-बिल्व, श्योणाक, गम्भारी, पाटला, गणकारिका, शालपर्णी, पृश्निपर्णी, बृहतीद्वय, कण्टकारी तथा

English

A synonym of harfiakt,

अध्याय 176

श्लोक 26

तलयुक्तस्य नित्यं स्यान्मुखदुर्गन्धताक्षयः ।दन्तव्रणानि सर्वाणि क्षयं गच्छन्त्यनेन तु

talayuktasya nityaṃ syānmukhadurgandhatākṣayaḥ / dantavraṇāni sarvāṇi kṣayaṃ gacchantyanena tu

हिन्दी अर्थ

गोखरू--इन दस वृक्षोंके मूल दशमूल कहलाते हैं।

English

A tyaonym of ppclim Qla.

अध्याय 176

श्लोक 27

काञ्जिकस्य सतैलस्य गण्डूषकवलास्थितिः ।ताम्बूलचूर्णदग्धस्य मुखस्य व्याधिनुच्छिव !

kāñjikasya satailasya gaṇḍūṣakavalāsthitiḥ / tāmbūlacūrṇadagdhasya mukhasya vyādhinucchiva !

हिन्दी अर्थ

निसोथका चूर्ण घृतके साथ पान करनेके योग्य है, दूर करता है।

English

Madhukasara, Sindhuttha, Vaca, Csana* and Kana must be taken in equal parts and ound into fine powder. This, mixed with water, is a good medicine to restore a person from an unconscious state.

अध्याय 176

श्लोक 28

परित्यक्तश्लेष्मणश्च शुण्ठीचर्वणतो यथा ।मातुलुङ्गदलान्येला यष्टी मधु च पिप्पली

parityaktaśleṣmaṇaśca śuṇṭhīcarvaṇato yathā / mātuluṅgadalānyelā yaṣṭī madhu ca pippalī

हिन्दी अर्थ

क्योंकि यह उदावर्त-रोगका विनाश करता है। त्रिवृत, हरीतकी और काली तुलसीकी पत्तीका मिश्रित चूर्ण स्नुहीक्षीर अर्थात् सेहुँड्के दूधसे भावित करके उससे बनायी गयी वटीका गोमूत्रके

English

A decoction made of Trvrt\ Viiala*, Triphali, Kafuka and Aragvadha along with Ksara (Alkali) is a good purgative. When drunk it dispels fever of all varieties.

अध्याय 176

श्लोक 29

जातीपत्रमथैषां च चूर्णं लीढ्वा तथा कृतम् ।शेफालिकजटायाश्च चर्वणं गलशुण्ठिनुत्

jātīpatramathaiṣāṃ ca cūrṇaṃ līḍhvā tathā kṛtam / śephālikajaṭāyāśca carvaṇaṃ galaśuṇṭhinut

हिन्दी अर्थ

साथ पान करनेसे अनाह-रोग नष्ट हो जाता है। त्र्यूषण (सोंठ, पिप्पली और काली मिर्च), त्रिफला (हरीतकी, आँवला तथा बहेड़ा), धनिया, विडंग,

English

A decoction made of Mahauadha Amrta Musti, Candana, Uilra and Dhanyaka taken with sugar and honey dispels Trtlyaka (Tertian) fever,

अध्याय 176

श्लोक 30

नासाशिरारक्तकर्षान्नश्येच्छंशकर जिह्विका ।रसः शिरीषबीजानां हरिद्रायाश्चतुर्गुणः

nāsāśirāraktakarṣānnaśyecchaṃśakara jihvikā / rasaḥ śirīṣabījānāṃ haridrāyāścaturguṇaḥ

हिन्दी अर्थ

औषधियोंके चूर्णको कल्कसे सिद्ध घृत वातगुल्म- रोगका विनाशक है। दुग्धमें प्रयुक्त सोंठके चूर्णका अनृपान हृदयगत पीड़ाका नाश करता है। काला नमक तथा उसका

English

Strips of Apamarga, Jata tied round the waist with seven red threads on a Sunday cure the Trtlyaka fever.

अध्याय 176

श्लोक 31

तेन पक्वेन भूतेश नस्यं मस्तकरोगनुत् ।गलरोगा विनश्यन्ति नस्यमात्रेण तत्क्षणात्

tena pakvena bhūteśa nasyaṃ mastakaroganut / galarogā vinaśyanti nasyamātreṇa tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

आधा भाग हरीतको-चूर्ण घृतमें मिलाकर पान करनेसे भी यह रोग दूर हो जाता है। कणा (पिप्पली), पाषाणभेदी (पथरचट्टा)-के रसमें शिलाजीतका चूर्ण मिलाकर उसको चावलके जल

English

If one performs Tarpapa with gingelly seeds to a sonless ascetic who has passed away in the nothern bank of the river Gahga he will be cured of Aikahika (intermittent) fever.

अध्याय 176

श्लोक 32

दन्तकीटविनाशः म्याद्गुञ्जामूलस्य चर्वणात् ।काकजङ्घास्नुहीनीलीकवायो मधुमोजितः

dantakīṭavināśaḥ myādguñjāmūlasya carvaṇāt / kākajaṅghāsnuhīnīlīkavāyo madhumojitaḥ

हिन्दी अर्थ

और गुड्के साथ पान करनेसे मूत्रकृच्छ्रोगी रोग- विमुक्त हो जाता है। गिलोय, सोंठ, आँवला, अश्वगन्धा और त्रिकण्टक (गोखरू) -का अनृपान वातरोगी, शूलग्रस्त तथा मूत्रकृच्छ्के रोगीको करना

English

A decoction of Guuci, Triphala Vasaka, Rjvlka and Bala along with its rudiment cooked with ghee removes fever.

अध्याय 176

श्लोक 33

दन्ताक्रान्तान्दन्तजांश्च कृमीन्नाशयते शिव ।घतं कर्कटपादेन दुग्धोन्मिश्रेण साधितम्

dantākrāntāndantajāṃśca kṛmīnnāśayate śiva / ghataṃ karkaṭapādena dugdhonmiśreṇa sādhitam

हिन्दी अर्थ

चाहिए । शर्करा अथवा मिश्रीके साथ समान भागमें प्रयुक्त यवक्षार सभी प्रकारके कृच्छ्रोगोंका विनाशक है अथवा मधुके साथ निदिग्धिका (इलायची)- का रस पान करनेसे भी सब प्रकारके कृच्छुरोग

English

A decoction of Dhatri®, Siva®, Kaiia and Vahni dispels all sorts of fevers*

अध्याय 176

श्लोक 34

तेन चाम्यङ्गितादन्ताः कुर्युः कटकटान्न हि ।लिप्त्वा कर्कटपादेन केवलेनाथवाशिव

tena cāmyaṅgitādantāḥ kuryuḥ kaṭakaṭānna hi / liptvā karkaṭapādena kevalenāthavāśiva

हिन्दी अर्थ

विनष्ट हो जाते हैं। त्रिफला-कल्कके साथ प्रयोगमें लाये गये सेधा नमकको भी मूत्राघातका विनाशक माना गया है। मूत्रमें अवरोध होनेपर कर्पूरका चूर्ण लिंगमें

English

A decoction prepared with Priniparni Bala, Bilva, Negara, Utpala, Dhanyaka, P&that% indrayavai Bhunimba

अध्याय 176

श्लोक 35

त्रिसप्ताहं वाः पिष्टानि ज्योतिष्मत्याः फलानि हि ।शुक्लाभयामज्जलेपाद्दन्तस्याङ्ककलङ्कनुत्

trisaptāhaṃ vāḥ piṣṭāni jyotiṣmatyāḥ phalāni hi / śuklābhayāmajjalepāddantasyāṅkakalaṅkanut

हिन्दी अर्थ

प्रविष्ट करना चाहिए। मधुके साथ प्रयुक्त आँवलेका रस सभी प्रकारके मेहरोगोंको विनष्ट करनेवाला है। त्रिफला, देवदारु, दारुहल्दी और कमलमूलका क्वाथ भी मधुके साथ पान करनेसे वह प्रमेहरोगको

English

Identity not clear.

अध्याय 176

श्लोक 36

लोध्रकुङ्कुममञ्जिष्ठालोहका लेयकानि च ।यवतण्डुलमेतैश्च यष्टी मधुसमन्वितैः

lodhrakuṅkumamañjiṣṭhālohakā leyakāni ca / yavataṇḍulametaiśca yaṣṭī madhusamanvitaiḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरको पुष्टि चाहनेवाले व्यक्तिको अनिद्रा, मैथुन, व्यायाम तथा चिंताका परित्याग कर देना चाहिए। ऐसा करनेसे शरीर धीरे-धीरे पुष्ट होने लगता है। यव और साँवाँ खानेवाला प्राणी स्थूल

English

Any one of the pfUla group of drugs. [CVDB, ).

अध्याय 176

श्लोक 37

वारिपिष्टैर्वक्त्रलेपः स्त्रीणां शोभनवक्त्रकृत् ।द्विभागं छागदुग्धेन तैलप्रस्थं तु साधितम्

vāripiṣṭairvaktralepaḥ strīṇāṃ śobhanavaktrakṛt / dvibhāgaṃ chāgadugdhena tailaprasthaṃ tu sādhitam

हिन्दी अर्थ

हो जाता है। मधुके साथ जल पीनेसे भी प्राणीके शरीरमें स्थूलता आ जाती है। उष्ण अन्न अथवा माँड्युक्त चावलका भोजन करनेसे शरीर कृश हो जाता है। गजपिप्पली, जीरा, त्रिकटु, हींग, काला

English

Identity not clear.

अध्याय 176

श्लोक 38

रक्तवन्दनमञ्जिष्ठालक्षाणां कर्षकेण वा ।यष्टीमधुकुङ्कुमाभ्यां सप्ताहान्मुखकान्तिकृत्

raktavandanamañjiṣṭhālakṣāṇāṃ karṣakeṇa vā / yaṣṭīmadhukuṅkumābhyāṃ saptāhānmukhakāntikṛt

हिन्दी अर्थ

नमक तथा आँवलाचूर्ण-समन्वित सत्तूको मधुके साथ पान करनेसे मेदा-विकारका नाश और अग्निका उद्दीपन होता है।

English

OperenUna turpethum.

अध्याय 176

श्लोक 39

शुण्ठीपिप्पलिचूर्णं तु गुडूची कण्टकारिका ।एभिश्च क्वथितं वारि पीतं चाग्निं करोति वै

śuṇṭhīpippalicūrṇaṃ tu guḍūcī kaṇṭakārikā / ebhiśca kvathitaṃ vāri pītaṃ cāgniṃ karoti vai

हिन्दी अर्थ

चौगुने जल और दोगुने गोमूत्रमें चित्रक नामक औषधिका कल्क पाक करके उसके द्वारा उदररोगीको एक प्रस्थ घृत सिद्ध करना चाहिए। तदनन्तर वह दूधके साथ उस घृतका पान करे। ऐसा करनेसे

English

Trichoianihes bracteata.

अध्याय 176

श्लोक 40

वातशूलक्षयं चैव कगेति प्रथमेश्वर ।करञ्जपर्पटोशीरं बहती कटुरोहिणी

vātaśūlakṣayaṃ caiva kageti prathameśvara / karañjaparpaṭośīraṃ bahatī kaṭurohiṇī

हिन्दी अर्थ

उसको जठराग्नि उद्दीप्त हो उठती है। अनृपानमें दूधके साथ क्रमशः एक-एक पिप्पलीकी अभिवृद्धि करते हुए रोगी दस दिनतक उसका सेवन करे, पुनः उसी क्रमसे एक-एक पिप्पलीको घटाते हुए

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 41

गोक्षुरं क्वथितं त्वभिर्वारि पीतं श्रमापहन् ।दाहं पित्तं ज्वरं शोषं मूर्छां चैव क्षयं नयेत्

gokṣuraṃ kvathitaṃ tvabhirvāri pītaṃ śramāpahan / dāhaṃ pittaṃ jvaraṃ śoṣaṃ mūrchāṃ caiva kṣayaṃ nayet

हिन्दी अर्थ

बीसवें दिन मात्र एक पिप्पलीका सेवन करे तो उससे भी उस रोगीकी जठराग्नि प्रबल हो जाती है। पुनर्नवाके क्वाथ एवं कल्कसे सिद्ध किया गया घृत शोथ-रोगका विनाश करनेमें समर्थ होता है।

English

Either gudief or hsritidd,

अध्याय 176

श्लोक 42

मध्वाज्यपिप्पलीचूर्णं क्वथितं क्षीरसंयुतम् ।पीतं हृद्रोगकासस्य विषमज्वरनुद्भवेत्

madhvājyapippalīcūrṇaṃ kvathitaṃ kṣīrasaṃyutam / pītaṃ hṛdrogakāsasya viṣamajvaranudbhavet

हिन्दी अर्थ

शोथ-रोगीको गोमूत्र या गोदुग्धके साथ पिप्पली अथवा गुड़के साथ समान भागमें हरीतकी या सोंठका सेवन करना चाहिए।

English

Identity not clear.

अध्याय 176

श्लोक 43

क्वाथौपधीनां सर्वासां कर्षार्धं ग्राह्यमेव च ।वयो ऽनुरूयतो ज्ञेयो विशेषो वृषभध्वज

kvāthaupadhīnāṃ sarvāsāṃ karṣārdhaṃ grāhyameva ca / vayo 'nurūyato jñeyo viśeṣo vṛṣabhadhvaja

हिन्दी अर्थ

मनुष्य बला नामक औषधिके रसमें सिद्ध दूधके साथ एरण्ड-तेलका पान करके आध्मान तथा शूलजनित पीड़ासे युक्त अन्त्रवृद्धिके रोगपर विजय प्राप्त कर सकता है। अग्निशोधित अरुचक

English

A synonym of dniAlakl.

अध्याय 176

श्लोक 44

दुग्धं पीतं तु संयुक्तं गोपुरीषरसेन च ।विषमज्वरनुत्स्याच्च काकजन्धारसस्तथा

dugdhaṃ pītaṃ tu saṃyuktaṃ gopurīṣarasena ca / viṣamajvaranutsyācca kākajandhārasastathā

हिन्दी अर्थ

अर्थात् एरण्ड-तेलसे सिद्ध पथ्या (हरीतकी)-का कल्क, काला नमक एवं सेंधा नमकसे समन्वित

English

Perhaps karfMl {GVDBy )

अध्याय 176

श्लोक 45

मशुण्ठि क्वथितं क्षीग्मजाया ज्वरनुद्भवेत् ।यष्टीमधुकमुस्तं च सैन्धवं बृहतीफलम्

maśuṇṭhi kvathitaṃ kṣīgmajāyā jvaranudbhavet / yaṣṭīmadhukamustaṃ ca saindhavaṃ bṛhatīphalam

हिन्दी अर्थ

होकर, अन्त्रवृद्धिरोगका विनाशक श्रेष्ठतम योग है।

English

U (aria pic I a.

अध्याय 176

श्लोक 46

एतैर्नस्वप्रिदानाच्च निद्रा स्यात्पुरुपस्य च ।मरीचप्रध्वश्वलालानस्यान्निद्रा भवेच्छिव

etairnasvapridānācca nidrā syātpurupasya ca / marīcapradhvaśvalālānasyānnidrā bhavecchiva

हिन्दी अर्थ

निर्गुण्डीकी जड्का नस्य लेनेसे गण्डमालाका रोग नष्ट हो जाता है । स्नुही (सेहुँड़) तथा गण्डारी (कचनार)-वृक्षकी छालका स्वेद अर्बुद-रोगके सभी भेदोंको विनष्ट करनेमें समर्थ होता है ।

English

A decoction with Nagara, Ativia, Musti, Bhuni* mba, Amfta and Vatsaka cures all kinds of fever and all sorts of dysentery.

अध्याय 176

श्लोक 47

मूलं तु काकजङ्घाया निद्राकृत्स्याच्छिरस्थितम् ।सिद्धं तैलं काञ्जिकेन तथा सर्जरसेन च

mūlaṃ tu kākajaṅghāyā nidrākṛtsyācchirasthitam / siddhaṃ tailaṃ kāñjikena tathā sarjarasena ca

हिन्दी अर्थ

हस्तिकर्ण अर्थात् एरण्ड तथा पलाशपत्रके रसका लेप करनेसे गलगण्ड-रोग नष्ट होता है । धत्तूर, 'एरण्ड, निर्गुण्डी, पुनर्नवा, सहिजन तथा सरसोंका

English

A decoction made of Viiva and the seed of mango fruit taken with unrefined sugar and honey is a cure for Atlsara. Similarly, Kufaja bark with Kaoa balso efficacious.

अध्याय 176

श्लोक 48

शीतोदकसमायुक्तं लेपात्सन्तापनाशनम् ।शोणितज्वरदाहेभ्यो जातसन्तापनुत्तथा

śītodakasamāyuktaṃ lepātsantāpanāśanam / śoṇitajvaradāhebhyo jātasantāpanuttathā

हिन्दी अर्थ

(पीलपाँव)- रोगको दूर करता है। शोभा (हल्दी), अञ्जनक (सौंहजना)-वृक्षकी छाल समुद्रफेन तथा हींगका योग विद्रधि नामक रोगका विनाशक है।

English

A decoction of Vatsaka, Ativisa, Tilva, Kani and Kanda is very efficacious in Atlsara with blood, colic and mucous discharge.

अध्याय 176

श्लोक 49

शृकशैवालमन्थश्च शुण्ठीपापाणभेदकम् ।शौवाञ्जनं गोक्षुरं वा वरुणच्छन्नमेव च

śṛkaśaivālamanthaśca śuṇṭhīpāpāṇabhedakam / śauvāñjanaṃ gokṣuraṃ vā varuṇacchannameva ca

हिन्दी अर्थ

मधुके साथ शरपुंखा (शरफोंका) नामक औषधि सभी प्रकारके ब्रणोंमें लेप करनेके योग्य होती है अथवा नीमकी पत्तीका लेप भी शोथ तथा ब्रणोंको सुखा देता है। त्रिफला, खदिर, दारुहल्दी

English

Guducl with PippaB, Abhaya fried in ghee or Tfvrt with Amlaloniki can be taken for destroying piles.

अध्याय 176

श्लोक 50

सौभाञ्जनस्य मूलं च एतैः क्वथितवारि च ।दत्त्वा हिङ्गुयवक्षारं पीतं वातविनाशनम्

saubhāñjanasya mūlaṃ ca etaiḥ kvathitavāri ca / dattvā hiṅguyavakṣāraṃ pītaṃ vātavināśanam

हिन्दी अर्थ

तथा वटवृक्षकी छाल या फलके योगसे बना लेप व्रणशोधक है । यष्टि, मधु (मुलेठी) और घीको

English

A mixture of gingelJy seeds with sugarcane juice dispels piles and Kuda. PaficakoU (five spices), Marica and Tryuana improve digestion.

अध्याय 176

श्लोक 51

पिप्पली पिप्पलीमूलं तथा भल्लातकं शिव ।वार्येतैः क्वथितं पीतं वरशूलापहारकृत्

pippalī pippalīmūlaṃ tathā bhallātakaṃ śiva / vāryetaiḥ kvathitaṃ pītaṃ varaśūlāpahārakṛt

हिन्दी अर्थ

नाडीव्रण, कुष्ठ आदि रोगोंकी चिकित्सा

English

Aconitum hcicrophyllvim.

अध्याय 176

श्लोक 52

अश्वगन्धामूलकाभ्यां सिद्धा वल्मीकमृत्तिका ।एतया मर्दनाद्रुद्र ऊरुस्तम्भः प्रशाम्यति

aśvagandhāmūlakābhyāṃ siddhā valmīkamṛttikā / etayā mardanādrudra ūrustambhaḥ praśāmyati

हिन्दी अर्थ

गरमकर मधुके साथ व्रणमें लेप करनेसे आगन्तु- व्रण नष्ट हो जाता है।

English

A synonym of kut<4,

अध्याय 176

श्लोक 53

बृहतीकस्य वै मूलं संपिष्टमुदकेन च ।पीतं संघातवातस्य विपाटनकृदेव च

bṛhatīkasya vai mūlaṃ saṃpiṣṭamudakena ca / pītaṃ saṃghātavātasya vipāṭanakṛdeva ca

हिन्दी अर्थ

प्राणीमें पित्त-रक्त-दोषजन्य गरमी होनेपर वैद्यको शीत-क्रिया करनी चाहिए शरीरके कोष्ठमें रक्त- सञ्चार बाधित होनेपर बाँसके अंकुरकी छाल, एरण्ड-बीज तथा गोखरूका क्वाथ मधु, सेँधा

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 54

पीतं तक्रेण मूलं च आर्द्रस्य तगरस्य च ।हरेत् झिञ्जिनीवातं?वै वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा

pītaṃ takreṇa mūlaṃ ca ārdrasya tagarasya ca / haret jhiñjinīvātaṃ?vai vṛkṣamindrāśaniryathā

हिन्दी अर्थ

नमक तथा हींग मिलाकर पान करनेसे ठीक हो जाता है। ऐसी विकृति होनेपर उससे मुक्त होनेके लिये यव, काली मिर्च तथा कुलथीके रसका पान अथवा सेंधा नमकके साथ भूना हुआ अन्न या

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 55

अस्थिसंहारमेकेन भक्तेन सह वादितम् ।पतिं मांसरसेनापि वातनुच्चास्थिभङ्गनुत्

asthisaṃhāramekena bhaktena saha vāditam / patiṃ māṃsarasenāpi vātanuccāsthibhaṅganut

हिन्दी अर्थ

यवागूका पान करना चाहिए ।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 56

घृतलिप्तं सशुष्कं च छागीक्षीरेण संयुतम् ।तल्लोपात्पादयार्नंश्येत्सक्षेप्ये चात्र संशयः

ghṛtaliptaṃ saśuṣkaṃ ca chāgīkṣīreṇa saṃyutam / tallopātpādayārnaṃśyetsakṣepye cātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

करञ्ज अरिष्ट (रीठा) तथा निर्गुण्डीका रस ब्रणोंके कीटाणुओंको नष्ट कर देता है । त्रिफलाचूर्णसे युक्त गुग्गुलवटी विबन्ध-रोगको दूर करती है । यह व्रणशोषक और शोधक है। दूर्वारस या

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 57

मध्वाज्यसैन्धवं सिक्थं गुडकैरिकगुग्गुलैः ।ससर्जरसस्फुटितः क्लोमशुद्धिश्च लेपनात्

madhvājyasaindhavaṃ sikthaṃ guḍakairikaguggulaiḥ / sasarjarasasphuṭitaḥ klomaśuddhiśca lepanāt

हिन्दी अर्थ

कम्पिलक (कपीला) अथवा दारुहल्दीके कल्कसे सिद्ध तेल ब्रणमें लगानेकी श्रेष्ठ औषधि है।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 58

कटुतैलेन लिप्तो वै विधूमाग्नौ प्रतापितः ।मृत्तिकारखादितः पादः समः स्याद्वृषभध्वज

kaṭutailena lipto vai vidhūmāgnau pratāpitaḥ / mṛttikārakhāditaḥ pādaḥ samaḥ syādvṛṣabhadhvaja

हिन्दी अर्थ

नाडीव्रण, कुष्ठ आदि रोगोंकी चिकित्सा

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 59

सर्जरसाः सिक्थकं च जीरकं च हरीतकी ।उत्साधितघृताभ्यङ्गो ह्यग्निदग्धव्यथापनुत्

sarjarasāḥ sikthakaṃ ca jīrakaṃ ca harītakī / utsādhitaghṛtābhyaṅgo hyagnidagdhavyathāpanut

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा--हे सुश्रुत! अब आप होती है । तीन भाग गुग्गुल, पाँच भाग त्रिफला तथा

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 60

तिलतैलं चाग्निदग्धं यवभस्मसमन्वितम् ।अग्निदग्धव्रणं नश्येद्ब्रहुशः कृतलेपतः

tilatailaṃ cāgnidagdhaṃ yavabhasmasamanvitam / agnidagdhavraṇaṃ naśyedbrahuśaḥ kṛtalepataḥ

हिन्दी अर्थ

नाडीव्रण आदि दोषोंकी चिकित्साका श्रवण करें ।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 61

नवनीतं माहिषं च दग्धपिष्टतिलानि च ।सभल्लाकं व्रणं नश्येद्धृच्छूलं नस्यलेपनात्

navanītaṃ māhiṣaṃ ca dagdhapiṣṭatilāni ca / sabhallākaṃ vraṇaṃ naśyeddhṛcchūlaṃ nasyalepanāt

हिन्दी अर्थ

नाडी (नाड़ी)-को शस्त्रसे भली भाँति काटकर ब्रण-चिकित्साके समान उसकी चिकित्सा करनी चाहिए। गुग्गुल, त्रिफला तथा त्रिकटुको समान भागमें लेकर सिद्ध किये गये घृतसे नाड़ीमें हुए

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 62

कर्पूरगव्यसर्पिर्भ्यां प्रहारः पूरितो हर ।शस्त्रोद्भवः सबद्धश्च शुक्लवर्णेन शङ्कर ! ।पाकं च वेदनां चैव संस्पृशेद्वृषभध्वज

karpūragavyasarpirbhyāṃ prahāraḥ pūrito hara / śastrodbhavaḥ sabaddhaśca śuklavarṇena śaṅkara ! / pākaṃ ca vedanāṃ caiva saṃspṛśedvṛṣabhadhvaja

हिन्दी अर्थ

विजय प्राप्त की जा सकती है। निर्गुण्डीके रससे सिद्ध तेल नाड़ी-दोष तथा ब्रणको दूर करता है।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 63

आम्र (तस्य) मूलरसेनैव शस्त्रघातः प्रपूरितः ।ढौकते शस्त्रघाताभ्यां निर्व्रणो घृपूरितः

āmra (tasya) mūlarasenaiva śastraghātaḥ prapūritaḥ / ḍhaukate śastraghātābhyāṃ nirvraṇo ghṛpūritaḥ

हिन्दी अर्थ

एक भाग काली तुलसीकी पत्तीसे बनायी गयी गुटिकाएँ शोथ, गुल्म, अर्श और भगन्दर-रोगसे ग्रसित रोगियोंके लिये हितकारिणी होती हैं। उपदंश-रोगमें शिश्नके मध्यमें रक्तकी शुद्धि-

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 64

शरपुङ्खा लज्जालुका पाठा चैषां तु मूलकम् ।जलपिष्टं तस्य लेपाच्छस्त्रघातः प्रशाम्यति

śarapuṅkhā lajjālukā pāṭhā caiṣāṃ tu mūlakam / jalapiṣṭaṃ tasya lepācchastraghātaḥ praśāmyati

हिन्दी अर्थ

हेतु शिरावेध करे तथा शिशन नष्ट न होवे, अतः उसे पकनेसे प्रयत्नपूर्वक रक्षा करे। गुग्गुल, खदिर, परवल, नीमका फल और गिलोयका क्वाथ पीनेसे उपदंश-दोष समाप्त हो जाता है। एक कड़ाहेमें

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 65

मूलं च काकजङ्घायास्त्रिरात्रेणैव शोषितः ।पाकपूतिं वेदनां च हन्ति वै रोहितो व्रणे

mūlaṃ ca kākajaṅghāyāstrirātreṇaiva śoṣitaḥ / pākapūtiṃ vedanāṃ ca hanti vai rohito vraṇe

हिन्दी अर्थ

पामा नामक रोगके उपभेदोंमें यह औषधि पान, त्रिफलाको जलाकर स्याही-जैसी राख बनाकर अञ्जन और नस्य-विधिसे प्रयोगमें लानेपर गुणकारी मधुसे प्रयोग करनेपर लाभ होता है। त्रिफला,

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 66

सजलं तिलतैलं च अपामार्गस्य मूलकम् ।तत्सेकदानान्नश्येच्च प्रहारोद्भववेदना

sajalaṃ tilatailaṃ ca apāmārgasya mūlakam / tatsekadānānnaśyecca prahārodbhavavedanā

हिन्दी अर्थ

निर्गुण्डी (मेउड़ी या मेढ़को)

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 67

अभयां सैन्धवं शुण्ठीमेतत्पिष्ट्वोदकेन तु ।भक्षयित्वा ह्यजीर्णस्य नाशो भवति शङ्कर !

abhayāṃ saindhavaṃ śuṇṭhīmetatpiṣṭvodakena tu / bhakṣayitvā hyajīrṇasya nāśo bhavati śaṅkara !

हिन्दी अर्थ

चिरायता, नीम, कंजा तथा खदिर आदिसे बने कल्क अथवा क्वाथके द्वारा सिद्ध किया गया घृतपाक उपदंशको दूर करता है। प्राणीको भग्नसे हताश हुआ जानकर सबसे

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 68

कटिबद्धं निम्बमूलमक्षिसूलहरं भवेत् ।शणमूलं सताम्बूलं दग्धमिन्द्रियकस्य (ल्प) हृत्

kaṭibaddhaṃ nimbamūlamakṣisūlaharaṃ bhavet / śaṇamūlaṃ satāmbūlaṃ dagdhamindriyakasya (lpa) hṛt

हिन्दी अर्थ

पहले उसे शीतल जलसे सिंचित करे। तदनन्तर 'पाकका लेपन तथा कुशकी रस्सीसे भग्न-भागपर बन्धन लगाये। ऐसे भग्न-रोगीको उडद, मांस, मटरकी दाल, उगा हुआ अन्न, घृत, दूध तथा सूप

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 69

अन्नस्विन्नहरिद्रा च श्वेतसर्षपमूलकम् ।बीजानि मातुलुङ्गस्य एषामुद्वर्तनं समम् ।सप्तरात्रप्रयोगेण शुभदेहकरं भवेत्

annasvinnaharidrā ca śvetasarṣapamūlakam / bījāni mātuluṅgasya eṣāmudvartanaṃ samam / saptarātraprayogeṇa śubhadehakaraṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

घृतका कल्क बनाकर उसको स्थानसे च्युत अथवा टूटी हडियोंके जोड़पर लगानेसे बहुत ही शीघ्र सफलता प्राप्त होती है । त्रिफला, त्रिकटु (सोंठ, पिप्पली और काली मिर्च)-को समान भागमें

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 70

श्वेतापराजितापत्रं निम्बपत्ररसेन तु ।नस्यदानाड्डाकिनीनां मातॄणां ब्रह्मरक्षसाम् ।मोक्षः स्यान्मधुसारेण नस्याच्च वृषभध्वज

śvetāparājitāpatraṃ nimbapatrarasena tu / nasyadānāḍḍākinīnāṃ mātṝṇāṃ brahmarakṣasām / mokṣaḥ syānmadhusāreṇa nasyācca vṛṣabhadhvaja

हिन्दी अर्थ

पीसकर उनके साथ बराबर मात्रामें मिलाया गया गुग्गुल टूटे हुए हड्डीके संधि-स्थानको भी जोड़

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 71

मूलं श्वेतजयन्त्याश्च पुष्यर्क्षे तु समाहृतम् ।श्वेतापराजितार्कस्य चित्रकस्य च मूलकम् ।कृत्वा तु वटिकां नारी तिलकेन वशी भवेत्

mūlaṃ śvetajayantyāśca puṣyarkṣe tu samāhṛtam / śvetāparājitārkasya citrakasya ca mūlakam / kṛtvā tu vaṭikāṃ nārī tilakena vaśī bhavet

हिन्दी अर्थ

सभी प्रकारके कुष्ठरोगोंमें रोगीके लिये वमन, रेचन तथा रक्तमोक्षणकी क्रिया लाभकारी है। वच, अडृूसा, परवल, नीम तथा बहेड़ेकी छालका क्वाथ मधुके साथ पीनेसे वातरोग नष्ट हो जाता है।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 72

पिप्पलीलोहचूर्णं तु शुण्ठीश्चामलकानि च ।समानि रुद्र जानीयात्सैन्धवं मधुशर्करा

pippalīlohacūrṇaṃ tu śuṇṭhīścāmalakāni ca / samāni rudra jānīyātsaindhavaṃ madhuśarkarā

हिन्दी अर्थ

इस रोगमें निसोत, दन्तीफल (एरण्ड-बीज) तथा त्रिफलाके योगसे विरेचन-क्रिया भी करनी चाहिए। काली मिर्चके साथ मन:शिल (मैनसिल)-का सिद्ध तेल कुष्ठरोगका विनाशक है। सभी प्रकारके

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 73

उदुम्बरप्रमाणेन सप्ताहं भक्षणात्समम् ।पुमांश्च बलवान्स स्याज्जीवेद्वर्षशतद्वयम् ।ॐ ठ ठ ठ इति सर्ववश्यप्रयोगेषु प्रयुक्तः सर्वकामकृत्

udumbarapramāṇena saptāhaṃ bhakṣaṇātsamam / pumāṃśca balavānsa syājjīvedvarṣaśatadvayam / oṃ ṭha ṭha ṭha iti sarvavaśyaprayogeṣu prayuktaḥ sarvakāmakṛt

हिन्दी अर्थ

कुष्ठरोगोंमें इस तेलका लेप किया जा सकता है। इस रोगमें पथ्याहार शिव (हरीतकी), पञ्चाम्ल, गुड़ और भात है। कंजा-एल (सुगन्धित बालुका नामक लता), गजपिप्पली तथा कुष्ठ (कूट)-के

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 74

संगृह्य विद्वान्काकस्य निलयं प्रदहेच्च तत् ।चिताग्नौ भस्म तच्छत्रोर्दत्तं शिरसि शङ्कर

saṃgṛhya vidvānkākasya nilayaṃ pradahecca tat / citāgnau bhasma tacchatrordattaṃ śirasi śaṅkara

हिन्दी अर्थ

रसको गोमूत्रके साथ कुष्ठरोगमें प्रलेप करनेसे लाभ होता है। तेलमें करवीर (कनेर)-के मूलका पाकसिद्ध उबटन भी कुष्ठनाशक है । हल्दी, चन्दन,

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 75

तमुच्चाटयते रुद्र शृणु तद्योगमुत्तमम् ।निः क्षिप्तं च पुरीषं वै वनमूषिकचर्मणि

tamuccāṭayate rudra śṛṇu tadyogamuttamam / niḥ kṣiptaṃ ca purīṣaṃ vai vanamūṣikacarmaṇi

हिन्दी अर्थ

करञ्जका लेप कुष्ठविनाशक श्रेष्ठतम औषधि है।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 76

कटितन्तुनिबद्धं वै कुर्यान्मलनिरोधनम् ।कृष्णकाकस्य रक्तेन यस्य नाम प्रलिप्य च

kaṭitantunibaddhaṃ vai kuryānmalanirodhanam / kṛṣṇakākasya raktena yasya nāma pralipya ca

हिन्दी अर्थ

कंजाको गोमूत्रमें पीसकर तैयार किया गया लेप सूर्यदेवके समान कुष्ठरोगका विनाशी है।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 77

च्युतदले मध्यमध्ये ततो निः क्षिप्यते हर ! ।स खाद्यते काकवृन्दैर्नारी पुरुष एव च

cyutadale madhyamadhye tato niḥ kṣipyate hara ! / sa khādyate kākavṛndairnārī puruṣa eva ca

हिन्दी अर्थ

विडंग, एडगज, वच, कुटकी, निशा (दारुहल्दी), समुद्रफेन और सरसोंको गोमूत्र तथा अम्लमें पीसकर तैयार किया गया यह लेप दद्रु नामक कुष्ठरोगको विनष्ट करता है। प्रपुन्नाड

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 78

शर्करामध्वजाक्षीरं तिलगोक्षुरकं समम् ।स शत्रुं नाशयेद्रुद्र ! उच्चाटितमिदं हर !

śarkarāmadhvajākṣīraṃ tilagokṣurakaṃ samam / sa śatruṃ nāśayedrudra ! uccāṭitamidaṃ hara !

हिन्दी अर्थ

(चकवड़)-का बीज, आँवला, सर्जरस (विरोजा या लाख), स्नुही (सेहुँड़) और सौवीर (बेर)- का पिसा हुआ लेप सभी प्रकारके दद्रुरोगोंको दूर करनेवाला श्रेष्ठ औषध है। कांजीके साथ

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 79

उलूककृष्णकाकस्य बिल्वस्याथ समिच्छतम् ।रुधिरेण समायुक्तं ययोर्नाम्ना तु हूयते ।तयोर्मध्ये महावैरं भवेन्नास्त्यत्र संशयः

ulūkakṛṣṇakākasya bilvasyātha samicchatam / rudhireṇa samāyuktaṃ yayornāmnā tu hūyate / tayormadhye mahāvairaṃ bhavennāstyatra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अमलतासको पत्तियोंका तैयार लेप दद्रु, किट्टिम तथा सिध्म (सेहुवाँ) नामक कुष्ठोंका विनाश करता है। वकुचीका उष्ण क्वाथ सेवन करके दूध पीनेसे भी कुष्ठरोगपर विजय प्राप्त की जा

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 80

भावितं ऋक्षदुग्धेन मत्स्यस्य रोहितस्य च ।मांसं तत्साधितं तैलं तदभ्यङ्गाच्च रोगनुत् ।चन्दनोदकनस्यात्तु रोमोत्थानं भवेत्पुनः

bhāvitaṃ ṛkṣadugdhena matsyasya rohitasya ca / māṃsaṃ tatsādhitaṃ tailaṃ tadabhyaṅgācca roganut / candanodakanasyāttu romotthānaṃ bhavetpunaḥ

हिन्दी अर्थ

सकती है। तिल, घृत, त्रिफला, क्षौद्र, व्योष (त्रिकटु), भिलावा तथा शर्करा-ये सभी सात ओषधियाँ समान भागमें मिलाकर सेवन करनेसे पुरुषत्वमें वृद्धि होती है। ये पवित्र और कुष्ठरोग-नाशक हैं।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 81

हस्ते लाङ्गलिकाकन्दं गृहीतं तेन लेपितम् ।शरीरं येन स पुमान्वृद्धेर्दर्पं व्यपोहति

haste lāṅgalikākandaṃ gṛhītaṃ tena lepitam / śarīraṃ yena sa pumānvṛddherdarpaṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

मधुके सहित विडंग, त्रिफला और काली तुलसीके चूर्णका अवलेह कुष्ठ, कृमि, मेह, नाडीव्रण एवं भगन्दर नामक रोगोंका विनाश करता है। जो मनुष्य कुष्ठरोगी हो, उसे हरीतकी, नीम, कुटकी,

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 82

मयूररुधिरेणैव जीवं संहरते शिव ।ज्वलतां तु भुजङ्गानां बिलस्थानामपीश्वर

mayūrarudhireṇaiva jīvaṃ saṃharate śiva / jvalatāṃ tu bhujaṅgānāṃ bilasthānāmapīśvara

हिन्दी अर्थ

आँवला तथा दारुहल्दीका सेवन करना चाहिए। औषधि लेनेके बाद प्राय: एक मासपर्यन्त ऐसा व्यक्ति शीघ्र कुष्ठरोगसे विमुक्त हो जाता है, इसमें कोई संदेह नहीं । उष्ण मक्खन, कुम्भ (गुग्गुल),

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 83

देहश्चिताग्नौ दग्धश्च सर्पस्याजगरस्य हि ।तद्भस्म संमुखे क्षिप्तं शत्रणां भङ्गकृद्भवेत्

dehaścitāgnau dagdhaśca sarpasyājagarasya hi / tadbhasma saṃmukhe kṣiptaṃ śatraṇāṃ bhaṅgakṛdbhavet

हिन्दी अर्थ

आँवला तथा चम्पा नामक योगसे भी कुष्ठका विनाश होता है। यह औषधियोंका एक रसायन है।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 84

मन्त्रेणानेन तत्क्षिप्तं महाभङ्गकरं रिपोः ।ॐ ठ ठ ठ चाहीहिचाहीहि स्वाहा ।ॐ उदरं पाहिहि पाहिहिस्वाहा

mantreṇānena tatkṣiptaṃ mahābhaṅgakaraṃ ripoḥ / oṃ ṭha ṭha ṭha cāhīhicāhīhi svāhā / oṃ udaraṃ pāhihi pāhihisvāhā

हिन्दी अर्थ

आँबला, खदिर और वकुचीके क्वाथका पान करके मनुष्य शंख एवं चन्द्रमाके समान श्वेत श्वित्ररोगको शीघ्र ही नष्ट कर देता है, इसमें संदेह नहीं है। भल्लातक (भिलावें)-के सिद्ध तेलको

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 85

सुदर्शनाया मलं तु पुष्यर्क्षे तु समाहृतम् ।निः क्षिप्तं गृहमध्ये तु भुजङ्गा वर्जयन्ति तत्

sudarśanāyā malaṃ tu puṣyarkṣe tu samāhṛtam / niḥ kṣiptaṃ gṛhamadhye tu bhujaṅgā varjayanti tat

हिन्दी अर्थ

एक मासपर्यन्त पानकर प्राणी इस कुष्ठ-रोगपर विजय प्राप्त कर लेता है। जो खदिरमिश्रित जलका यथाविधि सेवन करता है, उसे कुष्ठरोगपर विजय प्राप्त हो जाती है। मलपू अर्थात् कठूमर

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 86

अर्कमूलेन रविणा अर्काग्निज्वलिता शिव ।युक्ता सिद्धार्थतैलेन वर्तिर्मार्गाहिनाशिनी

arkamūlena raviṇā arkāgnijvalitā śiva / yuktā siddhārthatailena vartirmārgāhināśinī

हिन्दी अर्थ

नामक वृक्षकी छालसे बने क्वाथके द्वारा छौंके गये सोमराजी (वकुची)-के फलोंका चूर्ण प्रतिदिन एक कर्ष मात्र बहेडे और अर्जुन नामक वृक्षसे बने क्वाथके साथ लेना चाहिए। किंतु नमक खाना इस

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 87

मार्जारपललं विष्ठा हरितालं च भावितम् ।छाग मूत्रेण तल्लिप्तो मूषिको मूषिकान्हरेत्

mārjārapalalaṃ viṣṭhā haritālaṃ ca bhāvitam / chāga mūtreṇa tallipto mūṣiko mūṣikānharet

हिन्दी अर्थ

कालमें निषिद्ध है । इस औषधिके उपचारसे श्चित्ररोग विनष्ट हो जाता है। रोगीको इस औषधिका पान करते हुए शरीरपर स्थित सफेद चकत्तोंपर अपराजिता (शेफालिका)-की लताका लेप लगाना चाहिए।

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 88

मुक्तो हि मन्दिरे रुद्र नात्र कार्या विचारणा ।विफलार्जुनपुष्पाणि भल्लातकशिरीषकम्

mukto hi mandire rudra nātra kāryā vicāraṇā / viphalārjunapuṣpāṇi bhallātakaśirīṣakam

हिन्दी अर्थ

अशन तथा कृष्णवर्णकी वेत्रलताका क्वाथ एवं कल्क-रूपमें पकाकर उससे जो घृतपाक सिद्ध होता है, उसको 'वञ्रक घृत' कहते हैं। इसके सेवनसे रोगी रोग-विमुक्त होकर सौ वर्षोकी आयु

English

A synonym of

अध्याय 176

श्लोक 89

लाक्षा सर्जरसश्चैव विडङ्गश्चैव गुग्गुलुः ।एतैर्धूपो मक्षिकाणां मशकाणां विनाशनः

lākṣā sarjarasaścaiva viḍaṅgaścaiva gugguluḥ / etairdhūpo makṣikāṇāṃ maśakāṇāṃ vināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है।

English

A synonym of

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।