Garuda Purana
259
अध्याय 259 / 317

Book 2 - Adhyaya 20

47 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

अध्याय 259

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे यममन्दिरप्रवेशतदाज्ञालब्धमनुष्यादि देहांन्तरप्राप्तिनिरूपणं नामैकोनविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २० गरुड उवाच ।ये केचित्प्रेतरूपेण कुत्र वासं लभन्ति ते ।प्रेतलोकाद्विनिर्मुक्ताः कथं कुत्र व्रजन्ति ते

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde yamamandirapraveśatadājñālabdhamanuṣyādi dehāṃntaraprāptinirūpaṇaṃ nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 20 garuḍa uvāca / ye kecitpretarūpeṇa kutra vāsaṃ labhanti te / pretalokādvinirmuktāḥ kathaṃ kutra vrajanti te

हिन्दी अर्थ

छत्रदान करनेसे प्रेत यमलोकमें कहींपर भी धूपसे खाबड़ मार्गमें सुखपूर्वक गमन करानेकी इच्छासे नहीं जलते, वे सुखपूर्वक अपने पथमें चलते चले लोगोंको दीपदान करना चाहिए। जो मनुष्य दीपदान जाते हैं। जिसके उद्देश्यसे मनुष्य जो अन्न-दान करता है, वह स्वयं प्रकाशमय होकर संसारका

English

Having obtained a new body where does a preta shelter? Released from pretahood, where does he go to live in?

अध्याय 259

श्लोक 2

चतुर्युक्ताशीति लक्षैर्नरकैः पर्युपासिताः ।यमेन रक्षितास्तत्र भूतैश्चैव सहस्रशः

caturyuktāśīti lakṣairnarakaiḥ paryupāsitāḥ / yamena rakṣitāstatra bhūtaiścaiva sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प और्ध्वहैहिक क्रियामें विहित पद आदि विविध दानोंका फल ५५१

English

O king of birds, hear. I shall tell you about the region where the pretas live. Men attain pretahood by stealing other man*s ricbes» by indulging in sexual intercourse with other man's wife or by doing acts of treachery.

अध्याय 259

श्लोक 3

विचरन्ति कथं लोके नरकाच्च विनिर्गताः ।गरुडोदीरितं श्रुत्वा लक्ष्मीनाथो ऽब्रवीदिदम्

vicaranti kathaṃ loke narakācca vinirgatāḥ / garuḍodīritaṃ śrutvā lakṣmīnātho 'bravīdidam

हिन्दी अर्थ

पूज्य हो जाता है। वह शुद्धात्मा अपने कुलमें दूत महाक्रोधी, महाभयंकर आकृतिवाले, काले द्योतित होता है और प्रकाशस्वरूपको प्राप्त तथा पीले वर्णके हैं; वे वस्त्र-दान किये जानेपर करता है। मृत प्राणीको यमलोकमे कष्ट नहीं देते। तृषा और हे खगेश! देवालयमें पूर्वाभिमुख, ब्राह्मणके श्रमसे पीड़ित होकर महापथमें आगे बढ्ता हुआ

English

Having incurred sins, they seek for redemption in 4heir progeny. Being bodiless as well as suffering from hunger and thirst they roam about here and there.

अध्याय 259

श्लोक 4

श्रीकृष्ण उवाच ।पक्षिराज शृणुष्व त्वं यत्र प्रेताश्चरन्ति वै ।परार्थदारग्रहणाच्छ (ब) लाद्द्रोहान्निशाचराः

śrīkṛṣṇa uvāca / pakṣirāja śṛṇuṣva tvaṃ yatra pretāścaranti vai / parārthadāragrahaṇāccha (ba) lāddrohānniśācarāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये उत्तराभिमुख तथा प्रेतके निमित्त दक्षिणाभिमुख प्रेत अन्न और जलसे पूर्ण घटका दान देनेसे निश्चित होकर सुस्थिर दीपकका दान जलसे संकल्पपूर्वक ही सुखी हो जाता है । दक्षिणा, अस्त्र, शस्त्र, वस्त्र करना चाहिए। इस संसारमें जो सभी प्रकारके तथा विष्णुकी स्वर्ण-प्रतिमासे युक्त शय्याका दान उपहारोंसे युक्त तेरह पददान मृत व्यक्तिके लिये भी ब्राह्मणको देना चाहिए । ऐसा करनेसे प्रेतयोनिका

English

Evr the captives released from prison are frightened at their sight. They se for means to kill their kith and kin.

अध्याय 259

श्लोक 5

तथैव सर्वपापिष्ठः स्वात्मजान्वेषणे रताः ।विचरन्त्यशरीरास्ते क्षुप्तिपासार्दिता भृशम्

tathaiva sarvapāpiṣṭhaḥ svātmajānveṣaṇe ratāḥ / vicarantyaśarīrāste kṣuptipāsārditā bhṛśam

हिन्दी अर्थ

तथा जीवित दशामें अपने लिये करता है, वह परित्यागकर प्राणी स्वर्गमें देवताओंके साथ महान् कष्टोंसे मुक्त होकर महापथकी यात्रा करता प्रसन्नतापूर्वक निवास करता है। है। आसन, पात्र और भोजन जो ब्राह्मणको देता है तार्क्ष्य। यह अन्त्येष्टि-कर्ममें होनेवाला दान है, वह उसीके पुण्यसे सुखपूर्वक खाता-पीता हुआ मैंने तुमसे कहा। मृत प्राणी अन्य शरीरमें कैसे

English

They bolt doors on their ancestors, put obstacles in the way of manes. Like thieves, they snatch the mane's food in the way before it reaches them.

अध्याय 259

श्लोक 6

बन्दीगृहवि निर्मुक्ता येभ्यो नश्यन्ति जन्तवः ।ते व्यवस्यन्ति च प्रेता वधोपायं च बन्धुषु

bandīgṛhavi nirmuktā yebhyo naśyanti jantavaḥ / te vyavasyanti ca pretā vadhopāyaṃ ca bandhuṣu

हिन्दी अर्थ

महापथको पार करता है । कमण्डलुका दान देनेसे प्रवेश करता है, अब मैं उसको कहूँगा। प्यासा प्रेत जल प्राप्त करता है। प्रेतका उद्धार 'हे परंतप! मृत्युलोकमें जन्म लेनेवाले प्राणीको करनेके लिये एकादशाहको पात्र, वस्त्र, पुष्प तथा मृत्यु निश्चित है, इसलिये अपने-अपने धर्मके अँगूठीका दान देना चाहिए। इसी प्रकार प्रेतका अनुसार मृत व्यक्तिका श्राद्धादिक कृत्य करना

English

They return home, stay on the roof and watch the activities bf their kins. They cause disease and grief to their reU fives.

अध्याय 259

श्लोक 7

पितृद्वदाराणि रुन्धन्ति तन्मार्गोच्छेदकास्तथा ।पितृभा गान्विगृह्णन्ति पान्थेभ्यस्तस्करा इव

pitṛdvadārāṇi rundhanti tanmārgocchedakāstathā / pitṛbhā gānvigṛhṇanti pānthebhyastaskarā iva

हिन्दी अर्थ

शुभेच्छु बनकर जो पुत्र यथाशक्ति तेरह पदोंका चाहिए । है खगेश्वर! मरे हुए प्राणियोंके मुखमण्डलसे दान करता है, उससे प्रेतको प्रसन्नता प्राप्त होतीपहले जीवात्मा वायुका सूक्ष्म रूप धारण करके है। भोजन, तिल, जलपूर्ण तेरह घट, अँगूठी तथा निकल जाता है। लोगोंके नेत्र आदि नौ द्वार, रोम उत्तरीय एवं अधोवस्त्रका जो दान देता है, उसतथा तालुरन्ध्रसे भी जीवात्मा बाहर हो जाता है;

English

In this way, the sinning pretas move about freely. Garuia said:

अध्याय 259

श्लोक 8

स्वं वेश्म पुनरागत्य मित्रस्थाने विशन्ति ते ।तत्र स्थिता निरीक्षन्ते रोगशोकादिबन्धनाः

svaṃ veśma punarāgatya mitrasthāne viśanti te / tatra sthitā nirīkṣante rogaśokādibandhanāḥ

हिन्दी अर्थ

दानके पुण्यसे प्रेत परम गतिको प्राप्त करता है। किंतु जो पापी हैं उनका जीवात्मा अपान-मार्गसे जो अश्व, नौका अथवा हाथीका दान ब्राह्मणको शरीर छोड़ता है '--

English

The ghost torments bis family people through the enemy. While he was inhuman body be was affectionate to his people, now that he is dead be becomes hostile to them.

अध्याय 259

श्लोक 9

पीडयन्ति ज्वरीभूय एकान्तरमिषेण तु ।तृतीयकज्वरा भूत्वा शीतवातादिपीडया

pīḍayanti jvarībhūya ekāntaramiṣeṇa tu / tṛtīyakajvarā bhūtvā śītavātādipīḍayā

हिन्दी अर्थ

देता है वह उसी देय वस्तुकी महिमाके अनुसार उन-उन सुखोंको प्राप्त करता है । जो मनुष्य भैंसका दान देता है, बह नाना प्रकारके लोकोंमें विचरण करता है। यमदूतोंके हर्षवर्धनके लिये ताम्बूल

English

He who does not observe rites, has no faith in the

अध्याय 259

श्लोक 10

अन्यांश्च विविधान्रोगाञ्छिरो ऽर्तिं च विषूचिकाम् ।चिन्त यन्ति सदा तेषामुच्छिष्टादिस्थलस्थिताः

anyāṃśca vividhānrogāñchiro 'rtiṃ ca viṣūcikām / cinta yanti sadā teṣāmucchiṣṭādisthalasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

और पुष्पका दान देना चाहिए, इससे संतुष्ट होकर वे दूत उस प्रेतको कष्ट नहीं देते।

English

From the beginning of Satya yuga to the end of Dvipara, nobody became a preta and nobody suffered from preta.

अध्याय 259

श्लोक 11

आत्मजानां छलाल्लोका भूतसङ्घैश्च रक्षिताः ।पिबन्ति ते च पानीयं भोजनोच्छिष्टयोजितम्

ātmajānāṃ chalāllokā bhūtasaṅghaiśca rakṣitāḥ / pibanti te ca pānīyaṃ bhojanocchiṣṭayojitam

हिन्दी अर्थ

प्राणीको यथाशक्ति गौ, भूमि, तिल तथा स्वर्णका दान अवश्य करना चाहिए, ऐसा मनीषियोंने

English

A woman becomes barren in life or if she gives Inrth to children they die at an early age. There is a loss of wealth and cattle. These sufferings are caused by preta.

अध्याय 259

श्लोक 12

एवं प्रेताः प्रवर्तन्ते नानादोषैर्विकर्मिणः

evaṃ pretāḥ pravartante nānādoṣairvikarmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्ुवम्। मृतिः कुर्यात् स्वधर्मेण यास्यतश्च परंतप॥ पूर्वकाले मृतानां च प्राणिनां च खगेश्वर। सूक्ष्मो भूत्वा त्वसौ वायुनिर्गच्छत्यास्यमण्डलात्॥

English

If a person loses faith in religion or if he loses the means of his livelihood or if he feels greedy in excess or if there is a regular quarrel at home that suffering is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 13

गरुड उवाच ।कथं कुर्वन्ति ते प्रेताः केन रूपेण कस्य किम् ।ज्ञायते केन विधिना जल्पन्ति न वदन्ति वा

garuḍa uvāca / kathaṃ kurvanti te pretāḥ kena rūpeṇa kasya kim / jñāyate kena vidhinā jalpanti na vadanti vā

हिन्दी अर्थ

नवद्वारे रोमभिश्च॒ जनानां तालुरन्धरके। पापिष्ठानामपानेन जीवो निष्क्रामति धुवम्॥

English

When crops do not grow up, though the rains are abundant; when the expenditure goes up and income is reduc¬ ed; when quarrels rise in gravity, that suffering is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 14

एनं छिन्धि मनोमोहं मम चेदिच्छसि प्रियम् ।कलिकाले हृषीकेश प्रेतत्वं जायते बहु

enaṃ chindhi manomohaṃ mama cedicchasi priyam / kalikāle hṛṣīkeśa pretatvaṃ jāyate bahu

हिन्दी अर्थ

प्राणवायुके निकल जानेपर शरीर पृथ्वीपर

English

When he associates with the people of low caste or when be performs disreputable acts or when he is interested in acts of unrighteousness, that suffering is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 15

श्रीविष्णुरुवाच ।स्वकुलं पीडयेत्पेतः परच्छिद्रेण पीडयेत् ।जीवन्स दृश्यते स्नेही मृतो दुष्टत्वमाप्नुयात्

śrīviṣṇuruvāca / svakulaṃ pīḍayetpetaḥ paracchidreṇa pīḍayet / jīvansa dṛśyate snehī mṛto duṣṭatvamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

कहा है। जो व्यक्ति मृत प्राणीके लिये जलसे वैसे ही गिर पड़ता है, जैसे वायुके थपेड़ोंसे आहत परिपूर्ण मिट्टीका पात्र दान करता है, उसे हजार होकर निराधार वृक्ष भूमिपर गिर पड़ता है। मृत्युके

English

When an incurable disease sets in, or when children suffer from pain or when wife suffers immensely, that suffering is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 16

रुद्रजापी धर्मरतो देवतातिथिपूजकः ।सत्यवाक् प्रियवादी च न प्रेतैः स हि पीड्यते

rudrajāpī dharmarato devatātithipūjakaḥ / satyavāk priyavādī ca na pretaiḥ sa hi pīḍyate

हिन्दी अर्थ

जलपूर्ण पात्रके दानका फल प्राप्त होता है। यमराजके बाद शरीरमें स्थित पृथ्वीतत्त्व पृथ्वीमें, जलतत्

English

When one loses faith in the Vedas, Smrtis, Puripas, and Dharmaiistras, that suffering is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 17

सर्वक्रियापरिभ्रष्टो नास्तिको धर्मनिन्दकः ।असत्यवादनिरतो नरः प्रेतैः स पीड्यते ।कलौ प्रेतत्वमाप्नोति तार्क्ष्याशुद्धक्रियापरः

sarvakriyāparibhraṣṭo nāstiko dharmanindakaḥ / asatyavādanirato naraḥ pretaiḥ sa pīḍyate / kalau pretatvamāpnoti tārkṣyāśuddhakriyāparaḥ

हिन्दी अर्थ

जलमें, तेजस्तत्त्व तेजमें, वायुतत्त्व वायुमें, आकाशतत्त्व शरीरके साथ ही जल जाते हैं।

English

When one abuses gods, gurus and Brahmins in their presence or absence, that aberration of nature is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 18

कृतादौ द्वापरान्ते च न प्रेतो नैव पीडनम् ।बहूनामेकजातानामेकः सौख्यं समश्नुते

kṛtādau dvāparānte ca na preto naiva pīḍanam / bahūnāmekajātānāmekaḥ saukhyaṃ samaśnute

हिन्दी अर्थ

आकाशमें तथा सर्वव्यापी आत्मतत्त्व शिवमें लीन

English

When women suffer from abortion or do not con¬ ceive or when children die at an early age that suffering is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 19

एको दुष्कृतकर्मा च एकः सन्ततिमाञ्जनः ।एकः सम्पीड्यते प्रेतैरेकः सुतधनान्वितः

eko duṣkṛtakarmā ca ekaḥ santatimāñjanaḥ / ekaḥ sampīḍyate pretairekaḥ sutadhanānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

हे तार्क्ष्य! काम-क्रोध तथा पञ्चेन्द्रियोंका समूह शरीरमें चोरके समान स्थित कहा गया है। देहमें काम-क्रोध तथा अहंकारसहित मन भी रहता है, वही सबका नायक है। पुण्य-पापसे संयुक्त होकर

English

When he does not perform the annual iriddha in sincerity and has no ioclination either—that suffering is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 20

एकस्य पुत्रनाशः स्यादेको दुहितृमान् भवेत् ।विरोधो बन्धुभिः सार्धं प्रेतदोषेण काश्यप

ekasya putranāśaḥ syādeko duhitṛmān bhavet / virodho bandhubhiḥ sārdhaṃ pretadoṣeṇa kāśyapa

हिन्दी अर्थ

काल उसका संहारक बन जाता है। संसारमें भोगके लिये योग्य शरीरका निर्माण अपने कर्मके अनुसार होता है। मनुष्य अपने सत्कर्म और दुष्कर्मसे दूसरे शरीरमें प्रविष्ट होता है । जिस प्रकार

English

When trade does not prosper though he has gone abroad where he lives in separation from wife, that suffering is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 21

सन्ततिर्दृश्यते नैव समुत्पन्ना विनश्यति ।पशुद्रव्यविनाशश्च सा पीडा प्रेतसम्भवा

santatirdṛśyate naiva samutpannā vinaśyati / paśudravyavināśaśca sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

पुराने घरके जल जानेपर गृही नये घरमें जाकर शरण लेता है, उसी प्रकार यह जीव भी विषयोंके साथ पञ्चेन्द्रियोंसे युक्त नौ द्वारवाले एक शरीरको छोड़कर दूसरे शरीरमें आश्रय ग्रहण करता है।

English

When he lives in foreign lands or when he loses position at home, that suffering is due to preta.

अध्याय 259

श्लोक 22

प्रकृतेः परिवर्तः स्याद्विद्वेषः सह बन्धुभिः ।अकस्माद्व्यसनप्राप्तिः सा पीडा प्रेतसम्भवा

prakṛteḥ parivartaḥ syādvidveṣaḥ saha bandhubhiḥ / akasmādvyasanaprāptiḥ sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

शरीरमें विद्यमान धातुएँ माता-पितासे ही प्राप्त हैं इन्हींसे निर्मित यह शरीर षाट्कौशिक कहलाता है। है गरुड! शरीरमें सभी प्रकारके वायु रहते हैं मूत्र-पुरीष तथा उन्हींके योगसे उत्पन्न अन्यान्य

English

When he refuses to obey his parents and has no love for his wife, is of cruel nature, is lost in his own affairs, that suffering is due to preta

अध्याय 259

श्लोक 23

नास्तिक्यं वृत्तिलोपश्च महालोभस्तथैव च ।स्याद्धन्तकलहो नित्यं सा पीडा प्रेतसम्भवा

nāstikyaṃ vṛttilopaśca mahālobhastathaiva ca / syāddhantakalaho nityaṃ sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

व्याधियाँ रहती हैं। अस्थि, शुक्र तथा स्नायु

English

If the funeral rites are not performed in the pres¬ cribed way, the soul of the deceased (in rebirth) deviates from the righteous path and falb in the company of the wicked. Then Vnotsarga is the only rite to redeem him.

अध्याय 259

श्लोक 24

पितृमातृनिहन्ता च देवब्राह्मणनिन्दकः ।इत्यादोषमवाप्नोति सा पीडा प्रेतसम्भवा

pitṛmātṛnihantā ca devabrāhmaṇanindakaḥ / ityādoṣamavāpnoti sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

हे पक्षिन्! सभी प्राणियोंके शरीरका विनाशक्रम यही है, इसे मैंने कह दिया। प्राणियोंका शरीर कैसा होता है, उसको अब मैं फिरसे कह रहा हूँ ।

English

O Garuda, a person becomes a ghost and under¬ goes sufferings if he dies an accidental death or if his body is not cremated properly.

अध्याय 259

श्लोक 25

नित्यकर्मविनिंमुक्तो जपहोमविवर्जितः ।परद्रव्याणां च हर्ता सा पीडा प्रेतसम्भवा

nityakarmaviniṃmukto japahomavivarjitaḥ / paradravyāṇāṃ ca hartā sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

हे गरुड! पुरुषका शरीर छोटी-बड़ी नसोंसे बँधा हुआ एक स्तम्भ है, जिसको नीचेसे पैररूपी दो अन्य स्तम्भ धारण किये हैं। पञ्चेन्द्रियोंसहित उसमें नौ द्वार हैं। सांसारिक विषयोंसे युक्त एवं

English

O best of birds, when the descendent knows all this, he should conduct those rites which may release the deceased from ghosthood. If he does not perform rites for the ghost he himself turns a ghost after death.

अध्याय 259

श्लोक 26

सुवृष्टौ कृषिनाशश्च व्यवहारो विनश्यति ।लोके कलहकारी च सा पीडा प्रेतसम्भवा

suvṛṣṭau kṛṣināśaśca vyavahāro vinaśyati / loke kalahakārī ca sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

काम-क्रोधसे बेचैन जीव इसी शरीरमें रहता है। राग-द्वेषसे व्याप्त यह शरीर तृष्णाका दुस्तर दुर्ग है । नाना प्रकारके लोभोंसे भरे हुए जीवका यह शरीर पुर है। यही स्थिति सभी शरीरोंकी है। इसी

English

His lineage breaks either at the third or at the fifth generation. In each and every birth he lives a wretched, poor and sinful life.

अध्याय 259

श्लोक 27

मार्गे जङ्गम्यमानं तं पीडयेद्वातमण्डली ।प्रेतपीडा तु सा ज्ञेया सत्यंसत्यं खगेश्वर

mārge jaṅgamyamānaṃ taṃ pīḍayedvātamaṇḍalī / pretapīḍā tu sā jñeyā satyaṃsatyaṃ khageśvara

हिन्दी अर्थ

शरीरमें सभी देवता और चौदहों लोक स्थित हैं। जो लोग अपनेको नहीं पहचानते, वे पशुके समान माने गये हैं ।

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 28

हीनजात्या च सम्बन्धो हीनकर्म करोति यः ।अधर्मे रमते नित्यं सा पीडा प्रेतसम्भवा

hīnajātyā ca sambandho hīnakarma karoti yaḥ / adharme ramate nityaṃ sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

हे पक्षिराज! इस प्रकार ऊपर बतायी गयी प्रक्रियासे निर्मित शरीरका वर्णन मैंने किया। सृष्टिमें चौरासी लाख योनियाँ बतायी गयी हैं, जो

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 29

व्यसनैर्द्रव्यनाशः स्यादुपक्रान्तं विनश्यति ।चौराग्निराजभिर्हानिः सा पीडा प्रेतसम्भवा

vyasanairdravyanāśaḥ syādupakrāntaṃ vinaśyati / caurāgnirājabhirhāniḥ sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

मुख्य भागोंमें विभक्त हैं। (अध्याय ३१)

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 30

महारोगोपलब्धिश्च बालकानां च पीडनम् ।जाया संपीढ्यते यच्च सा पीडा प्रेतसम्भवा

mahārogopalabdhiśca bālakānāṃ ca pīḍanam / jāyā saṃpīḍhyate yacca sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

शुक्र-शोणितके संयोगसे जीवका प्रादुर्भाव, गर्भमें जीवका स्वरूप तथा

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 31

श्रुतिस्मृतिपुराणेषु धर्मशास्त्रसमुद्भवे ।अभावो जायते धर्मे सा पीडा प्रेतसम्भवा

śrutismṛtipurāṇeṣu dharmaśāstrasamudbhave / abhāvo jāyate dharme sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

उसकी वृद्धिका क्रम, शरीरके निर्माणमें पञ्चतत्त्वादिका अवदान,

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 32

देवतीर्थद्विजानां तु निन्दांयः कुरुते नरः ।प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा सा पीडा प्रेतसम्भवा

devatīrthadvijānāṃ tu nindāṃyaḥ kurute naraḥ / pratyakṣaṃ vā parokṣaṃ vā sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

षाट्कौशिक शरीर, गर्भसे जीवके बाहर निकलनेपर विष्णुमायाद्वारा मोहित होना, आतुर व्यक्तिके लिये क्रियमाण कर्म तथा उनका फल, पिण्ड और ब्रह्माण्डकी समान स्थिति

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 33

स्ववृत्तिहरणं यच्च स्वप्रतिष्ठाहतिस्तथा ।वंशच्छेदः नदृश्येत प्रेतदोषाद्विनान्यथा

svavṛttiharaṇaṃ yacca svapratiṣṭhāhatistathā / vaṃśacchedaḥ nadṛśyeta pretadoṣādvinānyathā

हिन्दी अर्थ

ताक्ष्यने कहा--हे प्रभो! उद्भिज्ज, स्वेदज, पैर, दो हाथ, गुह्यभाग, जिह्वा, केश, नख, सिर, अण्डज तथा जरायुज-ये चार प्रकारके प्राणी संधिमार्ग तथा नाना प्रकारकी बहुत-सी रेखाओंकी किस प्रकार उत्पन्न होते हैं? त्वचा, रक्त, मांस, उत्पत्ति कैसे होती है? काम, क्रोध, भय, लज्जा, मेदा, मज्जा और अस्थिमें जीव कैसे आता है? दो हर्ष, सुख और दुःखका भाव मनमें कैसे आता है ?

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 34

स्त्रीणां गर्भविनाशः स्यान्न पुष्पं दृश्यते तथा ।बालानां मरणं यत्र सा पीडा प्रेतसम्भवा

strīṇāṃ garbhavināśaḥ syānna puṣpaṃ dṛśyate tathā / bālānāṃ maraṇaṃ yatra sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

त्वचा, रक्त, मांस, मेदा, मज्जा तथा अस्थि-इन षट् + त्भचा, रक्त, मांस, मेदा, मज्जा तथा अस्थि-इन षट् धातुओंसे निर्मित शरीर 'षाट्कीशिक' कहलाता है। षाट्कौशिक' कहलाता है।

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 35

भावशुद्ध्या न कुरुते श्राद्धं सांवत्सरादिकम् ।स्वयमेव न कुर्वीत सा पीडा प्रेतसम्भवा

bhāvaśuddhyā na kurute śrāddhaṃ sāṃvatsarādikam / svayameva na kurvīta sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प शुक्र-शोणितके संयोगसे जीवका प्रादुर्भाव ५५३

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 36

तीर्थे गत्त्वा परासक्तः स्वकृत्यं च परित्यजेत् ।धर्मकार्ये न सम्पत्तिः सा पीडा प्रेतसम्भवा

tīrthe gattvā parāsaktaḥ svakṛtyaṃ ca parityajet / dharmakārye na sampattiḥ sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

इस शरीरका चित्रण, छिद्रण और विभिन्न गर्भाधानकी क्रिया होती है तो उस गर्भसे गुणवान्, नसोंसे वेष्टन कैसे हुआ है? है हृषीकेश! इस भाग्यवान्, धनवान् तथा धर्मनिष्ठ पुत्रका जन्म होता असार भवसागरमें शारीरिक रचनाको में इन्द्रजाल है । है पक्षिराज! वह रात्रि सामान्य लोगोंको प्राप्त ही मानता हूँ । है स्वामिन्! नाना दुःखोसे भरे हुए होना सम्भव नहीं है। प्रायः स्त्रीमें गर्भोत्पत्ति

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 37

दम्पत्योः कलहश्चैव भोजने कोपसंयुतः ।परद्रोहे मतिश्चैव सा पीडा प्रेतसंभवा

dampatyoḥ kalahaścaiva bhojane kopasaṃyutaḥ / paradrohe matiścaiva sā pīḍā pretasaṃbhavā

हिन्दी अर्थ

इस असार सागररूप संसारका कर्ता कौन है? आठवीं रात्रियोंके मध्यमें ही हो जाती है। ऋतुकालके श्रीविष्णुने कहा--हे गरुड! कोशके निर्माणकी पाँचवें दिन स्त्रियोंको कटु, क्षार, तीक्ष्ण और उष्ण परम गोपनीय प्रक्रियाको मैं कहता हूँ, इसके भोजनका परित्याग करके मधुर भोजन करना जाननेमात्रसे व्यक्ति सर्वज्ञ हो जाता है । है वैनतेय ! चाहिए; क्योंकि उनकी कोख औषधिपात्र है और

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 38

पुष्पं यत्र न दृश्येन फलं तथा ।विरहो भार्यया यत्र सा पीडा प्रेतसग्भवा

puṣpaṃ yatra na dṛśyena phalaṃ tathā / viraho bhāryayā yatra sā pīḍā pretasagbhavā

हिन्दी अर्थ

संसारके प्रति दया करते हुए तुमने जीवके कारण- पुरुषका बीज अमृततुल्य है। उसमें (स्त्रीरूप तत्त्वपर अच्छा प्रश्‍न किया है । एकाग्रचित्त होकर औषधिपात्रमें) बीज वपन करके मनुष्य सम्यक् तुम उसे सुनो । फल प्राप्त कर सकता है, इसलिये उसको क्रोधादिकी स्त्रियाँ ऋतुकालमें चार दिन त्याज्य होती हैं, ज्चालासे बचाकर मधुर भोजन तथा मृदु स्वभावकी

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 39

येषां वै जायते चिह्नं सदोच्चाटपरं नृणाम् ।स्वक्षेत्रे निष्फलं तेजः सा पीडा प्रेतसम्भवा

yeṣāṃ vai jāyate cihnaṃ sadoccāṭaparaṃ nṛṇām / svakṣetre niṣphalaṃ tejaḥ sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

क्योंकि प्राचीन कालमें ब्रह्माने वृत्रासुरके मारेशीतलतासे अभिसिंचित करना चाहिए। पुरुषको जानेपर लगी हुई ब्रह्महत्याको इन्द्रके शरीरसे चाहिए कि वह पहले ताम्बूल और पुष्पोंकी माला निकालकर एक चौथाई भाग स्त्रियोंको दे दिया तथा चन्दनसे सुवासित होकर स्वच्छ एवं सुन्दर था, उसीके कारण स्त्रियाँ ऋतुकालके आरम्भमें वस्त्र धारण करे। तदनन्तर शुद्ध मनसे स्त्रीकी

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 40

स्वगोत्रघातकश्चैव हन्ति शत्रुमिवात्मजम् ।न प्रीतिर्नापि सौख्यं च सा पीडा प्रेतसम्भवा

svagotraghātakaścaiva hanti śatrumivātmajam / na prītirnāpi saukhyaṃ ca sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

चार दिन अपवित्र मानी जाती हैं और उस शय्यापर शयन करनेके लिये जाय। वीर्य-वपनके समयतक इनका मुख नहीं देखना चाहिए, जबतक समय उसके चित्तमें जैसी कल्पना होगी, उसी वह पाप उनके शरीरमें विद्यमान रहता है । स्त्रीको स्वभाववाली संतान जन्म लेगी। प्रारम्भमें शुक्र ऋतुकालके पहले दिन चाण्डाली, दूसरे दिन और रक्तके संयोगसे जीव पिण्डरूपमें अस्तित्वको

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 41

पितृवाक्यं न कुरुते स्वपत्नीं च न सेवते ।सदा क्रूरमतिर्व्यग्रः सा पीडा प्रेतसम्भवा

pitṛvākyaṃ na kurute svapatnīṃ ca na sevate / sadā krūramatirvyagraḥ sā pīḍā pretasambhavā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मघातिनी, तीसरे दिन रजको मानना चाहिए। प्राप्त करता है और गर्भमें वह उसी प्रकार चौथे दिन वह शुद्ध होती है। एक सप्ताहमें वह बढ्ता है, जिस प्रकार आकाशमें चन्द्रमाकी

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 42

विकर्मा जायते प्रेतो ह्यविधिक्रियया तथा ।तत्कालदुष्टसंसर्गाद्वृषोत्सर्गादृते तथा

vikarmā jāyate preto hyavidhikriyayā tathā / tatkāladuṣṭasaṃsargādvṛṣotsargādṛte tathā

हिन्दी अर्थ

सप्ताहके बीच जो गर्भ स्त्रीमें रुक जाता है, उसकी शुक्रमें चैतन्य बीजरूपसे स्थित रहता है। जब उत्पत्ति मलिम्लुचूसे माननी चाहिए। वीर्यस्थापनके काम चित्त तथा शुक्र ऐक्यभावको प्राप्त हों, उस समय माता-पिताके चित्तमें जैसी कल्पना होगी, समय स्त्रीके गर्भाशयमें जीव एक निश्चित रूप वैसे ही गर्भका जन्म होगा, इसमें संदेह नहीं है। धारण करनेकी पूर्वावस्थामें आता है। रक्ताधिक्य

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 43

दृष्टगृत्युवशाद्वापि अदग्धवपुषस्तथा ।प्रेतत्वं जायते तार्क्ष्य पीड्यन्ते येन जन्तवः

dṛṣṭagṛtyuvaśādvāpi adagdhavapuṣastathā / pretatvaṃ jāyate tārkṣya pīḍyante yena jantavaḥ

हिन्दी अर्थ

युग्म तिथिवाली रात्रियोंमें सहवास करनेसे होनेपर कन्या और शुक्राधिक्य होनेपर पुत्र होता पुत्र और अयुग्म रात्रियोंमें सहवास करनेसे कन्याका है। जब रक्त तथा शुक्र समान होते हैं तो गर्भमें जन्म होता है। अतः ऋतुकालके पहले सप्ताहको स्थित संतानें नपुंसक होती हैं। शुक्र तथा शोणित छोड़कर दूसरे सप्ताहकी युग्म तिथियोंमें सहवासमें पहले दिन और रातमें कलल, पाँचवें दिन बुद्बुद

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 44

एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ प्रेतमुक्तिं समाचरेत् ।यो वै न मन्यते प्रेतान्मृतः प्रेतत्वमाप्नुयात्

evaṃ jñātvā khagaśreṣṭha pretamuktiṃ samācaret / yo vai na manyate pretānmṛtaḥ pretatvamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्त होना चाहिए। सामान्यतः स्त्रियोंका ऋतुकाल तथा चौदहवें दिन मांस-रूपमें हो जाता है। उसके सोलह रात्रियोंका होता है। यदि चौदहवीं रात्रिमेंबाद वह घनीभूत मांस गर्भमें रहता हुआ क्रमशः

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 45

प्रेतदोषः कुले यस्य सुखं तस्य न विद्यते ।मतिः प्रीती रतिर्बुद्धिर्लक्ष्मीः पञ्चविनाशनम्

pretadoṣaḥ kule yasya sukhaṃ tasya na vidyate / matiḥ prītī ratirbuddhirlakṣmīḥ pañcavināśanam

हिन्दी अर्थ

बीसवें दिनतक पिण्डरूपमें बढ्ता है। तदनन्तर पचीसवें दिन उसमें शक्ति और पुष्टताका संचार होने लगता है। एक मास पूरा होते ही वह पद्जतत्त्वोंसे युक्त हो जाता है । तत्पश्चात् उस गर्भस्थ

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 46

तृतीये पञ्चमे पुंसि वंशच्छेदो हि जायते ।दरिद्रो निर्धनश्चैव पापकर्मा भवेभवे

tṛtīye pañcame puṃsi vaṃśacchedo hi jāyate / daridro nirdhanaścaiva pāpakarmā bhavebhave

हिन्दी अर्थ

जीवके शरीरपर दूसरे मासमें त्वचा और मेदा, तीसरे मासमें मज्जा तथा अस्थि, चौथे मासमें केश एवं अँगुली, पाँचवें मासमें कान, नाक तथा

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

अध्याय 259

श्लोक 47

ये केचित्पेतरूपा विकृतमुखदृशो रौद्ररूपाः कराला मन्यन्ते नैव गोत्रं सुतदुहितृपितॄन् भ्रातृजायां वधूं वा ।कृत्वा काम्यं च रूपं सुखगतिरहिता भाषमाणा यथेष्टं हा कष्टं भोक्तुकामा विधिवशपतिताः संस्मरन्ति स्वपाकम्

ye kecitpetarūpā vikṛtamukhadṛśo raudrarūpāḥ karālā manyante naiva gotraṃ sutaduhitṛpitṝn bhrātṛjāyāṃ vadhūṃ vā / kṛtvā kāmyaṃ ca rūpaṃ sukhagatirahitā bhāṣamāṇā yatheṣṭaṃ hā kaṣṭaṃ bhoktukāmā vidhivaśapatitāḥ saṃsmaranti svapākam

हिन्दी अर्थ

नाड़ी, रोम और मांस--ये पाँच पृथ्वीतत्त्वके कारण-शरीरमें आते हैं।

English

There are people who have fierce, dreadful, db* figured and ghostly appearance, who have no regard or honour for their caste, progeny, parents, or womanfolk, who put on fashions, go an unpleasant way and talk loosely. Alas, it is painful to see them suffer, under the force of late, &om the recollection of their past sinful deeds.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।