Garuda Purana
271
अध्याय 271 / 317

Book 2 - Adhyaya 32

130 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ130 श्लोक

अध्याय 271

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे दानफ लान्यदेहप्रवेशादिनिरूपणं नामै कत्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ३२ तार्क्ष्य उवाच ।कथमुत्पद्यते जन्तुर्भूतग्रामे चतुर्विधे ।त्वचा रक्तं तथा मांसं मेदो मज्जास्थि जीवितम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde dānapha lānyadehapraveśādinirūpaṇaṃ nāmai katriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 32 tārkṣya uvāca / kathamutpadyate janturbhūtagrāme caturvidhe / tvacā raktaṃ tathā māṃsaṃ medo majjāsthi jīvitam

हिन्दी अर्थ

सत्कर्मकी महिमा तथा कर्मविपाकका फल ५८७

English

Fourteen worlds —Roughly speaking there are three Ma5: heaven,

अध्याय 271

श्लोक 2

पादौ पाणी तथा गुह्यं जिह्वा-केश-नखाः शिरः ।सन्धिमार्गाश्च बहुशो रेखा नैकविधास्तथा

pādau pāṇī tathā guhyaṃ jihvā-keśa-nakhāḥ śiraḥ / sandhimārgāśca bahuśo rekhā naikavidhāstathā

हिन्दी अर्थ

साथ गमन करनेवाला वृष होता है। जो पुरुष पैरोंसे अग्निका स्पर्श करता है वह बिलोटा, दूसरेका मांस भक्षण करनेवाला रोगी, रजस्वला स्त्रीसे गमन करनेवाला नपुंसक, सुगन्धित वस्तुओंकी

English

Four species: swdlaja-—generated by warm vapour or sweat (insects); udbhijja—sprouting, germinating (as a plant); aodaja—oviparous (birds) and jar&yuja—born from the womb, viviparous (human beings).

अध्याय 271

श्लोक 3

कामः क्रोधो भयं लज्जा मनो हर्षः सुखासुखम् ।चित्रितं छिद्रितञ्चापि नानाजालेन वेष्टितम्

kāmaḥ krodho bhayaṃ lajjā mano harṣaḥ sukhāsukham / citritaṃ chidritañcāpi nānājālena veṣṭitam

हिन्दी अर्थ

चोरी करनेवाला दुर्गन्धदायक प्राणी होता है। दूसरेका थोड़ा या बहुत जिस-किसी भी प्रकारसे जो कुछ भी मनुष्य अपहरण करता है, वह उस पापसे निश्चित ही तिर्यक् योनिमें जाता है।

English

I shall tell you a great secret with the (fecisive method of unravelling the same, by knowing which one becomes omniscient.

अध्याय 271

श्लोक 4

इन्द्रजालमिदं मन्ये संसारे ऽसारसागरे ।कर्ता को ऽत्र हृषीकेश संसारे दुः खसंकुले

indrajālamidaṃ manye saṃsāre 'sārasāgare / kartā ko 'tra hṛṣīkeśa saṃsāre duḥ khasaṃkule

हिन्दी अर्थ

हे खगेन्द्र ! ऐसे तो पहलेवाले चिह हैं ही, किंतु इनके अतिरिक्त भी अन्य बहुत-से चिह्न हैं, जो अपने-अपने कर्मानुसार प्राणियोंके शरीरमें व्याप्त रहते हैं । ऐसा पापी क्रमशः नाना प्रकारके नरकोंका

English

O Garuda, you have put a pertinent question about the origin of life. Hence, listen attentively.

अध्याय 271

श्लोक 5

श्रीविष्णुरुवाच ।कथयामि परं गोप्यं कोशस्यास्य विनिर्णयम् ।यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रज्यते

śrīviṣṇuruvāca / kathayāmi paraṃ gopyaṃ kośasyāsya vinirṇayam / yasya vijñānamātreṇa sarvajñatvaṃ prajyate

हिन्दी अर्थ

भोग करके अवशिष्ट कर्मफलके अनुसार इन पूर्वकथित योनियोंमें जन्म लेता है। है काश्यप! उसके बाद मृत्यु होनेपर जबतक शुभ और अशुभ कर्म समाप्त नहीं हो जाते हैं, तबतक सभी योनियोंमें

English

The first four days of menstrual flow of blood shall be avoided when the sin of a brahmin's slaughter resides in her.

अध्याय 271

श्लोक 6

साधु पृष्टं त्वया लोके सदयं जीवकारणम् ।वैनतेय शृणुष्व त्वमेकाग्रकृतमानसः

sādhu pṛṣṭaṃ tvayā loke sadayaṃ jīvakāraṇam / vainateya śṛṇuṣva tvamekāgrakṛtamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

सैकड़ों बार उसका जन्म होता है; इसमें संदेह नहीं

English

Brahma had removed this sin from Indra' and apportioned a fourth in women. Hence, even the glancing at her face during these days shall be eschewed.

अध्याय 271

श्लोक 7

ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम् ।यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम्

ṛtukāle ca nārīṇāṃ varjyaṃ dinacatuṣṭayam / yatastasmin brahmahatyāṃ purā vṛtrasamutthitām

हिन्दी अर्थ

देनेवाला वायुभक्षी सर्प, संन्यास-मार्गका परित्याग है । जब स्त्री तथा पुरुषके संयोगसे गर्भमें शुक्र और करके पुन: अपने पूर्व आश्रममें प्रविष्ट हो जानेवाला शोणित जाता है तो उसीमें पञ्चभूतोंसे समन्वित मरुस्थलका पिशाच होता है। जलापहर्ता पापीको होकर यह पाञ्चभौतिक शरीर जन्म लेता है। चातक, धान्यके अपहरणकर्ताको मूषक और तदनन्तर उसमें इन्द्रियाँ, मन, प्राण, ज्ञान, आयु,

English

After seven days, she becomes pure enough to take part in the worship of manes and deities. If conception takes place within seven days the progeny is impure.

अध्याय 271

श्लोक 8

ब्रह्मा शक्रात् समुत्तार्य चतुर्थांशेन दत्तवान् ।तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम्

brahmā śakrāt samuttārya caturthāṃśena dattavān / tāvannālokyate vaktraṃ pāpaṃ yāvadvapuḥ sthitam

हिन्दी अर्थ

युवावस्थाको न प्राप्त हुई कन्याका संसर्ग करनेवालेको सुख, धैर्य, धारणा, प्रेरणा, दुःख, मिथ्याहंकार, सर्पकी योनि प्राप्त होती है। यत्र, आकृति, वर्ण, राग-द्वेष और उत्पत्ति-विनाश- गुरुपत्रीगामी निश्चित ही गिरगिट होता है। जो ये सब उस अनादि आत्माको सादि मानकर व्यक्ति जलप्रपातके स्थानको तोड़कर नष्ट करता पाञ्चभौतिक शरीरके साथ उत्पन्न होते हैं। उसी

English

Whatever be the thoughts of parents during the intercourse, like that is the progeny. There is no doubt in this.

अध्याय 271

श्लोक 9

प्रथमे ऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी ।तृतीये रजकी ज्ञेया चतुर्थे ऽहनि शुध्यति

prathame 'hani cāṇḍālī dvitīye brahmaghātinī / tṛtīye rajakī jñeyā caturthe 'hani śudhyati

हिन्दी अर्थ

है, वह मत्स्य होता है। न बेचने योग्य वस्तुको जो समयसे वह पाञ्चभौतिक शरीर पूर्वकर्मासे आबद्ध खरीदता है, वह बगुला तथा गिद्ध होता है। होकर गर्भमें बढ्ने लगता है। अयोनिग व्यक्ति भेड्यी और खरीदी जा रही है तार्क्ष्य ! मैंने जैसा तुमसे पहले कहा है, वैसा वस्तुमें छल करनेवाला उलूककी योनि प्राप्त करता ही जीवका लक्षण है। चार प्रकारके प्राणिसमूहमें

English

If the sexual intercourse takes place on even nights, boys are conceived and if on odd nights girls arc conceived. Hence, it is better to have sexual intercourse on even nights,- leaving the first seven days after the menstrual discharge.

अध्याय 271

श्लोक 10

सप्ताहात् पितृदेवानां भवेद्योग्या कृतार्चने ।सप्ताहमध्ये यो गर्भस्तत्संम्भूतिर्मलिम्लुचा

saptāhāt pitṛdevānāṃ bhavedyogyā kṛtārcane / saptāhamadhye yo garbhastatsaṃmbhūtirmalimlucā

हिन्दी अर्थ

है। जो मृतकके एकादशाहमें भोजन करनेवाला इसी प्रकारके परिवर्तनका चक्र घूमता रहता है। होता है तथा प्रतिज्ञा करके ब्राह्मणोंको धन नहीं उसीमें शरीरधारियोंका उद्भव और विनाश होता देता, वह सियार होता है। रानीके साथ सम्भोग है। यथाविहित अपने धर्मका पालन करनेसे करके मनुष्य दंष्टी होता है। चोरी करनेवाला प्राणियोंको ऊर्ध्वगति तथा अधर्मकी ओर बढ़नेसे

English

Indra slew Vrtra and ihfrcby incurred the sin of BrahmahalyA Brahma removed the sin and apportioned the fourth part in the wonu n during the days of menstruation.

अध्याय 271

श्लोक 11

निषकसमये पित्रोर्यादृक् चित्तविकल्पना ।तादृग्गर्भसमुत्पत्तिर्जायते नात्र संशयः

niṣakasamaye pitroryādṛk cittavikalpanā / tādṛggarbhasamutpattirjāyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रामसूकर, फलविक्रेता श्यामलता होता है । वृषलीके अधोगति प्राप्त होती है। अत: सभी वर्णोकी सदृति

English

By sexual intercourse on odd nights, girls arc born, on even nights sons are born. MS III. 4.')-48

अध्याय 271

श्लोक 12

युग्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु ।पूर्वसप्तममुत्सृज्य तस्माद्युग्मासु संविशेत्

yugmāsu puttrā jāyante striyo 'yugmāsu rātriṣu / pūrvasaptamamutsṛjya tasmādyugmāsu saṃviśet

हिन्दी अर्थ

अपने धर्मपर चलनेसे ही होती है। है वैनतेय! देव अकर्मसे और काम-क्रोधके द्वारा अर्जित जो अशुभ और मानवयोनिमें जो दान तथा भोगादिकी क्रियाएँ पापाचार हैं, उनसे नरक प्राप्त होता है तथा वहाँसे दिखायी देती हैं, वे सब कर्मजन्य फल हैं। घोर जीवका उद्धार नहीं होता है। (अध्याय ४६)

English

The semcn mixing with the blood causes the foetus. The foetus develops in the womb like the moon in the sky.

अध्याय 271

श्लोक 13

षोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां सामान्यात् समुदाहृतः ।या चतुर्दशमी रात्रिर्गर्भस्तिष्ठति तत्र चेत्

ṣoḍaśarturniśāḥ strīṇāṃ sāmānyāt samudāhṛtaḥ / yā caturdaśamī rātrirgarbhastiṣṭhati tatra cet

हिन्दी अर्थ

यममार्गमें स्थित वैतरणी नदीका वर्णन, पापकर्मासे घोर वैतरणीमें निवास, वैतरणीसे पार होनेके लिये वैतरणी-धेनुदान, भगवान् विष्णु, गङ्गा तथा ब्राह्मणको महिमा

English

If the semen and the blood arc of equal potency, the child will be a eunuch. The nucleus of the foetus is formed within a day. It becomes frothy bubble in five days.

अध्याय 271

श्लोक 14

गुणभाग्यनिधिः पुत्रस्तत्र जायेत धार्मिकः ।सा निशा तत्र सामान्यैर्न लभ्येत खगाधिप

guṇabhāgyanidhiḥ putrastatra jāyeta dhārmikaḥ / sā niśā tatra sāmānyairna labhyeta khagādhipa

हिन्दी अर्थ

गरुडने कहा- है देवदेवेश! महाप्रभो ! अब आप परम कृपा करके दान, दानके माहात्म्य और वैतरणीके प्रमाणका वर्णन करें ।

English

Within fourteen days it becomes a mixture of flesh and lymphatic substances.

अध्याय 271

श्लोक 15

प्रायशः सम्भवत्यत्र गर्भस्त्वष्टाहमध्यतः ।पञ्चमे ऽहनि नारीणां कार्यं माधुर्यभोजनम्

prāyaśaḥ sambhavatyatra garbhastvaṣṭāhamadhyataḥ / pañcame 'hani nārīṇāṃ kāryaṃ mādhuryabhojanam

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने कहा--हे तार्क्ष्य ! यमलोकके मार्गमें जो वैतरणी नामकी महानदी है, वह अगाध, दुस्तर और देखनेमात्रसे पापियोंको महाभयभीत करनेवाली है। वह पीब और रक्तरूपी जलसे परिपूर्ण है।

English

It becomes a solid flesh in twenty days, sufficiently strong (in twenty five days) and (after that) it begins to develop gradually. The foetus would have assimilated complete¬ ly the five elements within a month.

अध्याय 271

श्लोक 16

कटुक्षारञ्च तीक्ष्णञ्च त्याज्यमुष्णञ्च दूरतः ।तत्क्षेत्रमोषधीपात्रं बीजञ्चाप्यमृतायितम्

kaṭukṣārañca tīkṣṇañca tyājyamuṣṇañca dūrataḥ / tatkṣetramoṣadhīpātraṃ bījañcāpyamṛtāyitam

हिन्दी अर्थ

मांसके कोचड्से परिव्या् एवं तटपर आये हुए पापियोंको देखकर उन्हें नाना प्रकारसे भयाक्रान्त करनेवाले स्वरूपको धारण कर लेती है। पात्रके मध्यमें घीकी भाँति वैतरणीका जल तुरंत खौलने

English

By the time the two months are over, the fat and the skin are evolved. The marrow and the bones are*formed in three months time. The hair and the heels are formed in the fourth month.

अध्याय 271

श्लोक 17

तस्मिन्नुप्त्वा नरः स्वामी सम्यक् फलमवाप्नुयात् ।तस्याश्चैवातपो वर्ज्य शीतलं केवलं चरेत्

tasminnuptvā naraḥ svāmī samyak phalamavāpnuyāt / tasyāścaivātapo varjya śītalaṃ kevalaṃ caret

हिन्दी अर्थ

लगता है। उसका जल कीटाणुओं एवं वञ्रके समान सूँडवाले जीवोंसे व्यास है । सूँस, घड़ियाल,

English

The ears, nose and the belly are formed in the fifth month. The throat, back and the reproductive organs are developed in the seventh month.

अध्याय 271

श्लोक 18

ताम्बूलपुष्पश्रीखण्डैः संयुक्तः शुचिवस्त्रभृत् ।धर्ममादाय मनसि सुतल्पं संविशेत् पुमान्

tāmbūlapuṣpaśrīkhaṇḍaiḥ saṃyuktaḥ śucivastrabhṛt / dharmamādāya manasi sutalpaṃ saṃviśet pumān

हिन्दी अर्थ

जलचरोंसे वह महानदी भरी हुई है। प्रलयके अन्तमें जैसे बारहों सूर्य उदित होकर विनाशलीला करते हैं, वैसे ही वे वहाँपर भी सहैव तपते रहते हैं, जिससे उस महातापमें वे पापी चिल्लाते हुए

English

By the eighth month, all the limbs are completed. In the beginning of the ninth month the child in the womb is fully developed.

अध्याय 271

श्लोक 19

निषेकसमये यादृङ्नरचित्तविकल्पना ।तादृक्स्वभावसम्भूतिर्जन्तुर्विशति कुक्षिगः

niṣekasamaye yādṛṅnaracittavikalpanā / tādṛksvabhāvasambhūtirjanturviśati kukṣigaḥ

हिन्दी अर्थ

करुण विलाप करते हैं । उनके मुखसे बार-बार हा भ्रात, हा तात यही शब्द निकलता है। वे जीव उस महाभयंकर धूपमें इधर-उधर भागते हैं, उस दुर्गन्धपूर्ण जलमें डुबकी लगाते हैं और अपनी आत्मग्लानिसे

English

Whether the child be a girl or a boy or a eunuch it comes out in the ninth or tenth month.

अध्याय 271

श्लोक 20

शुक्रसोणितसंयोगे पिण्डोत्पत्तिः प्रजायते ।वर्धते जठरे जन्तुस्तारापतिरिवाम्बरे

śukrasoṇitasaṃyoge piṇḍotpattiḥ prajāyate / vardhate jaṭhare jantustārāpatirivāmbare

हिन्दी अर्थ

व्यथित होते हैं। वह महानदी चारों प्रकारके

English

Then being dragged by the wind in the womb, agitated with pain, nourished by the susumna nerve in the woman's womb, the same comes out.

अध्याय 271

श्लोक 21

चैतन्यं बीजरूपं हि शुक्रे नित्यं व्यवस्थितम् ।कामश्चित्तञ्च शुक्रञ्च यदा ह्येकत्वमाप्नुयुः

caitanyaṃ bījarūpaṃ hi śukre nityaṃ vyavasthitam / kāmaścittañca śukrañca yadā hyekatvamāpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं हुआ है, वे उसीमें डूबते रहते हें ।

English

The saliva, urine, semen, marrow and blood constitute the parts predominant in the principle of water. They should be realized carefully.

अध्याय 271

श्लोक 22

तदा द्रावमवाप्नोति योषागर्भाशये नरः ।रक्ताधिक्ये भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत् पुमान्

tadā drāvamavāpnoti yoṣāgarbhāśaye naraḥ / raktādhikye bhavennārī śukrādhikye bhavet pumān

हिन्दी अर्थ

अन्य वृद्धजनोंकी अवमानना करते हैं, मरनेके बाद उनका वास उसी महानदीमें होता है। जो मूढ़ अपनी विवाहिता पतित्रता, सुशीला और धर्मपरायणा पल्लीका परित्याग करते हैं, उनका सहैवके लिये

English

Hunger, somnolence, thirst, lethargy and brilliance, O lord of birds, are considered by yogins as constituting the qualities of fire in the human constitution.

अध्याय 271

श्लोक 23

शुक्रसोणितयो साम्ये गर्भाः षण्डत्वमाप्नुयुः ।अहोरात्रेण कलिलं बुद्वदं पञ्चभिदिनैः

śukrasoṇitayo sāmye garbhāḥ ṣaṇḍatvamāpnuyuḥ / ahorātreṇa kalilaṃ budvadaṃ pañcabhidinaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसी महाधिनौनी नदीके जलमें वास होता है। विश्वासमें आये हुए स्वामी, मित्र, तपस्वी, स्त्री, बालक एवं वृद्धका वध करके जो पापी उस महानदीमें गिरते हैं, वे उसके बीचमें जाकर करुण

English

Love, hatred, bashfulness, fear and delusion are the qualities, O bird, derived from wind.

अध्याय 271

श्लोक 24

चतुर्दशे भवेन्मांसं मिश्रधातुसमन्वितम् ।घनं मांसञ्च विंशाहे गर्भस्थो वर्धते क्रमात्

caturdaśe bhavenmāṃsaṃ miśradhātusamanvitam / ghanaṃ māṃsañca viṃśāhe garbhastho vardhate kramāt

हिन्दी अर्थ

विलाप करते हुए अत्यन्त कष्ट भोगते हैं । शान्त तथा भूखे ब्राह्मणको विघ्न पहुँचानेके लिये जो उसके पास जाता है, वहाँ प्रलयपर्यन्त कृमि उसका भक्षण करते हैं। जो ब्राह्मणको प्रतिज्ञा करके

English

Running, breathing, contracting, stretching and thwarting are the qualities of wind in the physical body.

अध्याय 271

श्लोक 25

पञ्चविंशतिमे चाह्नि बलं पुष्टिश्च जायते ।तथा मासे तु सम्पूर्णे पञ्चतत्त्वं निधारयेत्

pañcaviṃśatime cāhni balaṃ puṣṭiśca jāyate / tathā māse tu sampūrṇe pañcatattvaṃ nidhārayet

हिन्दी अर्थ

प्रतिज्ञात वस्तु नहीं देता है अथवा बुलाकर जो “नहीं है '--ऐसा कहता है, उसका वहाँ वैतरणीमें वास होता है। आग लगानेवाला, विष देनेवाला, झूठी गवाही देनेवाला, मद्य पीनेवाला, यज्ञका

English

O bird, resonant sound, cavity, gravity, hearing and supporting everything are the qualities of Ethip'.

अध्याय 271

श्लोक 26

मासद्वये तु सञ्जाते त्वचा मेदश्च जायते ।मज्जास्थीनि त्रिभिर्मासैः केशाङ्गुल्यश्चतुर्थके

māsadvaye tu sañjāte tvacā medaśca jāyate / majjāsthīni tribhirmāsaiḥ keśāṅgulyaścaturthake

हिन्दी अर्थ

विध्वंस करनेवाला, राजपल्रीके साथ गमन करनेवाला, चुगलखोरी करनेवाला, कथामें विघ्न करनेवाला, स्वयं दी हुई वस्तुका अपहरण करनेवाला, खेत (मेड) और सेतुको तोड्नेवाला, दूसरेकी पत्नीको

English

£arS} skin, eyes, tongue and nose are the five sense- organs. Hands, feet, rectum, phallus and speech are the hve organs of activity.

अध्याय 271

श्लोक 27

कर्णौ च नासिके वक्षो जायेरन् मासि पञ्चमे ।कण्ठरन्ध्रोदरं षष्ठे गुह्यादिर्मासि सप्तमे

karṇau ca nāsike vakṣo jāyeran māsi pañcame / kaṇṭharandhrodaraṃ ṣaṣṭhe guhyādirmāsi saptame

हिन्दी अर्थ

प्रधर्षित करनेवाला, रस-विक्रेता तथा वृषलीपति

English

The ten vital airs stationed in the body are Prana, Apana, Samana, Udana, Vyana, Naga, Kurma, Krkara, Devadatta and Dhanafijaya.

अध्याय 271

श्लोक 28

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासैरथाष्टभिः ।अष्टमे चलते जीवो धात्रीगर्भे पुनः पुनः ।नवमेमासि सम्प्राप्ते गर्भस्थौजौ दृढं भवेत्

aṅgapratyaṅgasampūrṇo garbho māsairathāṣṭabhiḥ / aṣṭame calate jīvo dhātrīgarbhe punaḥ punaḥ / navamemāsi samprāpte garbhasthaujau dṛḍhaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंसे भरी हुई दिखायी देती है । पृथ्वीपर जिन ब्राह्मण, प्यासी गायोंकी बावलीको तोड़नेवाला, लोगोंने गोदान किया है, उस दानके प्रभावसे वे कन्याके साथ व्यभिचार करनेवाला, दान देकर उसे पार कर जाते हैं अन्यथा जिनके द्वारा यह दान पश्चात्ताप करनेवाला, कपिलाका दूध पीनेवाला

English

The wind accords vitality and takes the assimilated food to all the joints of the body.

अध्याय 271

श्लोक 29

चिकित्सा जायते तस्य गर्भवासपरिक्षये ।नारी वाथ नरो वाथ नपुंस्त्वं वाभिजायते

cikitsā jāyate tasya garbhavāsaparikṣaye / nārī vātha naro vātha napuṃstvaṃ vābhijāyate

हिन्दी अर्थ

यममार्गमें स्थित वैतरणी नदीका वर्णन

English

O son of Vinata, the roots of hair in the body are thirty five millions and the teeth are thirtytwo in number usually.

अध्याय 271

श्लोक 30

शक्तित्रयं विशालाक्षं षाट्कौशिकसमायुतम् ।पञ्चेन्द्रियसमोपेतं दशनाडीविभूषितम्

śaktitrayaṃ viśālākṣaṃ ṣāṭkauśikasamāyutam / pañcendriyasamopetaṃ daśanāḍīvibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

नदीमें वास करते हैं । कृपण, नास्तिक और क्षुद्र प्राणी उसमें निवास करते हैं । निरन्तर असहनशील तथा क्रोध करनेवाला, अपनी बातको ही प्रमाण माननेवाला, दूसरेकी बातको खण्डित करनेवाला

English

The nails are twenty and the hair growing on the face and head are seven hundred thousand. Generally, the fleshy matter in the body weighs about a thousand palas.

अध्याय 271

श्लोक 31

दशप्राणगुणोपेतं यो जानाति स योगवित् ।मज्जास्थिशुक्रमांसानि रोम रक्तं बलं तथा

daśaprāṇaguṇopetaṃ yo jānāti sa yogavit / majjāsthiśukramāṃsāni roma raktaṃ balaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

नित्य वैतरणीमें निवास करता है। अहंकारी, पापी तथा अपनी झूठी प्रशंसा करनेवाला, कृतघ्न, गर्भपात करनेवाला वैतरणीमें निवास करता है। कदाचित् भाग्ययोगसे यदि उस नदीको पार करनेको इच्छा

English

Pleasure, pain, fear and welfare—these come to a person by actions alone.

अध्याय 271

श्लोक 32

षाट्कौशिकमिदं पिण्डं स्याज्जन्तोः पाञ्चभौतिकम् ।नवमे दशमे मासि जायते पाञ्चभौतिकः

ṣāṭkauśikamidaṃ piṇḍaṃ syājjantoḥ pāñcabhautikam / navame daśame māsi jāyate pāñcabhautikaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हो जाय तो तारनेका उपाय सुनो। मकर और कर्ककी संक्रान्तिका पुण्यकाल, व्यतीपात

English

Thus the living being in the embryo of the mother develops gradually. The bones attain hardness. Life is sustained by food and drink.

अध्याय 271

श्लोक 33

सूतिवातैः समाकृष्टः पीडया विह्वलीकृतः ।पुष्टो नाड्याः सुषुम्णाया योषिद्गर्भस्थितस्त्वरन्

sūtivātaiḥ samākṛṣṭaḥ pīḍayā vihvalīkṛtaḥ / puṣṭo nāḍyāḥ suṣumṇāyā yoṣidgarbhasthitastvaran

हिन्दी अर्थ

अथवा अन्य पुण्यकालके आनेपर श्रेष्ठतम दान दिया जाता है। मनमें दान देनेकी श्रद्धा जब कभी उत्पन्न हो जाय, वही दानका काल है; क्योंकि सम्पत्ति अस्थिर है। शरीर अनित्य है और धन भी सदा रहनेवाला

English

In the womb he recollects the past events and happenings of worldly affairs. Tormented from all sides he feels depressed.

अध्याय 271

श्लोक 34

क्षितिर्वारि हविर्भोक्ता पवनाकाशमेव च ।एभिर्भूतैः पीडितस्तु निबद्धः स्नायुबन्धनैः

kṣitirvāri havirbhoktā pavanākāśameva ca / ebhirbhūtaiḥ pīḍitastu nibaddhaḥ snāyubandhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है। मृत्यु सदा समीप है, इसलिये धर्म-संग्रह

English

"As soon as I leave the womb I shall be very cautious. I shall never repeat mistakes. I shall so act that I may not be bom again."

अध्याय 271

श्लोक 35

मूलभूता इमे प्रोक्ताः सप्त नाड्यन्तरे स्थिताः ।त्वचास्थिनाड्यो रोमाणि मांसञ्चैवात्र पञ्चमम्

mūlabhūtā ime proktāḥ sapta nāḍyantare sthitāḥ / tvacāsthināḍyo romāṇi māṃsañcaivātra pañcamam

हिन्दी अर्थ

नित्यं संनिहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः ।

English

The living being thinks thus and further recollects events of hundreds of past births—events which accrued to him from causes known and unknown.

अध्याय 271

श्लोक 36

एते पञ्च गुणाः प्रोक्ता मया भूमेः खगेश्वर ।यथा पञ्च गुणाश्चापस्तथा तच्छृणु काश्यप

ete pañca guṇāḥ proktā mayā bhūmeḥ khageśvara / yathā pañca guṇāścāpastathā tacchṛṇu kāśyapa

हिन्दी अर्थ

काली अथवा लाल रंगकी शुभ लक्षणोंवाली वैतरणी गायको सोनेकी सींग, चाँदीके खुर, कांस्यपात्रकी दोहनीसे युक्त दो काले रंगके वस्त्रोंसे आच्छादित करके सप्तधान्य-समन्वित करके

English

Then at the scheduled time the living being emerges from the embryo with the head downward in the ninth or tenth month.

अध्याय 271

श्लोक 37

लाला मूत्रं तथा शुक्रं मज्जार रक्तञ्च पञ्चमम् ।आपः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ज्ञातव्यास्ते प्रयत्नतः

lālā mūtraṃ tathā śukraṃ majjāra raktañca pañcamam / āpaḥ pañcaguṇāḥ proktā jñātavyāste prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको निवेदित करे। कपाससे बने हुए द्रोणाचलके शिखरपर ताम्रपात्रमें लौहदण्ड लेकर बैठी हुई स्वर्णनिर्मित यमकी प्रतिमा स्थापित करे। सुदृढ़ बन्धनोंसे बाँधकर इक्षुदण्डोंकी एक नौका

English

While leaving the womb he suffers and faints. When he comes out of the womb he cries in anguish.

अध्याय 271

श्लोक 38

क्षुधा तृषा तथा निद्रा आलस्यं कान्तिरेव च ।तेजः पञ्चगुणं प्रोक्तं तार्क्ष्य सर्वत्रयोगिभिः

kṣudhā tṛṣā tathā nidrā ālasyaṃ kāntireva ca / tejaḥ pañcaguṇaṃ proktaṃ tārkṣya sarvatrayogibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तैयार करे। उसीसे सूर्यसे उत्पन्न गौको सम्बद्ध कर दे। इसके बाद छत्र, पादुका, अंगूठी और वस्त्रादिसे

English

In childhood he remains in that state; passing through childhood he attains youth and old age.

अध्याय 271

श्लोक 39

रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तथैव च ।इत्येतत् कथितं तार्क्ष्य वायुजं गुणपञ्चकम्

rāgadveṣau tathā lajjā bhayaṃ mohastathaiva ca / ityetat kathitaṃ tārkṣya vāyujaṃ guṇapañcakam

हिन्दी अर्थ

यमद्वारे महाघोरे श्रुत्वा वैतरणीं नदीम्। तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणीं नमः ॥

English

Then he succumbs to death, then he attains birth. Thus, on the wheel of existence he is made to rotate like the potter's wheel.

अध्याय 271

श्लोक 40

आकुञ्चनं धावनञ्च लङ्घनञ्च प्रसारणम् ।निरोधः पञ्चमः प्रोक्तो वायोः पञ्च गुणाः स्मृताः

ākuñcanaṃ dhāvanañca laṅghanañca prasāraṇam / nirodhaḥ pañcamaḥ prokto vāyoḥ pañca guṇāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्॥ विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ मामुद्धर महीसुर।

English

Sometimes he goes to heaven, sometimes to hell. In heaven or hell he reaps the fruits of his activities.

अध्याय 271

श्लोक 41

घोषश्चिन्ता च गाम्भीर्यं श्रवणं सत्यसंक्रमः ।आकाशस्य गुणाः पञ्च ज्ञात व्यास्तार्क्ष्य यत्नतः

ghoṣaścintā ca gāmbhīryaṃ śravaṇaṃ satyasaṃkramaḥ / ākāśasya guṇāḥ pañca jñāta vyāstārkṣya yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

“हे द्विजश्रेष्ठ! महाभयंकर वैतरणी नदीको सुनकर मैं उसको पार करनेकी अभिलाषासे आपको यह वैतरणी दान दे रहा हूँ। है विप्रदेव गौएँ मेरे आगे रहें, गौएँ मेरे बगलमें रहें, गौएँ मेरे हृदयमें रहें और

English

Sometimes, when he has exhausted the merit of his actions he descends to the earth by the residue of his merits. Heaven or hell is not a permanent abode, this you should know, O best of birds.

अध्याय 271

श्लोक 42

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासा बुद्धीन्द्रियाणि च ।पाणी पादौ गुदं प्राक् च गुह्यं कर्मेन्द्रियाणि च

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsā buddhīndriyāṇi ca / pāṇī pādau gudaṃ prāk ca guhyaṃ karmendriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

मैं उन गायोंके बीचमें रहूँ। है विष्णुरूप ! द्विजवरेण्य ! भूदेव! मेरा उद्धार करो। मैं दक्षिणासहित यह वैतरणी गौ आपको दे रहा हूँ। आप मेरा प्रणाम स्वीकार करें। इसके बाद सबके स्वामी धर्मराजकी प्रतिमा

English

People going to hell suffer from extreme tortures which they derive from their hellish activities. Their tortures increase when they see their companions enjoying in heaven.

अध्याय 271

श्लोक 43

इडाच पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका ।गान्धारी गजजिह्वा च पूषा चैव यसा तथा

iḍāca piṅgalā caiva suṣumṇā ca tṛtīyakā / gāndhārī gajajihvā ca pūṣā caiva yasā tathā

हिन्दी अर्थ

और वैतरणी नामवाली उस गौकी प्रदक्षिणा करके ब्राह्मणको दान दे। उस समय वह ब्राह्मणको आगे कर उस वैतरणी गौकी पूँछ हाथमें लेकर यह कहे धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये॥

English

Extreme distress awaits the inmates even in the celestial region inasmuch as the thought of fear haunts their mind from the very start they enter heaven that after their merits are exhausted they would be thrown into hell.

अध्याय 271

श्लोक 44

अलम्वुशा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता ।पिण्ड मध्ये स्थिता ह्येताः प्रधाना दश नाडयः

alamvuśā kuhūścaiva śaṅkhinī daśamī smṛtā / piṇḍa madhye sthitā hyetāḥ pradhānā daśa nāḍayaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तारणाय देवेशि वैतरण्यै नमोऽस्तु ते।

English

Looking at the tortures suffered by the people in hell, the residents of heaven feel that after the expiry of their merit the same fate awaits them in hell. Thus all the while they remain discomfortable in heaven.

अध्याय 271

श्लोक 45

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च ।नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः

prāṇāpānau samānaśca udāno vyāna eva ca / nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ

हिन्दी अर्थ

'हे गौ! उस महानदीसे मुझे पार उतारनेके लिये आप महाभयकारी यमराजके द्वारपर मेरी प्रतीक्षा करें। है वैतरणी ! देवेश्वरि! आपको मेरा नमस्कार है।' ऐसा कहकर उस गौको ब्राह्मणके हाथमें देकर

English

In youth he suffers from the evil effects of vicious desires, jealousy, rage. He is afflicted by bad dreams. Old age ends in death which is extremely painful.

अध्याय 271

श्लोक 46

इत्येते वायवः प्रोक्ता दश देहेषु सुस्थिताः ।केवलं भुक्तमन्नञ्च पुष्टिदं सर्वदेहिनाम्

ityete vāyavaḥ proktā daśa deheṣu susthitāḥ / kevalaṃ bhuktamannañca puṣṭidaṃ sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

उनके पीछे-पीछे उनके घरतक पहुँचाने जाय। हे वैनतेय! ऐसा करनेपर वह नदी दाताके लिये सरलतासे पार करनेके योग्य बन जाती है। जो व्यक्ति इस पृथ्वीपर गौका दान देता है, वह अपने

English

Being dragged by the emissaries of Yama he is thrust into hell. From hell he descends to the earth to suffer again the utmost pangs of birth and death.

अध्याय 271

श्लोक 47

नयते प्राणदो वायुः शरीरे सर्वसन्धिषु ।आहारो भुक्तमात्रस्तु वायुना क्रियते द्विधा

nayate prāṇado vāyuḥ śarīre sarvasandhiṣu / āhāro bhuktamātrastu vāyunā kriyate dvidhā

हिन्दी अर्थ

समस्त अभीष्टको सिद्ध कर लेता है। सुकर्मके प्रभावसे प्राणीको ऐहिक और

English

Thus, on the wheel of this universe, people are made to rotate like the potter's wheel and are tortured incessantly, tangled by the noose of their actions.

अध्याय 271

श्लोक 48

स प्रविश्य गुहे सम्यक् पृथगन्नं पृथग्जलम् ।ऊर्ध्वमग्नेर्जलं कृत्वा तदन्नञ्च जलोपरि

sa praviśya guhe samyak pṛthagannaṃ pṛthagjalam / ūrdhvamagnerjalaṃ kṛtvā tadannañca jalopari

हिन्दी अर्थ

पूज्य श्रेष्ठ ब्राह्मणको संतुष्ट करके जल तथा कुशके पारलौकिक सुखकी प्राप्ति होती है । स्वस्थ जीवनमें सहित इस मन्त्रका उच्चारण करते हुए वह वैतरणी गोदान देनेसे हजार गुना एवं रोगग्रस्त जीवनमें सौ

English

Thus, I have told you all about the child in the womb. I now answer your further query in the serial order, if you desire to hear.

अध्याय 271

श्लोक 49

अग्नेश्चाधः स्वयं प्राणस्तमग्निञ्च धमेच्छनैः ।वायुना धम्यमानो ऽग्निः पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

agneścādhaḥ svayaṃ prāṇastamagniñca dhamecchanaiḥ / vāyunā dhamyamāno 'gniḥ pṛthakkiṭṭaṃ pṛthagrasam

हिन्दी अर्थ

गौ उसे दानमें समर्पित करे-

English

I am satiated with the answer to both of my queries. I implore you, now, to answer my third query too.

अध्याय 271

श्लोक 50

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहात् पृथग्भवेत् ।कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्तनाभिवपुर्गुदम्

malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaṃ bhinnaṃ dehāt pṛthagbhavet / karṇākṣināsikā jihvā dantanābhivapurgudam

हिन्दी अर्थ

गुना लाभ निश्चित है। मरे हुए प्राणीके कल्याणार्थ

English

You have asked me what should be done for a dying person. Now listen, I shall tell you my answer in brief to your query.

अध्याय 271

श्लोक 51

नखा मलाश्रया ह्येते विण्मूत्रञ्चेत्यनन्तकम् ।शुक्रशोणितसंयोगादेतत् षाट्कौशिकं स्मृतम्

nakhā malāśrayā hyete viṇmūtrañcetyanantakam / śukraśoṇitasaṃyogādetat ṣāṭkauśikaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

जितना दान दिया जाता है, उतना ही उसका पुण्य आयतन हैं। हरि ही गङ्गा और ब्राह्मण हैं। है। अतः मनुष्यको अपने हाथसे ही दान देना ब्राह्मण तथा गङ्गा उन विष्णुके मूर्तरूप हैं । अतः चाहिए । मृत्यु होनेके बाद कौन किसके लिये दान गङ्गा, हरि एवं ब्राह्मण ही इस त्रिलोकके

English

His head should be put in the east or in the north with gold in the mouth.

अध्याय 271

श्लोक 52

रोम्णां कोट्यस्तथा तिस्रो ऽप्यर्धकोटि समन्विताः ।द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः सामान्याद्विनतासुत

romṇāṃ koṭyastathā tisro 'pyardhakoṭi samanvitāḥ / dvātriṃśaddaśanāḥ proktāḥ sāmānyādvinatāsuta

हिन्दी अर्थ

देगा? दान-धर्मसे रहित कृपणतापूर्वक जीवन सार हैं '--

English

O lord of birds, Salagram stone and TulasI leaves should be kept nearby. An earthen lamp should be kindled. He should utter: Orh namo bhagavate V&sudevdya.

अध्याय 271

श्लोक 53

सप्त लक्षाणि केशाः स्युर्नखाः प्रोक्तास्तु विंशतिः ।मांसं पलसहस्रैकं सामान्याद्देहसंस्थितम्

sapta lakṣāṇi keśāḥ syurnakhāḥ proktāstu viṃśatiḥ / māṃsaṃ palasahasraikaṃ sāmānyāddehasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

जीनेसे क्या लाभ? इस नश्वर शरीरसे स्थिर कर्म करना चाहिए। प्राण अतिथिकी तरह अवश्य छोड़कर चले जायेंगे ।

English

He should draw Om at first, worship the same and offer charity.

अध्याय 271

श्लोक 54

रक्तं पलशतं तार्क्ष्यं बुद्धमेव पुरातनैः ।पलानि दश मेदश्च त्वचा चैव तु तत्समा

raktaṃ palaśataṃ tārkṣyaṃ buddhameva purātanaiḥ / palāni daśa medaśca tvacā caiva tu tatsamā

हिन्दी अर्थ

हे पक्षिराज ! इस प्रकार प्राणिवर्गके समस्त दुःखका वर्णन मैंने तुमसे कर दिया है। इसके साथ यह भी बता दिया है कि प्रेतके मोक्ष एवं लोकमङ्गलके लिये उसके और्ध्वहैहिक कर्मको करना चाहिए ।

English

He should worship lord Visnu with flowers, incense etc, and pay homage glorifying his deeds and concentrating on him with sincere devotion. He should offer charity to the brahmins, poor and the indigent.

अध्याय 271

श्लोक 55

पलद्वादशकं मज्जा महारक्तं पलत्रयम् ।शुक्रं द्विकुडवं ज्ञेयं शोणितं कुडवं स्मृतम्

paladvādaśakaṃ majjā mahāraktaṃ palatrayam / śukraṃ dvikuḍavaṃ jñeyaṃ śoṇitaṃ kuḍavaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--हे विप्रगण! परम तेजस्वी भगवान् विष्णुके द्वारा दिये गये ऐसे प्रेत-चरितसे सम्बन्धित उपदेशको सुनकर गरुडको अत्यन्त

English

He should give up attachment for the son, friend, wife, fields, corns, wealth and set his heart on Visnu.

अध्याय 271

श्लोक 56

श्लेष्माणश्च षडूर्ध्वञ्च विण्मूत्रं तत्प्रमाणतः ।अस्थ्नां हि ह्यधिकं प्रोक्तं षष्ट्युत्तरशतत्रयात्

śleṣmāṇaśca ṣaḍūrdhvañca viṇmūtraṃ tatpramāṇataḥ / asthnāṃ hi hyadhikaṃ proktaṃ ṣaṣṭyuttaraśatatrayāt

हिन्दी अर्थ

हे क्रषियो! जीव-जन्तुओंके जन्मादिका यही सब विधान है। यही जन्म, मरण, प्रेतत्व तथा और्ध्वहैहिक कृत्यका नियम है । मैंने सब प्रकारसे उनके मोक्ष आदि कारणका वर्णन कर दिया है।

English

I have told you all that can be done when death is imminent. Now, 1 shall tell you, in brief, the fruits of all these activities.

अध्याय 271

श्लोक 57

एवं पिण्डः समाख्यातो वैभवं सम्प्रचक्ष्महे ।सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैव हि प्राप्यते

evaṃ piṇḍaḥ samākhyāto vaibhavaṃ sampracakṣmahe / sukhaṃ duḥ khaṃ bhayaṃ kṣemaṃ karmaṇaiva hi prāpyate

हिन्दी अर्थ

“जिनके हृदयमें नीलकमलके समान श्यामवर्णवाले भगवान् जनार्दन विराजमान हैं, उन्हींको लाभ और विजय प्राप्त होती है। ऐसे प्राणियोंकी पराजय कैसे हो सकती है? धर्मकी जीत होती है, अधर्मकी

English

Bath purifies a man, removes impurity. Meditation on Vi?nu yields all sorts of fruits.

अध्याय 271

श्लोक 58

अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति ।तले तु करयोर्न्यस्य वर्धते जानुपार्श्वयोः

adhomukhaṃ cordhvapādaṃ garbhādvāyuḥ prakarṣati / tale tu karayornyasya vardhate jānupārśvayoḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं। सत्य ही जीतता है, असत्य नहीं। क्षमाकी विजय होती है, क्रोधकी नहीं। विष्णु ही जीतते हैं, असुर नहीं। विष्णु ही माता हैं, विष्णु ही पिता हैं और विष्णु ही अपने स्वजन बान्धव हैं;

English

A blade of darbha grass takes him to heaven. There

अध्याय 271

श्लोक 59

अङ्गुष्ठौ चोपरि न्यस्तौ जान्वारेथ कराङ्गुली ।जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका

aṅguṣṭhau copari nyastau jānvāretha karāṅgulī / jānupṛṣṭhe tathā netre jānumadhye ca nāsikā

हिन्दी अर्थ

जिनकी बुद्धि इस प्रकार स्थिर हो जाती है, उनकी दुर्गति नहीं होती है। भगवान् विष्णु मङ्गलस्वरूप हैं, गरुडध्वज मङ्गल हैं, भगवान् पुण्डरीकाक्ष मङ्गल हैं एवं हरि मङ्गलके ही

English

A circle should be drawn around the dying person, for, it is said, Brahma, Visnu, Rudra, Laksmi and hre reside within the circle.

अध्याय 271

श्लोक 60

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः ।काठिन्यमस्थीन्यायान्ति भुक्तपीतेन जीवति

evaṃ vṛddhiṃ kramādyāti jantuḥ strīgarbhasaṃsthitaḥ / kāṭhinyamasthīnyāyānti bhuktapītena jīvati

हिन्दी अर्थ

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम्। क्षमा जयति न क्रोधो विष्णुर्जयति नासुराः॥ विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः।

English

By muttering the mantra Orii namo bhagavaU Vasudivaya, one is completely absorbed in Brahma. Even by worshipping me alone, one can reach my region direct.

अध्याय 271

श्लोक 61

नाडी वाप्यायनी नाम नाभ्यां तत्र निबध्यते ।स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे स निबद्धः प्रजायते

nāḍī vāpyāyanī nāma nābhyāṃ tatra nibadhyate / strīṇāṃ tathāntrasuṣire sa nibaddhaḥ prajāyate

हिन्दी अर्थ

मङ्गलं भगवान् विष्णुर्मङ्गलं गरुडध्वजः। मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो मङ्गलायतनं हरिः॥

English

In the obsence of entanglement, attachment vanishes by the knowledge as revealed in the Purufa Sukta.

अध्याय 271

श्लोक 62

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे तथा ।तैराप्यायितदेहो ऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति च

krāmanti bhuktapītāni strīṇāṃ garbhodare tathā / tairāpyāyitadeho 'sau janturvṛddhimupaiti ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सूतजी महाराजके मुखसे निकली

English

Seven lower regions descending from the earth one below the other arc named Atola, Vitala, Satala, Taldtala, Rasdtala, Mahdtala and Pdtdla while seven higher regions rising from the earth one above the other are called Bhur, Bhuvar Svar, Mahar, Janas, Tapar, Satya or Brahma.

अध्याय 271

श्लोक 63

स्मृत्यस्तत्र प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूतयः ।ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः

smṛtyastatra prayāntyasya bahvyaḥ saṃsārabhūtayaḥ / tato nirvedamāyāti pīḍyamāna itastataḥ

हिन्दी अर्थ

हुई, सभी शास्त्रोंके मूल तत्त्वोसे सुशोभित भगवान् विष्णुको वाणी-रूपी अमृतका पान करके समस्त ऋषियोंको बहुत संतुष्टि प्राप्त हुई। वे सभी परस्पर उन सर्वॉर्द्रष्टा सूतजीकी

English

They live in the region of Yama and when they are reborn they will be born in cottages. O Tarkya, thus, man is born in the mortal world as a result of his own actions.

अध्याय 271

श्लोक 64

पुनर्नैवं करिष्यामि भुक्तमात्र इहोदरात् ।तथातथा यतिष्यामि गर्भं नाप्नोम्यहं यथा

punarnaivaṃ kariṣyāmi bhuktamātra ihodarāt / tathātathā yatiṣyāmi garbhaṃ nāpnomyahaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

प्रशंसा करने लगे। शौनक आदि मुनि भी

English

Happiness or misery, fear or welfare are the results of actions. The foetus lies in the womb with the feet up and the face downwards.

अध्याय 271

श्लोक 65

इति सञ्चिन्तयञ्जीवो स्मृत्वा जन्मशतानि वै ।यानि पूर्वानुभूतानि देवभूतात्मजानि वै

iti sañcintayañjīvo smṛtvā janmaśatāni vai / yāni pūrvānubhūtāni devabhūtātmajāni vai

हिन्दी अर्थ

या पवित्र हो, सभी अवस्थाओंमें रहते हुए भी जो पुण्डरीकाक्ष भगवान् विष्णुका स्मरण करता है, वह बाहर और भीतरसे पवित्र हो

English

From the moment of birth the Maya of Vi§nu enamours and deludes the life. The life takes its birth with its association brought about by its own actions.

अध्याय 271

श्लोक 66

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्त्यत्वधोमुखः ।नवमे दशमे वापि मासि संजायते ततः

tataḥ kālakramājjantuḥ parivartyatvadhomukhaḥ / navame daśame vāpi māsi saṃjāyate tataḥ

हिन्दी अर्थ

यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥

English

Due to merit, man enjoys pleasures in heaven and is fortunalety born in a noble family*. If he is sinful in actions he is born in a mean-minded family.

अध्याय 271

श्लोक 67

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते ।निष्क्रमते च विलपंस्तदा दुःखनिपीडितः

niṣkramyamāṇo vātena prājāpatyena pīḍyate / niṣkramate ca vilapaṃstadā duḥkhanipīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

दुःखी गर्भस्थ जीवका विविध प्रकारका चिन्तन करना

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 68

निष्क्रामंश्चोदरान्मूर्छामसह्यां प्रतिपद्यते ।प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसुखान्वितः

niṣkrāmaṃścodarānmūrchāmasahyāṃ pratipadyate / prāpnoti cetanāṃ cāsau vāyusparśasukhānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

दुःखी गर्भस्थ जीवका विविध प्रकारका चिन्तन करना, यमयातनाग्रस्त जीवका सदा सुकृत करनेका उपदेश देना

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 69

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी ।तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते

tatastaṃ vaiṣṇavī māyā samāskandati mohinī / tayā vimohitātmāsau jñānabhraṃśamavāpnute

हिन्दी अर्थ

ताक्ष्यने कहा--हे प्रभो! इस मर्त्यलोकमें अपने पुण्यकी संख्याके अनुसार सभी जातियोंमें जो मनुष्य निवास करते हैं, वे अपना काल आ

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 70

भ्रष्टज्ञानं बालभावे ततो जन्तुः प्रपद्यते ।ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि

bhraṣṭajñānaṃ bālabhāve tato jantuḥ prapadyate / tataḥ kaumārakāvasthāṃ yauvanaṃ vṛddhatāmapi

हिन्दी अर्थ

जानेपर मृत्युको प्राप्त करते हैं--ऐसा लोकमें कहते

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 71

पुनश्च तद्वन्मरणं जन्म प्राप्नोति मानवः ।ततः संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्राम्यते घटयन्त्रवत्

punaśca tadvanmaraṇaṃ janma prāpnoti mānavaḥ / tataḥ saṃsāracakre 'smin bhrāmyate ghaṭayantravat

हिन्दी अर्थ

हैं, इसके विषयमें आप मुझे बतायें। विधाताके द्वारा बनाये गये उस मार्गमें स्थित वे प्राणी अत्यन्त कठिन मार्गसे होकर गुजरते हैं। किस पुण्यसे वे प्रसन्नतापूर्वक जाते हैं और किससे वे यहाँ रहते हैं

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 72

कदाचित्स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः ।स्वर्गं च निरयं चैव स्वकर्मफलमश्नुते

kadācitsvargamāpnoti kadācinnirayaṃ naraḥ / svargaṃ ca nirayaṃ caiva svakarmaphalamaśnute

हिन्दी अर्थ

और कुल, बल तथा आयुका लाभ प्राप्त करते हैं।

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 73

कदाचिद्भुक्तकर्मा च भुवं स्वल्पेन गच्छति ।स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्राये द्विजोत्तमाः

kadācidbhuktakarmā ca bhuvaṃ svalpena gacchati / svarloke narake caiva bhuktaprāye dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--हे ऋषियो! यह सुनकर, जिनके द्वारा इस पृथ्वीका निर्माण हुआ है, जिन्होंने समस्त चराचर जगतूकी सृष्टि की है और समर्थ यमको अपने विहित कार्यमें नियोजित किया है,

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 74

नरकेषु महद्दुःखमेतद्यत्स्वर्गवासिनः ।दृश्यते नात्र मोदन्ते पात्यमानास्तु नारकैः

narakeṣu mahadduḥkhametadyatsvargavāsinaḥ / dṛśyate nātra modante pātyamānāstu nārakaiḥ

हिन्दी अर्थ

उन महाप्रभुने मनुष्यके शरीर, कर्म, भय और रूपका स्मरण करके गरुडसे इस प्रकार कहा--

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 75

स्वर्गे ऽपि दुः खमतुलं यदारोहणकालतः ।प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते

svarge 'pi duḥ khamatulaṃ yadārohaṇakālataḥ / prabhṛtyahaṃ patiṣyāmītyetanmanasi vartate

हिन्दी अर्थ

भगवानूने कहा--हे गरुड! यम-मार्गमें गमन करनेवाले जीवात्माओंका ऐहिक शरीर नहीं, अपितु धर्म, अर्थ, काम तथा चिरकालीन मोक्ष प्राप्त करनेकी अभिलाषा रखनेवाला अंगुष्ठमात्र परिमाणमें

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 76

नार कांश्चैव सम्प्रेक्ष्य महद्दुः खमवाप्यते ।एवं गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः

nāra kāṃścaiva samprekṣya mahadduḥ khamavāpyate / evaṃ gatimahaṃ gantetyaharniśamanirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित दूसरा शरीर होता है । वह उसी रूपमें अपने पाप-पुण्यके अनुसार लोक एवं निवासगृह प्राप्त करता है। है द्विज! उस यातना-शरीरमें स्थित होकर यम-पाशसे बँधा हुआ वह जीव पुन:-पुन:

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 77

गर्भवासे महद्दुः खं जायमानस्य योनिजम् ।जातस्य बालभावे ऽपि वृद्धत्वे दुःखमेव च

garbhavāse mahadduḥ khaṃ jāyamānasya yonijam / jātasya bālabhāve 'pi vṛddhatve duḥkhameva ca

हिन्दी अर्थ

रोदन करता है--अत्यन्त पवित्र देशमें द्विजका शरीर प्राप्त करके भी मैंने न भगवान् विष्णुकी पूजा को, न पितरों एवं देवताओंको तृप्त किया,

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 78

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धाद्यौवने ऽपि च दुः सहम् ।दुःस्वप्नं या वृद्धता च मरणे दुः खमुत्कटम्

kāmerṣyākrodhasambandhādyauvane 'pi ca duḥ saham / duḥsvapnaṃ yā vṛddhatā ca maraṇe duḥ khamutkaṭam

हिन्दी अर्थ

पुत्रादि संतति ही। मुझ यम-मार्गगामीका कोई बन्धु नहीं है। मुझे पुनः द्विजका शरीर प्राप्त हो इस इच्छासे कोई पुण्य कार्य भी नहीं किया है ।

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 79

कृष्यमाणश्च याम्यैः स नरके ऽपि च यात्यधः ।पुनश्च गर्भाज्जन्म स्यान्मरणं दुष्करं तथा

kṛṣyamāṇaśca yāmyaiḥ sa narake 'pi ca yātyadhaḥ / punaśca garbhājjanma syānmaraṇaṃ duṣkaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त दुर्लभ ब्राह्मणत्व प्राप्त करके वेद और पुराणकी संहिताओंका भी अध्ययन मैंने नहीं किया है । इस प्रकार रुदन करते हुए देहीसे यमदूत कहते हैं कि है देहिन्! हाथमें आये हुए ब्राह्मणशरीर,

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 80

एवं संसारचक्रे ऽस्मिज्जन्तवो घटयन्त्रवत् ।भ्राम्यन्ते प्राक्तनैर्बधैर्बद्धा विध्यन्ति चासकृत्

evaṃ saṃsāracakre 'smijjantavo ghaṭayantravat / bhrāmyante prāktanairbadhairbaddhā vidhyanti cāsakṛt

हिन्दी अर्थ

दिये। है देहिन्! तुम उसीके अनुसार अपना निर्वाह करो, जैसा कि तुमने किया है।'

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 81

नास्ति पक्षिन्सुखं किञ्चित्क्षेत्रे दुः खशताकुले ।विनतासुत मोक्षाय यतितव्यं ततो नरैः

nāsti pakṣinsukhaṃ kiñcitkṣetre duḥ khaśatākule / vinatāsuta mokṣāya yatitavyaṃ tato naraiḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य क्षत्रियवंशका हो अथवा वैश्यवंशका हो, वह शूद्र हो या नीचवर्णका हो, किंतु यदि वह

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 82

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा गर्भस्य संस्थितिः ।कथयामि क्रमप्रश्रं पृष्टं वा वर्तते स्पृहा

etatte sarvamākhyātaṃ yathā garbhasya saṃsthitiḥ / kathayāmi kramapraśraṃ pṛṣṭaṃ vā vartate spṛhā

हिन्दी अर्थ

तपस्वियोंका हन्ता है अथवा इन्हें उपद्रवग्रस्त देखकर (इनके संरक्षणसे) पराङ्मुख हो जाता है तो उसके सभी इष्टदेव उससे विमुख हो जाते हैं । पितृगण उसके द्वारा दिये गये तिलोदकका पान

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 83

गरुड उवाच ।मध्ये कृतमहाप्रश्रद्वयस्याप्तं मयोत्तरम् ।प्रश्रस्यापि तृतीयस्य उत्तरं च विधीयताम्

garuḍa uvāca / madhye kṛtamahāpraśradvayasyāptaṃ mayottaram / praśrasyāpi tṛtīyasya uttaraṃ ca vidhīyatām

हिन्दी अर्थ

नहीं करते हैं और अग्निदेव उसके द्वारा दिये गये हव्यको भी नहीं स्वीकार करते हैं। है पक्षीन्द्र! संग्रामके उपस्थित होनेपर शस्त्र लेकर जो क्षत्रिय शत्रु-सेनाके समक्ष द्वेष और भयवश नहीं जाता है

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 84

श्रीकृष्ण उवाच ।म्रियमाणस्य किं कृत्यमिति त्वं पृष्टवानसि ।शृणु तत्रोत्तरं तूक्तं कथयामि समासतः

śrīkṛṣṇa uvāca / mriyamāṇasya kiṃ kṛtyamiti tvaṃ pṛṣṭavānasi / śṛṇu tatrottaraṃ tūktaṃ kathayāmi samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

तथा बादमें मारा जाता है तो उसका क्षात्रबल मानो

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 85

आसन्नमरणं ज्ञात्वा पुरुषं स्नापयेत्ततः ।गोमूत्रगोमयसुमृत्तीर्थोदककुशोदकैः

āsannamaraṇaṃ jñātvā puruṣaṃ snāpayettataḥ / gomūtragomayasumṛttīrthodakakuśodakaiḥ

हिन्दी अर्थ

जो युद्धमें वीरगति प्राप्त करता है । उसने मानो चन्द्र एवं सूर्यग्रहणके अवसरपर श्रेष्ठ ब्राह्मणको दान दे दिया, श्रेष्ठ तीर्थोमें जाकर सदा स्नान कर लिया, गयातीर्थमें पहुँचकर सदा पितरोंको पिण्डदान

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 86

वाससी परिधार्याथ धौते तु शुचि नी शुभे ।दर्भाण्यादौ समास्तीर्य दक्षिणाग्रान्विकीर्य च

vāsasī paridhāryātha dhaute tu śuci nī śubhe / darbhāṇyādau samāstīrya dakṣiṇāgrānvikīrya ca

हिन्दी अर्थ

दे दिया। जो क्षत्रिय अपने कर्तव्योंका पालन बिना किये हुए शरीरको छोड्ता है, वह सदा चिंता करता रहता है कि समरभूमिमें मारे गये स्वामीके लिये, बलात् अपहत गौके लिये, स्त्री-बालककी

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 87

तिलान् गोमयलिप्तायां भूमौ तत्र निवेशयेत्

tilān gomayaliptāyāṃ bhūmau tatra niveśayet

हिन्दी अर्थ

हत्या रोकनेके लिये तथा मार्गमें लूटे जानेवाले साथियोंके लिये अपने प्राणोंका परित्याग मैंने नहीं

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 88

प्रागुदक्शिरसं वापि मुखे स्वर्णं विनिः क्षेपेत् ।शालग्रामशिला तत्र तुलसी च खगेश्वर

prāgudakśirasaṃ vāpi mukhe svarṇaṃ viniḥ kṣepet / śālagrāmaśilā tatra tulasī ca khageśvara

हिन्दी अर्थ

किया । यमपाशमें आबद्ध वैश्य अपने किये हुए गर्भमें पहुँचकर जो जीवात्मा चिन्तन करता है, कर्मोके विषयमें सोचता है कि मैंने किसी प्रकारका शरीरधारी वैसा ही जन्म लेकर बालक, युवा और पुण्य-संचय नहीं किया, कुटुम्बके लिये मोहान्ध वृद्ध होता है । यदि गर्भमें सोची गयी बात सांसारिक होकर क्रय-विक्रयमें मैने सत्यका भी प्रयोग नहीं व्यामोहके कारण विस्मृत हो जाती है तो पुनः

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 89

विधेया सन्निधौ सर्पिर्दीपं प्रज्वालयेत्पुनः ।नमो भगवते वासुदेवायेति जपस्तथा

vidheyā sannidhau sarpirdīpaṃ prajvālayetpunaḥ / namo bhagavate vāsudevāyeti japastathā

हिन्दी अर्थ

किया । ऐसे ही शूद्रका शरीर प्राप्त करनेवाला भी मृत्युकालमें उसकी याद आ जाती है । यदि शरीरके अपने कर्तव्यसे विमुख रहते हुए यदि शरीर त्याग नष्ट होनेपर वह हृदयमें ही रह गयी है तो पुनः गर्भमें करता है तो वह भी यह चिंता करता है कि मैंने जानेपर उसका स्मरण होना निश्चित है। उसे याद ब्राह्मणोंको न तो यशस्कर दान दिया है और न आता है कि मैं दूसरेको छलनेका विचार करता रहा।

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 90

आदौ तु प्रणवं कृत्वा पूजादाने ततः स्मृते ।समभ्यर्च्य हृषीकेशं पुष्पधूपादिभिस्ततः

ādau tu praṇavaṃ kṛtvā pūjādāne tataḥ smṛte / samabhyarcya hṛṣīkeśaṃ puṣpadhūpādibhistataḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी पूजा की है । मेरे द्वारा इस पृथ्वीपर जलाशयका मैंने शरीरकी रक्षाके लिये धर्मका परित्याग करके निर्माण नहीं करवाया गया है । मैने किसी संस्कारहीन दूत, छल-कपट और चोरवृत्तिका आश्रय लिया। ब्राह्मणश्रेष्ठका संस्कार करानेमें योगदान भी नहीं अत्यन्त कष्टसे मैंने स्वयं लक्ष्मीको एकत्र किया है। शास्त्रविहित अपने कर्मोका परित्याग किया था, किंतु अभिलषित धनका उपभोग मैं

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 91

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्ध्या नयोगेन पूजयेत् ।दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च

praṇipātaiḥ stavaiḥ puṇyairdhyā nayogena pūjayet / dattvā dānaṃ ca viprebhyo dīnānāthebhya eva ca

हिन्दी अर्थ

करके मदान्ध होकर मैं जीवित रहा। श्रेष्ठ तीर्थमें नहीं कर सका। अग्निदेव, अतिथि और बन्धु- जाकर अपने शरीरका परित्याग भी नहीं किया। मैंने बान्धवोंको स्वादिष्ट अन्न, फल, गोरस तथा ताम्बूल धर्मार्जन भी नहीं किया है। कभी सदृति प्राप्त। दे करके मैं उन्हें संतुष्ट करनेमें असफल रहा। करनेके लिये मैंने देवताओंकी पूजा भी नहीं की है । चन्द्रग्रहण हो या मेष-मकर राशियोंपर सूर्यके

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 92

पुत्त्रे मित्रे कलत्रे च क्षेत्रधान्यधनादिषु ।निवर्तयेन्ममत्वं च विष्णोः पादौ हृदि स्मरन्

puttre mitre kalatre ca kṣetradhānyadhanādiṣu / nivartayenmamatvaṃ ca viṣṇoḥ pādau hṛdi smaran

हिन्दी अर्थ

समस्त लोकोंमें पृथ्वी, स्वर्ग और पाताल-- प्रवेशका पुण्यकाल हो, ऐसे अवसरपर भी श्रेष्ठ ये तीन लोक सारभूत हैं। सभी द्वीपोंमें जम्बूद्वीप, तीर्थोका सेवन मैंने नहीं किया। इसलिये है देहिन्! समस्त देशोंमें देवदेश अर्थात् भारतवर्ष और सभी तुम मल-मूत्रसे भरे हुए अपने इस कोशको परिपुष्ट जीवोंमें मनुष्य ही सार है। इस जगतूके सभी करनेमें लगे रहे। अतः तुम्हारा उद्धार कहाँ हो

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 93

उच्चैः पुरुषसूक्तं च यदि श्रेष्ठापदस्तदा ।पुत्त्राद्याः प्रपठेयुस्ते म्रियमाणे निजे जने

uccaiḥ puruṣasūktaṃ ca yadi śreṣṭhāpadastadā / puttrādyāḥ prapaṭheyuste mriyamāṇe nije jane

हिन्दी अर्थ

वर्णोमें ब्राह्मणादि चार वर्ण तथा उन वर्णोमें भी सकता है? इस पृथ्वीपर स्थित त्रिविक्रम भगवान् धर्मनिष्ठ व्यक्ति श्रेष्ठ हैं। इस लोकयात्राके मार्गमें विष्णुकी प्रतिमाका दर्शन मैंने नहीं किया, उन्हें स्थित जीवात्मा धर्मसे सभी प्रकारका सुख और प्रणाम नहीं किया और न तो उनकी पूजा की है। ज्ञान प्राप्त करता है। है पक्षिन्! गर्भस्थ जीवको प्रभासक्षेत्रमे विराजमान भगवान् सोमनाथकी

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 94

एतत्ते सर्वमाख्यातं कृत्यं मृत्यावुपस्थिते ।फलमप्यस्य कृत्स्नस्य समासात्ते वदाम्यहम्

etatte sarvamākhyātaṃ kṛtyaṃ mṛtyāvupasthite / phalamapyasya kṛtsnasya samāsātte vadāmyaham

हिन्दी अर्थ

अपने पूर्वजन्मोंका ज्ञान रहता है, वह वहाँ स्मरण भक्तिपूर्वक पूजा एवं वन्दना भी मेरे द्वारा नहीं हुई करता है कि आयुके समाप्त होनेपर शरीरका है। जब ऐसी चिंता मृत प्राणी करता है, तब यमदूत परित्याग करके अब मैं मलादिमें रहनेवाले छोटे- उससे कहते हैं कि है देहधारिन्! जैसा तुमने किया छोटे कृमि या कौटाणुओंकी एक विशेष योनिमें है, उसके अनुसार अपना निस्तार करो। है देहिन्!

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 95

स्नानेन शुचिताप्राप्तिरपावित्र्यहृतिस्ततः ।ततो विष्णोः स्मृतिस्तस्य ज्ञानात्सर्वफलप्रदा

snānena śucitāprāptirapāvitryahṛtistataḥ / tato viṣṇoḥ smṛtistasya jñānātsarvaphalapradā

हिन्दी अर्थ

स्थित हूँ, मैं सरककर चलनेवाले सर्पादिकी योनिमें पृथ्वीके श्रेष्ठतम तीर्थोंकी संनिधिमें जाकर उनमें पहुँचा, मच्छर हो गया था, चार पैरोंवाला अश्व या स्नानकर तुम्हारे द्वारा विद्वानों, ब्राह्मणों एवं गुरुजनोंके वृषभ नामक पशु बन गया था अथवा जंगली हाथमें कुछ नहीं दिया गया, अत: जैसा तुमने किया सूकरकी योनिमें प्रविष्ट था। इस प्रकार गर्भमें रहते है, वैसा भोगो। है जीव! तुमने चन्दन और नैवेद्यादि

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 96

दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरं तु न संशयः ।तिलैर्दर्भैश्च निः क्षिप्तैः स्नानं क्रतुमयं भवेत्

darbhatūlī nayetsvargamāturaṃ tu na saṃśayaḥ / tilairdarbhaiśca niḥ kṣiptaiḥ snānaṃ kratumayaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

हुए उस जीवात्माको पूर्ण ज्ञान रहता है, किंतु पञ्चोपचारसे और चन्दनादियुक्त बलि प्रदान करके उत्पन्न होते ही वह तत्काल उसे भूल जाता है। मातृकापूजा नहीं की, न तो तुम्हारे द्वारा विष्णु,

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 97

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च ।मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्

brahmā viṣṇuśca rudraśca śrīrhutāśastathaiva ca / maṇḍale copatiṣṭhanti tasmātkurvīta maṇḍalam

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प दुःखी गर्भस्थ जीवका विविध प्रकारका चिन्तन करना ५९३

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 98

प्रागुदग्वा कृतेनेह शिरसा लोकमुत्तमम् ।व्रजते यदि पापस्याल्पत्वं पुंसो भवेत्खग

prāgudagvā kṛteneha śirasā lokamuttamam / vrajate yadi pāpasyālpatvaṃ puṃso bhavetkhaga

हिन्दी अर्थ

शिव, गणेश, चण्डी अथवा सूर्यदेव ही पूजे गये सहित धर्मराजके पार्षद जब प्रेतसे इस प्रकारसे कहते हैं। अतः तुमने जो कर्म किया है, उसीमें अपना हैं तो दुःखी वह प्रेत उन गणोंकी महान् आश्चर्यपूर्ण निर्वाह करो । है देहिन्! तुम्हें तो देवत्व प्राप्त करने बातको सुनकर मनुष्यकी वाणीमें कहने लगता है-- योग्य मानवयोनिकी प्राप्ति हुई थी, किंतु (लौकिक) जब दानके प्रभावसे व्यक्ति विमानपर आरूढ

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 99

पञ्चरत्ने मुखे मुक्ते जिवे ज्ञानं प्ररोहति ।तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग

pañcaratne mukhe mukte jive jñānaṃ prarohati / tulasī brāhmaṇā gāvo viṣṇurekādaśī khaga

हिन्दी अर्थ

आसक्तिमें) मोहवश यह सब समाप्त हो गया। होता है, उस समय धर्म उसका पिता है, दया उसकी विमूढबुद्धि तुमने अपनी गतिको नहीं देखा, इसलिये माता है, मधुर एवं अर्थगाम्भीर्ययुक्त वाणी उसकी जो तुमने किया है, अब उसीमें निस्तार करो। पल्ली है और सुन्दर तीर्थमें किया गया स्नान उसका हे पक्षिन्! धर्म, अर्थ तथा यशको प्रदान हितैषी बन्धु है। जब मनुष्य अपने हाथसे सुकृत

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 100

पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् ।विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः

pañca pravahaṇānyeva bhavābdhau majjatāṃ nṛṇām / viṣṇurekādaśī gītā tulasī vipradhenavaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले, ऐसे पूर्वोक्त परलोकपथके पथिक जीवोंके करके उसको भगवान्के चरणोंमें अर्पित कर देता है, पश्चात्ताप-वाक्यका विचार करके इस मनुष्यलोकमें तब उसके लिये स्वर्ग किंकरकी भाँति हो जाता है। जो धर्माचरण करते हुए पुण्य देशमें निवास करते हैं, जो प्राणी धर्मनिष्ठ है वह अत्यन्त सुख-सुविधाओंको वे इसी मनुष्यलोकमें जीवन्मुक्ति प्राप्त कर लेते हैं। प्राप्त करता है और जो पापी है वह नाना दुःखोंका

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 101

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी भक्तिदायिनी ।नमो भगवते वासुदेवायेति जपन्नरः

asāre durgasaṃsāre ṣaṭpadī bhaktidāyinī / namo bhagavate vāsudevāyeti japannaraḥ

हिन्दी अर्थ

ऊपर किये हुए वर्णनके अनुसार विलाप करते भोग करता है। जो धर्मशील, मान-सम्मान तथा हुए प्रेतको यमदूत अपने कालस्वरूप मुदृरोंसे क्रोधको जीतनेवाला, विद्या-विनयसे युक्त, दूसरेको बहुत मारते हैं । वह “हा हैव! हा हैव!' यह स्मरण कष्ट न देनेवाला, अपनी पत्नीमें संतुष्ट और परायी करता हुआ अपनेको कोसते हुए कहता है कि स्त्रीसे दूर रहनेवाला है, वह पृथ्वीपर हमारे लिये

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 102

ओङ्कारपूर्वं सायुज्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ।पूजयापि च मल्लोकप्राप्तिराराद्दिवं व्रजेत्

oṅkārapūrvaṃ sāyujyaṃ prāpnuyānnātra saṃśayaḥ / pūjayāpi ca mallokaprāptirārāddivaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

तुमने अपनी कमायीसे जो धन अर्जित किया था, वन्दनीय है। जो मिष्टान्नदाता, अग्निहोत्री, वेदान्ती, उसमेंसे किसीको दान नहीं दिया। पृथ्वीपर रहते हजारों चान्द्रायणत्रत करनेवाला, मासपर्यन्त उपवास हुए तुमने भूमिदान, गोदान, जलदान, वस्त्रदान, रखनेमें समर्थ पुरुष तथा पतिव्रता नारी है-ये छः फलदान, ताम्बूलदान अथवा गन्धदान भी नहीं इस जीवलोकमें मेरे लिये वन्दनीय हैं। इस प्रकारका

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 103

बन्धाभावे ममत्वेतु ज्ञानं पुरुषसूक्ततः ।यस्ययस्याधिकत्वं तु साधनेष्वेषु काश्यप

bandhābhāve mamatvetu jñānaṃ puruṣasūktataḥ / yasyayasyādhikatvaṃ tu sādhaneṣveṣu kāśyapa

हिन्दी अर्थ

किया तो अब भला क्या सोच रहे हो? तुम्हारे सम्यक् आचरण करते हुए जो मनुष्य वापी, कूप और पिता और पितामह मर गये, जिसने तुमको अपने जलसे पूर्ण तालाब बनवाता है, जो प्याऊ, जलकुण्ड, गर्भमें धारण किया वह तुम्हारी माता भी मर गयी, धर्मशाला तथा देवमन्दिरका निर्माण कराता है, वह तुम्हारे सभी बन्धु भी नहीं रहे, ऐसा तुमने देखा उत्तम धर्म करनेवाला है। वेदज्ञ ब्राह्मणको दिया गया

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 104

तत्तत्फलस्याप्याधिक्यं भवतीत्यवधारय ।दातव्यानि यथाशक्त्या प्रीतो ऽसौ सर्वदा भवेत्

tattatphalasyāpyādhikyaṃ bhavatītyavadhāraya / dātavyāni yathāśaktyā prīto 'sau sarvadā bhavet

हिन्दी अर्थ

है। तुम्हारा पाञ्चभौतिक शरीर अग्निमें जलकर वर्षाशन, कन्याका विवाह, ऋणी ब्राह्मणकी ऋणमुक्ति,

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 105

एतत्ते सर्वमाख्यातं स्नानादिषु फलं मया ।ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति शरीरे ते व्यवस्थिताः

etatte sarvamākhyātaṃ snānādiṣu phalaṃ mayā / brahmāṇḍe ye guṇāḥ santi śarīre te vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण धन-धान्य पुत्रोंने हस्तगत कर लिया। जो प्याससे दुःखी प्राणियोंके लिये उसीके अनुकूल कुछ तुम्हारा सुभाषित है और जो कुछ तुमने कूप, तडागादिका निर्माण ये ही सब सुकृत हैं। धर्मसंचय किया है, वह तुम्हारे साथ है। इस पृथ्वीपर शुद्ध भावसे जो प्राणी इस सुकृतसाररूप जन्म लेनेवाला राजा हो अथवा संन्यासी या कोई अध्यायको सुनता और पढ़ता भी है वह कुलीन

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 106

पातालभूधरा लोकास्तथान्ये द्वीपसागराः ।आदित्यादिग्रहाः सर्वे पिण्डमध्ये व्यवस्थिताः

pātālabhūdharā lokāstathānye dvīpasāgarāḥ / ādityādigrahāḥ sarve piṇḍamadhye vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठतम ब्राह्मण हो, वह मरनेके बाद पुनः आया हुआ है। वह धर्मनिष्ठ व्यक्ति मृत्युके बाद निश्चित ही नहीं दिखायी देता है। जो भी इस धरातलपर उत्पन्न उस अनन्त ब्रह्माण्डके एकमात्र आश्रय नारायणको हुआ है, उसकी मृत्यु निश्चित है। है पक्षीन्द्र! दूतोंके प्राप्त करता है। (अध्याय ४८)

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 107

पादाधस्तु तलं ज्ञेयं पादोर्ध्वं वितलं तथा ।जानुभ्यां सुतलं विद्धि सक्थिदेशे महातलम्

pādādhastu talaṃ jñeyaṃ pādordhvaṃ vitalaṃ tathā / jānubhyāṃ sutalaṃ viddhi sakthideśe mahātalam

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुद्वारा गरुडको दिये गये महत्त्वपूर्ण उपदेश, मनुष्य- योनिप्राप्तिकी दुर्लभताका वर्णन, मनुष्य-शरीर प्राप्तकर आत्मकल्याणके लिये सचेष्ट रहना, संसारकी दुःखरूपता तथा अनित्यता और ईश्वरकी नित्यताका वर्णन, कालके

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 108

तथा तलातलञ्चोरौ गुह्यदेशे रसातलम् ।पातालं कटिसंस्थन्तु पादादौ लक्षयेद्बुधः

tathā talātalañcorau guhyadeśe rasātalam / pātālaṃ kaṭisaṃsthantu pādādau lakṣayedbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा सभीके विनाशका प्रतिपादन, सत्संग और विवेकज्ञानसे मोक्षकी प्राप्ति, तत्त्वज्ञानरूपी

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 109

भूर्लोकं नाभिमध्ये तु भुवर्लोकं तदूर्ध्वतः ।स्वर्गलोकं हृदये विद्यात् कण्ठदेशे महस्तथा

bhūrlokaṃ nābhimadhye tu bhuvarlokaṃ tadūrdhvataḥ / svargalokaṃ hṛdaye vidyāt kaṇṭhadeśe mahastathā

हिन्दी अर्थ

मोक्षप्राप्तिके उपाय, गरुडपुराणकी वक्त- श्रोतृपरम्परा तथा गरु डपुराणका माहात्म्य

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 110

जनलोकं वक्त्रदेशे तपोलोकं ललाटके ।सत्यलोकं महारन्ध्रे भुवनानि चतुर्दश

janalokaṃ vaktradeśe tapolokaṃ lalāṭake / satyalokaṃ mahārandhre bhuvanāni caturdaśa

हिन्दी अर्थ

गरुडने कहा--हे दयाके सागर! अआज्ञानके नाना उपाधियोंमें होनेके कारण परस्पर भिन्न-भिन्न कारण ही जीवको उत्पत्ति इस संसारमें होती है, हो गये हैं, सुख-दु:ख प्रदान करनेवाले पुण्य और

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 111

त्रिकोणे संस्थितो मेरुरधः कोणे च मन्दरः ।दक्षिणे चेव कैलासो वामभागे हिमाचलः

trikoṇe saṃsthito meruradhaḥ koṇe ca mandaraḥ / dakṣiṇe ceva kailāso vāmabhāge himācalaḥ

हिन्दी अर्थ

इस बातको मैंने सुन लिया। अब मैं मोक्षके सनातन उपायको सुनना चाहता हूँ । है देवदेवेश ! शरणागतवत्सल! प्रभो! सभी प्रकारके दु:खोंसे मलिन बनाये गये इस दुस्तर असार संसारमें नाना

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 112

निषधश्चोर्ध्वभागे च दक्षिणे गन्धमादनः ।मलयो (रमणो) वामरेखायां सप्तैते कुलपर्वताः

niṣadhaścordhvabhāge ca dakṣiṇe gandhamādanaḥ / malayo (ramaṇo) vāmarekhāyāṃ saptaite kulaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारके शरीरोंमें प्रविष्ट जीवोंकी अनन्त राशियाँ हैं। वे इसी संसारमें जन्म लेती हैं और इसीमें मर जाती हैं, किंतु उनका अन्त नहीं होता है। वे सहैव

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 113

अस्थिस्थाने स्थितो जम्बूः शाको मज्जासु संस्थितः ।कुशद्वीपः स्थितो मांसे क्रौञ्चद्वीपः शिरास्थितः

asthisthāne sthito jambūḥ śāko majjāsu saṃsthitaḥ / kuśadvīpaḥ sthito māṃse krauñcadvīpaḥ śirāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पापोंका उनके ऊपर नियन्त्रण है। उसी कर्मके अनुसार उन्हें जाति, देह, आयु तथा भोगको प्राप्ति होती है। सूक्ष्म या लिङ्ग शरीरके बने रहनेतक पुनः-पुनः जन्म-मरणकी परम्परा चलती रहती है।

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 114

त्वचायां शाल्मलिद्वापो प्लक्षः रोम्णां च सञ्चये ।नखस्थः पुष्करद्वीपः सागरास्तदनन्तरम्

tvacāyāṃ śālmalidvāpo plakṣaḥ romṇāṃ ca sañcaye / nakhasthaḥ puṣkaradvīpaḥ sāgarāstadanantaram

हिन्दी अर्थ

धारण करके हजारों बार उनका परित्याग करते

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 115

क्षारोदश्च तथा मूत्रे क्षारे क्षीरोदसागरः ।सुरोदधिश्च श्लेष्मस्थः मज्जायां घृतसागरः

kṣārodaśca tathā mūtre kṣāre kṣīrodasāgaraḥ / surodadhiśca śleṣmasthaḥ majjāyāṃ ghṛtasāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

दुःखसे व्याकुल ही रहती हैं। यहाँ कहीं कोई भी हैं। यदि पुण्य कर्मके प्रभावसे उनमेंसे किसीको

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 116

रसोदधिं रसे विद्याच्छोणिते दधिसगरम् ।स्वादुलं लम्बिकास्थाने गर्भोदं शुक्रसंस्थितम्

rasodadhiṃ rase vidyācchoṇite dadhisagaram / svādulaṃ lambikāsthāne garbhodaṃ śukrasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

सुखी नहीं है। है मोक्षदाता स्वामिन्! वे किस उपायसे मुक्त हो सकते हैं? उसको आप मुझे बतानेकी कृपा करें।

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 117

नादचक्रे स्थितः सूर्यो बिन्दुचक्रे च चन्द्रमाः ।लोचनस्थः कुजो ज्ञेयो हृदये च बुधः स्मृतः

nādacakre sthitaḥ sūryo binducakre ca candramāḥ / locanasthaḥ kujo jñeyo hṛdaye ca budhaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानूने कहा - है तार्क्र्य ! जो तुम मुझसे पूछ रहे हो, जिसको सुनने मात्रसे ही मनुष्य इस संसारके आवागमनके चक्रसे मुक्त हो जाता है, उसे मैं कह रहा हुँ; तुम सुनो।

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 118

विष्णुस्थाने गुरुं विद्याच्छ्रुक्रे शुक्रो व्यवस्थितः ।नाभिस्थाने स्थितो मन्दो मुखे राहुः स्थितः सदा

viṣṇusthāne guruṃ vidyācchrukre śukro vyavasthitaḥ / nābhisthāne sthito mando mukhe rāhuḥ sthitaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

हे खगेश! इस जगत्से परे परब्रह्मस्वरूप, निरवयव, सर्वज्ञ, सर्वकर्ता, सर्वेश, निर्मल, अद्वय- तत्त्व, स्वयंप्रकाश, आदि-अन्तसे रहित, विकारशून्य,

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 119

पायु (द) स्थाने स्थितः केतुः शरीरे ग्रहमण्डलम् ।विभक्तञ्च समाख्यातमापादतलमस्तकम्

pāyu (da) sthāne sthitaḥ ketuḥ śarīre grahamaṇḍalam / vibhaktañca samākhyātamāpādatalamastakam

हिन्दी अर्थ

परात्पर, निर्गुण और सच्चिदानन्द शिव हैं, उसीके अंश ये जीव हैं। जो अनादि अविद्यासे वैसे ही

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 120

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः ।बुभुक्षा च तृषा रौद्रा दाहोद्भूता च मूर्छना

utpannā ye hi saṃsāre mriyante te na saṃśayaḥ / bubhukṣā ca tṛṣā raudrā dāhodbhūtā ca mūrchanā

हिन्दी अर्थ

आच्छादित हैं, जैसे अग्निमें उसके अंश विस्फुल्लिङ्ग स्थित हैं । अनादि कर्मोके प्रभावसे प्राप्त शरीरादि

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 121

यत्र पीडास्त्विमा रौद्रास्ता वै वृश्चिकदंशजाः ।विनाशः पूर्णकाले च जायते सर्वदेहिनाम्

yatra pīḍāstvimā raudrāstā vai vṛścikadaṃśajāḥ / vināśaḥ pūrṇakāle ca jāyate sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

मानवयोनि मिल जाय तो उसे ज्ञानी बनकर मोक्ष प्राप्त करना चाहिए। चौरासी लाख योनियोंमें स्थित जीवात्माओंको बिना मानवयोनि मिले तत्त्वज्ञानका लाभ नहीं मिल सकता है। इस मृत्युलोकमें हजार

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 122

अग्रे अग्रे हि धावन्ति यमलोकगतस्यवै ।तप्तवालुकमध्येन प्रज्वलद्वह्निमध्यतः

agre agre hi dhāvanti yamalokagatasyavai / taptavālukamadhyena prajvaladvahnimadhyataḥ

हिन्दी अर्थ

ही नहीं, करोड़ों बार जन्म लेनेपर भी जीवको कदाचित् ही संचित पुण्यके प्रभावसे मानवयोनि मिलती है। यह मानवयोनि मोक्षकी सीढ़ीके समान है। इस दुर्लभ योनिको प्राप्त कर जो प्राणी

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 123

केशग्राहैः समाक्रान्ता नीयन्ते यमकिङ्करैः ।पापिष्ठास्त्वधमास्तार्क्ष्य दयाधर्मविविर्जिताः

keśagrāhaiḥ samākrāntā nīyante yamakiṅkaraiḥ / pāpiṣṭhāstvadhamāstārkṣya dayādharmavivirjitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयं अपना उद्धार नहीं करता है, उससे बढ़कर पापी इस जगतूमें दूसरा कौन हो सकता है-- सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम्। यस्तारयति नात्मानं तस्मात् पापतरोऽत्र कः॥

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 124

यमलोके वसन्त्येते कुट्यां जन्म न विद्यते ।एवं सञ्जायते तार्क्ष्य मर्त्ये जन्तुः स्वकर्मभिः

yamaloke vasantyete kuṭyāṃ janma na vidyate / evaṃ sañjāyate tārkṣya martye jantuḥ svakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

अन्य योनियोंसे भिन्न सुन्दर-सुन्दर इन्द्रियोंवाले

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 125

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः ।आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च

utpannā ye hi saṃsāre mriyante te na saṃśayaḥ / āyuḥ karma ca vittañca vidyā nidhanameva ca

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प भगवान् विष्णुद्वारा गरुडको दिये गये महत्त्वपूर्ण उपदेश ५९५

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 126

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ।कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते

pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ / karmaṇā jāyate jantuḥ karmaṇaiva pralīyate

हिन्दी अर्थ

इस जन्मका लाभ लेकर जो मनुष्य आत्महितका कोशागारमें आग लग जानेपर मूर्ख कुआँ खोदता

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 127

सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ।अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति

sukhaṃ duḥ khaṃ bhayaṃ kṣemaṃ karmaṇaivābhipadyate / adhomukhaṃ cordhvapādaṃ garbhādvāyuḥ prakarṣati

हिन्दी अर्थ

ज्ञान नहीं रखता है, वह ब्रह्मघाती है किसीका भी है, ऐसे प्रयसे क्या लाभ--

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 128

जन्मतो वैष्णवी माया संमोहयति सत्वरम् ।स्वकर्मकृतसम्बन्धो जन्तुर्जन्म प्रपद्यते

janmato vaiṣṇavī māyā saṃmohayati satvaram / svakarmakṛtasambandho janturjanma prapadyate

हिन्दी अर्थ

पुरुषार्थ शरीरके बिना सम्भव नहीं है। अतः शरीररूपी धनकी रक्षा करते हुए पुण्य कर्म करना चाहिए। आत्मा सभीका पात्र है, इसलिये उसकी रक्षामें मनुष्य सर्वदा संलग्न रहे। जो व्यक्ति

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 129

सुकृतादुत्तमो भोगभोग्यवान् सुकुले भवेत् ।यथायथा दुष्कृतं तत् कुले हीने प्रजायते

sukṛtāduttamo bhogabhogyavān sukule bhavet / yathāyathā duṣkṛtaṃ tat kule hīne prajāyate

हिन्दी अर्थ

आजीवन उस आत्माकी रक्षामें प्रयत्शील रहता है, वह जीवित रहते हुए ही अपना कल्याण देखता है। मनुष्यको ग्राम, क्षेत्र, धन, घर, शुभाशुभ कर्म और शरीर बार-बार नहीं प्राप्त होता है। विद्वान्

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

अध्याय 271

श्लोक 130

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः पापकृद्दुः खभाजनम् ।अतः परं किमर्थं ते कथयामि खगेश्वर

daridro vyādhito mūrkhaḥ pāpakṛdduḥ khabhājanam / ataḥ paraṃ kimarthaṃ te kathayāmi khageśvara

हिन्दी अर्थ

लोग सहैव शरीरकी रक्षाके उपायमें लगे रहते हैं। कुष्ठादि महाभयंकर रोगोंसे ग्रस्त होनेपर भी मनुष्य उस शरीरको छोड़ना नहीं चाहता है। शरीरकी रक्षा धर्मके लिये, धर्मकी रक्षा ज्ञानके लिये और

English

He becomes poor, sick, foolish, sinful and miserable. O son of a sage, I have thus told you the various features of the birth of a life.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।