Garuda Purana
290
अध्याय 290 / 317

Book 3 - Adhyaya 2

70 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ70 श्लोक

अध्याय 290

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे सूतशौनकसंवादे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे सात्त्विकादिपुराणविभागनम्यानम्यदेवविभागादिविषयनिरूपणं नाम प्रथमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २ श्रीशौनक उवाच ।कथं ससर्ज भगवांस्तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः ।सृष्टिक्रमं न जानामि देवानां ह्यन्तरं मुने

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe sūtaśaunakasaṃvāde uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe sāttvikādipurāṇavibhāganamyānamyadevavibhāgādiviṣayanirūpaṇaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 2 śrīśaunaka uvāca / kathaṃ sasarja bhagavāṃstattattattvābhimāninaḥ / sṛṣṭikramaṃ na jānāmi devānāṃ hyantaraṃ mune

हिन्दी अर्थ

करता हूँ । है देव! जितने पदार्थ हैं उन्हें देखकर “यह हरिकी ही प्रतिमा है” ऐसा मानकर हे देवदेव! मैं उसमें स्थित हरि-रूप समझकर आपका भजन करूँ ऐसी आप कृपा करें। आप हरिके

English

Please tell us how the lord created gods out of the constituents. O sage, I am not aware of the serial order of creation and their traits distinguishing one another.

अध्याय 290

श्लोक 2

शौनकेनैव मुक्तस्तु सूतो वचनमब्रवीत् ।शूत उवाच ।सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव ब्रह्मर्षिसत्तम

śaunakenaiva muktastu sūto vacanamabravīt / śūta uvāca / samyagvyavasitā buddhistava brahmarṣisattama

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न होनेपर लोकमें कौन-सी वस्तु दुर्लभ रह

English

Thus spoken to by Saunaka, Suta said in reply.

अध्याय 290

श्लोक 3

एवमेव कृतः प्रश्रो हरौ तु गरुडेन वै ।यदुक्तवान्हरिस्तस्मैतद्वक्ष्यामि तवानघ ।गरुड उवाच ।सृष्टिं व्रूहि महाभाग सच्चिदानन्दविग्रह

evameva kṛtaḥ praśro harau tu garuḍena vai / yaduktavānharistasmaitadvakṣyāmi tavānagha / garuḍa uvāca / sṛṣṭiṃ vrūhi mahābhāga saccidānandavigraha

हिन्दी अर्थ

असन्मार्गपर प्रवृत्त होती हैं। वे सदा आपके जाती है अर्थात् उसे सब प्राप्त हो जाता है। इस चरणकमलमें अनुरक्त रहें, ऐसी कृपा करें। आपकी प्रकार स्तुति कर महात्मा वायुदेव हरिके आगे स्तुति करनेकी सामर्थ्य मुझमें नहीं है। इसलिये हाथ जोड़कर स्थित हो गये।

English

i)ro(ia—taugbt the Kauravas and Paod<ivas the science of arms and archery. He fought for the Kauravas but was killed by trickery.

अध्याय 290

श्लोक 4

सृष्टौ ज्ञाते तवोत्कर्षो ज्ञातप्रायो भविष्यति ।ब्रह्मादीनां तारतम्यज्ञानं मम भविष्यति

sṛṣṭau jñāte tavotkarṣo jñātaprāyo bhaviṣyati / brahmādīnāṃ tāratamyajñānaṃ mama bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

आप प्रसन्न हों। स्तुतिके अनन्तर विधाता ब्रह्मा हाथ जोड़े उनके सामने खड़े हो गये।

English

Garuia had pul the same question to Visnu. I shall tell you, O pious one, what Visnu had proclaimed to Garuda.

अध्याय 290

श्लोक 5

मोक्षोपायम्यः स वोक्त मिततरत्तस्य साधनम् ।गरुडेनैव मुक्तस्तु कृष्णो वचनमब्रवीत्

mokṣopāyamyaḥ sa vokta mitatarattasya sādhanam / garuḍenaiva muktastu kṛṣṇo vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीने कहा- है मुरारे ! है हरे! है भगवन्! कौन ऐसा रसज्ञ है जो अपनी स्तुति अथवा

English

W'hat are the means whereby one can attain mokfa. Thus questioned by Garuda lord Krsna spoke in reply.

अध्याय 290

श्लोक 6

शृकृष्ण उवाच मूलरूपे ह्यतो ज्ञेयो विष्णुत्वाद्विष्णुरव्ययः

śṛkṛṣṇa uvāca mūlarūpe hyato jñeyo viṣṇutvādviṣṇuravyayaḥ

हिन्दी अर्थ

देवदेव ब्रह्माजीके बाद वायुदेव भगवान् कीर्तनसे संतुष्ट हो पायेगा अर्थात् कोई नहीं, नारायणके प्रेमसे विह्ृल हो हाथ जोड़ते हुए किसीमें ऐसी बुद्धि नहीं है जो आपकी स्तुति--

English

Manifested in multiforms he becomes one at the time of dissolution.

अध्याय 290

श्लोक 7

अवतारमिदं प्रोक्तं पूर्णत्वादेव सुव्रत ।अनेको ह्येकतां प्राप्य संशेते प्रलयाय वै

avatāramidaṃ proktaṃ pūrṇatvādeva suvrata / aneko hyekatāṃ prāpya saṃśete pralayāya vai

हिन्दी अर्थ

गद्गद वाणीसे उनकी स्तुति करने लगे--

English

By knowing him as many, in different forms or many and-onc or by observing his different traits, forms or compo¬ nents such as existence, consciousness and bliss, one is absolved of tamas immediately.

अध्याय 290

श्लोक 8

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यं तत्वमेव सः

tatrāpi ca viśeṣosti jñātavyaṃ tatvameva saḥ

हिन्दी अर्थ

प्रशंसा कर सके। है देवदेव! आपके गुणानुवादका

English

Thus they explain the meaning of pratibimba. The- difference between the two—reflected and reflection—is obvious. therefore.

अध्याय 290

श्लोक 9

भेदेन दर्शनाद्वापि भेदाभेदेन दर्शनात् ।विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां सुखादिनाम् ।तत्रैव दशनाद्वापि क्षिप्रमेव तमो व्रजेत्

bhedena darśanādvāpi bhedābhedena darśanāt / viṣṇorguṇānāṃ rūpāṇāṃ tadaṅgānāṃ sukhādinām / tatraiva daśanādvāpi kṣiprameva tamo vrajet

हिन्दी अर्थ

वायुने कहा- है प्रभो! सभी देवगण आपके कीर्तन ज्यों ही कानमें पहुँचता है वैसे ही वह

English

Krsna, Ra and others of equal cadre arc the emanations of basic reality. Though they manifest in different forms, they are not to be thought'of as separate.

अध्याय 290

श्लोक 10

पुरुषान्तरमारभ्य कल्पिता ये द्विजोत्तम ।हरिरूपास्तु ते ज्ञेया एकीभूता हि तेन ते

puruṣāntaramārabhya kalpitā ye dvijottama / harirūpāstu te jñeyā ekībhūtā hi tena te

हिन्दी अर्थ

सांसारिक देहानुरक्तिको नष्ट कर देता है, इतना ही आरम्भ किया।

English

But this sort of thinking takes them to the region of pitch darkness.

अध्याय 290

श्लोक 11

प्रलेय समनुप्राप्ते जीवाः स यान्ति मामकाः ।विराजृपे हरेः संति तदा ते च ह्यनेकधा

praleya samanuprāpte jīvāḥ sa yānti māmakāḥ / virājṛpe hareḥ saṃti tadā te ca hyanekadhā

हिन्दी अर्थ

नहीं वरन् जो घर, भार्या, पुत्र, पशु, व्यामोह, आसक्ति रहती है वह भी दूर हो जाती है ।

English

The external marks disappear as the material dissolves. The internal difference remains even in the state of release. If both the internal and external differences disappear (there being non-dual br.-ihman in existence), how can there be a difference due to reflection and the thing reflected?

अध्याय 290

श्लोक 12

एकीभावं प्राप्नुवन्ति मूलेन प्रलये द्विज ।बिंबेन तु स्वयं विष्णुरेकीभावं व्रजेद्यदि

ekībhāvaṃ prāpnuvanti mūlena pralaye dvija / biṃbena tu svayaṃ viṣṇurekībhāvaṃ vrajedyadi

हिन्दी अर्थ

हे अनन्तदेव! वेदोंसे प्रतिपादित जो आपका स्वरूप है उसे लक्ष्मी भी नहीं जानतीं, चतुर्मुख ब्रह्मा भी नहीं जानते हैं, वायुदेव भी नहीं जानते हैं, फिर मुझमें यह शक्ति कहाँ है कि मैं आपकी स्तुति कर

English

The distinguishing mark of the self going to be released is consciousness or awareness (cit ). The distinguishing mark of the Self going to hell (region of darkness) is suffering

अध्याय 290

श्लोक 13

प्रतिबिंबः कथं जीवो भवेन्नारायणस्य च ।तदधीनस्तत्सदृशो हरेर्जीवो न संशयः

pratibiṃbaḥ kathaṃ jīvo bhavennārāyaṇasya ca / tadadhīnastatsadṛśo harerjīvo na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सकूँ। इसलिये है हरे! आप मेरी रक्षा करें।

English

As the evil-minded asuras often cause distress, Visnu feels distressed on that account. Thus the nature of the lord being none other than distress itself, the lord acquires nature of reflection.

अध्याय 290

श्लोक 14

प्रतिबिंबस्य शब्दार्थो ह्ययमेवमुदाहृतः ।तस्माच्च बिंबरूपाणामेकीभावं न चिन्तयेत्

pratibiṃbasya śabdārtho hyayamevamudāhṛtaḥ / tasmācca biṃbarūpāṇāmekībhāvaṃ na cintayet

हिन्दी अर्थ

हे खगेश्वर ! इस प्रकार स्तुति कर देवी सरस्वती चुप हो गयीं। तदनन्तर भारतीने हरिकी स्तुति करना प्रारम्भ किया ।

English

One should note the distinguishing mark of the lord's reflection in the daityas.

अध्याय 290

श्लोक 15

कृष्णरामादिवच्चैव त्वेकी भावो विवक्षितः ।बिंबानां मूलरूपस्य भेदो नात्र विवक्षितः

kṛṣṇarāmādivaccaiva tvekī bhāvo vivakṣitaḥ / biṃbānāṃ mūlarūpasya bhedo nātra vivakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

भारतीने कहा--हे ब्रह्म! है लक्ष्मीश! है हरे! हे मुरारे! जो आपके गुणोंमें नित्य श्रद्धा रखता है,

English

Among the divine forms as that of Surya or of human forms as that of Sita, there is not in the least any difference internal or external.

अध्याय 290

श्लोक 16

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्त्वमिच्छुभिः ।एकांशेन तु बिंबैस्तु चैकीभावं व्रजन्ति ते

tatrāpi ca viśeṣosti jñātavyastattvamicchubhiḥ / ekāṃśena tu biṃbaistu caikībhāvaṃ vrajanti te

हिन्दी अर्थ

वह उन गुणोंका गान करते हुए सांसारिक असत्

English

He who ponders over the difference goes to hell. The image of an object or a person reflected in the mirror is ahrays akin to the object or pei'son reflected.

अध्याय 290

श्लोक 17

एकांशेन तु जीवत्वे संस्थिता नात्र संशयः ।बिंबमूलं न जानन्ति ते जना ह्यसुराः स्मृताः

ekāṃśena tu jīvatve saṃsthitā nātra saṃśayaḥ / biṃbamūlaṃ na jānanti te janā hyasurāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

गरुडने कहा--हे प्रभो! आपके चरणोंकी स्तुति मैं क्या कर सकता हूँ । मेरा मन तो आपके चरणकमलमें ही समर्पित है। मैं तो पक्षियोनिमें उत्पन्न हूँ । इस मुखसे आपकी स्तुति कैसे सम्भव

English

Not even the slightest doubt be entertained, O son of Vinata, about the non-difference between reflection and the object reflected.

अध्याय 290

श्लोक 18

एक एव हरिः पूर्वं ह्यविद्यावशतः स्वयम् ।अनेको भवति ह्यारादादर्शप्रतिर्बिबवत्

eka eva hariḥ pūrvaṃ hyavidyāvaśataḥ svayam / aneko bhavati hyārādādarśapratirbibavat

हिन्दी अर्थ

है? आपके अनन्त गुणोंकी प्रशंसा करनेकी शक्ति भला मुझमें कहाँ है?

English

Laksmi corresponds to knowledge embodied in the Vedas. She is nourished by devotion to Visnu. She exhibits devotion to Visnu by the movements of her body and offers homage to the lord.

अध्याय 290

श्लोक 19

एवं वदन्ति ये मूढा स्तेपि यान्त्यधरं तमः ।उपाधिर्द्विविधः प्रोक्तः स्वरूपो बाह्य एव च

evaṃ vadanti ye mūḍhā stepi yāntyadharaṃ tamaḥ / upādhirdvividhaḥ proktaḥ svarūpo bāhya eva ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विनयपूर्वक स्तुति कर गरुड मौन हो गये। इसके बाद रुद्र स्तुति करने लगे।

English

There \vas nothing but Visnu and Laksmi as the creation came into being.

अध्याय 290

श्लोक 20

बाह्योपाधिर्लये याति मुक्तावन्यस्य संश्थितिः ।सर्वोपाधिवि नाशे हि प्रतिबिंबः कथं भवेत्

bāhyopādhirlaye yāti muktāvanyasya saṃśthitiḥ / sarvopādhivi nāśe hi pratibiṃbaḥ kathaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

रुद्रने कहा--हे भूमन्! है भगवन्! आपकी जैसी स्तुति होनी चाहिए वह मैं नहीं जानता। आपके कल्याणकारी चरणोंके मूलमें मेरी भक्ति बनी रहे। ईश! अपनेमें स्थान देकर मेरी रक्षा करें।

English

The goddess Laksmi served as a couch to the lord. She was her lord's abode. Among the females she was the first who praised the lord thus.

अध्याय 290

श्लोक 21

चिद्रूपाख्यो ह्युपाधिस्तु मोक्षे येप्यधिकारिणः ।दुः खरूपो ह्युपाधिस्तु तमसो येधिकारिणः

cidrūpākhyo hyupādhistu mokṣe yepyadhikāriṇaḥ / duḥ kharūpo hyupādhistu tamaso yedhikāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति कर रुद्रदेव शान्त हो गये।

English

Other gods contain no fulness of merits, hence they are not called Bralima.

अध्याय 290

श्लोक 22

मिश्ररूपो ह्युपाधिस्तु नित्यसंसारिणां मतः ।बाह्योपाधिर्लिङ्गदेहः सर्वेषां नात्र संशयः

miśrarūpo hyupādhistu nityasaṃsāriṇāṃ mataḥ / bāhyopādhirliṅgadehaḥ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न कर लेता है और उसकी आपमें दृढ़ भक्ति हो आदि देवियोंने भी उन हरिकी बड़े ही भावभक्तिसे जाती है और इस भक्तिके बलपर है देवदेव! आपकी स्तुति कर उनकी शरण ग्रहण की।

English

The Vedas equate Visnu with Brahma in support of the universe. They declare Vayu as Jiva the life principle of the universe. Brahma cannot function as the creator without the support of Vayu.

अध्याय 290

श्लोक 23

दैत्याः दुः खायते यस्मात्तस्मादुः खी हरिः स्वयम् ।तत्तद्दुः खस्वरूपत्वाद्दैत्यानां बिंबरूपकः

daityāḥ duḥ khāyate yasmāttasmāduḥ khī hariḥ svayam / tattadduḥ khasvarūpatvāddaityānāṃ biṃbarūpakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नता प्राप्त हो जाती है। हरिके प्रसन्न हो जानेसे श्रीकृष्णने पुनः कहा--हे खगेश्वर! अनन्तर भगवानका भक्तके लिये प्रत्यक्ष दर्शन हो जाता है, इन्द्रने उनकी स्तुति करते हुए कहा--

English

BA liman» Earth.

अध्याय 290

श्लोक 24

दैत्यस्थितानां बिंबानां मूलरूपस्य वै प्रभोः ।परस्परं तथा भेदं ह्यन्तरं वा न चिन्तयेत्

daityasthitānāṃ biṃbānāṃ mūlarūpasya vai prabhoḥ / parasparaṃ tathā bhedaṃ hyantaraṃ vā na cintayet

हिन्दी अर्थ

इसलिये है प्रभो! आपके गुणोंके कीर्तनमें मेरी रति है देवदेव! आपके स्वरूपको हृदयमें जानते बनी रहे, जब ऐसी अनुरक्ति पुरुषमें हो जाती है तो हुए भी जो मूढ स्तवनके लिये उत्सुक होता है, वह प्रीति समस्त सांसारिक दुःखोंको काट डालती है चक्रपाणि! बिना जाने भी तुम्हारी स्तुति करना

English

Sesa, the lord of snakes, Indra, and Rudra—the three are equal in knowledge, strength and spirit. Still they are inferior to each other in respect of time. They last for two thousand divine yean.

अध्याय 290

श्लोक 25

श्रीभूदुर्गादिरूपाणां तथा सीतादिरूपिणाम् ।अन्योन्यं नाणुमात्रं च भेदो बाह्यान्तरेपि च

śrībhūdurgādirūpāṇāṃ tathā sītādirūpiṇām / anyonyaṃ nāṇumātraṃ ca bhedo bāhyāntarepi ca

हिन्दी अर्थ

है और परमानन्दस्वरूप फलकी प्राप्ति करा देती है। हरिके गुणोंकी जो स्तुति नहीं करते उन्हें पाप लगता है और उनका पुण्य भी क्षीण हो जाता है।

English

Sesa, Rudra, Brahma and Vayu are of equal cadre and equal efficacy in the process of evolving the material creation. They are inferior to one another only in respect of time. But this inferiority should be totally ignored.

अध्याय 290

श्लोक 26

चिन्तनीयः कथमपि ज्ञात्वा यान्त्यधरं तमः ।प्रतिबिंबस्थितो बिंबः स्त्रीरूपो ह्यस्ति सर्वदा

cintanīyaḥ kathamapi jñātvā yāntyadharaṃ tamaḥ / pratibiṃbasthito biṃbaḥ strīrūpo hyasti sarvadā

हिन्दी अर्थ

हे खगेश्वर! इस प्रकार स्तुति कर भारती मौन हो गयीं। उसके बाद शेषने हाथ जोड़कर स्तुति करते हुए केशवसे इस प्रकार कहा--

English

Varum, Parvati and Sauparna—the three were born after ten years. They should be treated at par with Sarasvati and Bharatl.

अध्याय 290

श्लोक 27

प्रलये समनुप्राप्ते लक्ष्म्या सह खगोत्तम ।एकीभावं नाप्नुवन्ति विंबेन सह संस्थिताः

pralaye samanuprāpte lakṣmyā saha khagottama / ekībhāvaṃ nāpnuvanti viṃbena saha saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

शेषने कहा- है वासुदेव! मैं आपके चरणोंके प्रभावको नहीं जानता। इसे न रुद्र जानते हैं और न गरुड ही जानते हैं, मैं तो बहुत ही न्यून हूँ। अतः शरण देकर मेरी रक्षा करें।

English

Whatever syllables of the Vedas are repeated by men of three castes, constitute the very names of Hari which are ever dear to him.

अध्याय 290

श्लोक 28

बिंवस्थितानां रूपाणां लक्ष्म्याश्च विनतासुत ।भेदस्तु नाणुमात्रं च शङ्कनीयः कथञ्चन

biṃvasthitānāṃ rūpāṇāṃ lakṣmyāśca vinatāsuta / bhedastu nāṇumātraṃ ca śaṅkanīyaḥ kathañcana

हिन्दी अर्थ

हे खगेश्वर! इस प्रकार स्तुति करके शेष मौन हो गये। उसके बाद पक्षिराज गरुडने स्तुति करना

English

The Vedas declare Hari as the lord of all. He who learns the Vedas with this knowledge is the best of the twice- born.

अध्याय 290

श्लोक 29

यदा हि शेते प्रलयार्णवे विभुर्जीवांश्च सर्वानुदरे निवेश्य ।मुक्तांश्च ब्रह्मेन्द्रमरुद्गणादीन्प्रात्पव्यमुक्तींश्च सुतौ? च संस्थितान्

yadā hi śete pralayārṇave vibhurjīvāṃśca sarvānudare niveśya / muktāṃśca brahmendramarudgaṇādīnprātpavyamuktīṃśca sutau? ca saṃsthitān

हिन्दी अर्थ

यह आपका अनादर ही है; क्योंकि आपके यथार्थ स्वरूपको, गुणोंको वाणीके द्वारा व्यक्त करना सम्भव नहीं है, फिर भी आपकी स्तुति करनेमें आपके नामका उच्चारण होगा; अतः यह पुण्य

English

The Supreme lord, when he observes that a guiltless person, with an honourable place in society, has committed a sinful deed, is extremely irritated and howls at him.

अध्याय 290

श्लोक 30

प्राप्तान्धकूपादिसमस्तजीवांस्तथैव प्राप्तव्यकलीनथापरान् ।तथैव नित्यं सृतिसंस्थिताञ्जनानचेतनानृक्षरूपादिजीवान्

prāptāndhakūpādisamastajīvāṃstathaiva prāptavyakalīnathāparān / tathaiva nityaṃ sṛtisaṃsthitāñjanānacetanānṛkṣarūpādijīvān

हिन्दी अर्थ

फल तो देनेवाला ही होगा। ऐसा समझकर आपकी स्तुति की ही जाती है। है प्रभो! जब रुद्रादि देव भी आपकी स्तुति करनेकी शक्ति नहीं रखते तो मुझमें ऐसी सामर्थ्य कहाँ ? इस प्रकार

English

O Govinda, you can be realized only by means of true knowledge, not by any other means. You are of the nature of bliss. Rise, O Kesava and be favourable to me. O lord, you have the power to create as well as dissolve the Universe.

अध्याय 290

श्लोक 31

एवं जनाञ्जठरे संनिधाय सम्यकूशेते ह्यंभसि वै स कल्पे ।लक्ष्मीस्तु सा सर्ववेदात्मिका च भक्त्या हरौ नित्यसंवर्धितापि

evaṃ janāñjaṭhare saṃnidhāya samyakūśete hyaṃbhasi vai sa kalpe / lakṣmīstu sā sarvavedātmikā ca bhaktyā harau nityasaṃvardhitāpi

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव हरिकी स्तुति कर नतमस्तक हो अंजलि बाँधकर इन्द्र मौन हो गये।

English

You generate Brahma and urge him to create the Universe. You generate Rudra and urge him to dissolve it. You observe god Brahma, Sesa and the rest who are worthy of approach.

अध्याय 290

श्लोक 32

अत्यादरं दर्शयतीव सा तु ईडे विष्णुं भक्तिसंवर्धितापि ।चेष्टादिरूपेण तदा न किञ्चिदासीद्विना विष्णुमथ श्रियं च

atyādaraṃ darśayatīva sā tu īḍe viṣṇuṃ bhaktisaṃvardhitāpi / ceṣṭādirūpeṇa tadā na kiñcidāsīdvinā viṣṇumatha śriyaṃ ca

हिन्दी अर्थ

देवी शचीने स्तुति करते हुए कहा-- वज्र, अंकुश, ध्वज तथा कमलसे '

English

Rise up, O Hari, that arc ever watchful. Deprived of true knowledge and engrossed in worldly affairs from katpa to kalpa, I undergo tortuous pains of unbearable suffering, O lord.

अध्याय 290

श्लोक 33

पर्यङ्करूपेण वभूव देवी वासस्वरूपेण रमा विरेजे ।सर्वं रमा सैव तदैव चासीत्सैका देवी बहुरूपा बभाषे

paryaṅkarūpeṇa vabhūva devī vāsasvarūpeṇa ramā vireje / sarvaṃ ramā saiva tadaiva cāsītsaikā devī bahurūpā babhāṣe

हिन्दी अर्थ

चरणकमलोंका मैं सदा चिन्तन करती हूँ। है ईश! आपके चरणरजका मैं सदा स्मरण करती हूँ। हे कृपालु! है भक्तवत्सल! आप मेरी रक्षा करें । इस प्रकार शची देवी स्तुतिकर चुप हो गयीं। इसके

English

O Hari, you arc of the nature of consciousness {cit iakti). You tlirow sinful daityas and evil minded persons in the dungeon full of intense darkness. They say you are of the nature of suffering, O Hari, since you are distressed by that act of yours.

अध्याय 290

श्लोक 34

त्वमुत्कृष्टः सर्वदेवोत्तमत्वान्न त्वत्समः कश्चिदेवाधिको वा ।त्वं ब्रह्म एको न चतुर्मुखश्च नाहं रुद्रो न बृहस्पतिश्च

tvamutkṛṣṭaḥ sarvadevottamatvānna tvatsamaḥ kaścidevādhiko vā / tvaṃ brahma eko na caturmukhaśca nāhaṃ rudro na bṛhaspatiśca

हिन्दी अर्थ

बाद रतिने स्तुति करना आरम्भ किया रतिने कहा--हे नर-रूप धारण करनेवाले हरे! आपने अपने सेवकोंपर अनुकम्पा करनेके लिये यह अवतार धारण किया है, मैं आपके उस

English

Rise, O Narayana, Vudeva, Krijna, Acyuta, Madhava, Vaikun(ha, lord of Laksmi, of compeissionate nature. Homage to you.

अध्याय 290

श्लोक 35

विष्णावेव ब्रह्मशब्दो हि मुख्यो ह्यन्येष्वमुख्यो ब्रह्मरुद्रादिकेषु ।अनन्तगुणपूर्णत्वाद्ब्रह्मेति हरिरुच्यते

viṣṇāveva brahmaśabdo hi mukhyo hyanyeṣvamukhyo brahmarudrādikeṣu / anantaguṇapūrṇatvādbrahmeti harirucyate

हिन्दी अर्थ

मुखारविन्दका सदा चिन्तन करती हूँ । है देव! जो कुञ्चित केशराशिसे सुशोभित है तथा ब्रह्मा, रुद्र, लक्ष्मी आदिद्वारा स्तुत्य है, मैं आपके उस श्रीनिकेतन मुखकमलका ध्यान करती हूँ, आप मेरी रक्षा

English

Rise, O lord of Madhu, lord of Sarasvati, Lord of Rudra, lord of Ambika, lord of the moon, lord of ci, lord of the brahmins, lord of devotion, lord of cows. Rise, O lord.

अध्याय 290

श्लोक 36

गुणादिपूर्णताभावान्नान्ये ब्रह्मेत्युदाहृताः ।देशानन्त्यं गुणतः कालतो वा नास्त्यानन्त्यं क्वापि देशे च काले

guṇādipūrṇatābhāvānnānye brahmetyudāhṛtāḥ / deśānantyaṃ guṇataḥ kālato vā nāstyānantyaṃ kvāpi deśe ca kāle

हिन्दी अर्थ

करें। इस प्रकार अतिशय आदरके साथ रति स्तुति कर भगवानूके समीप ही स्थित हो गयीं। रतिके बाद दक्षने स्तुति आरम्भ की। दक्षने कहा--भगवानूका चरणोदकरूप जो

English

You that are fond of itras, rise up. You that are fond of ]k hymns rise up. You that are fond of Yajus rise up. You that are a primary cause and fond of Saman, rise up. You that are the enemy of Mura' and fond of Atharva lore, rise up.

अध्याय 290

श्लोक 37

यदा नन्त्यं किमु वक्तव्यमत्र गुणानन्त्यं नास्ति ब्रह्मादिकेषु ।यद्यप्यहं देशतः कालतश्च समस्तदा वासुदेवेन सार्धम्

yadā nantyaṃ kimu vaktavyamatra guṇānantyaṃ nāsti brahmādikeṣu / yadyapyahaṃ deśataḥ kālataśca samastadā vāsudevena sārdham

हिन्दी अर्थ

तीर्थ है, उसका मैं सदा चिन्तन करता हूँ। वह चरणजल ब्रह्माके द्वारा भलीभाँति सेवित है । ब्रह्मा आदि सभी देवोंके द्वारा वन्दनीय है वही पवित्रतम चरणोदक गङ्गारूपी नदियोंमें श्रेष्ठ तीर्थ हुआ,

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 38

तथापि मे गुणतो नास्त्यनन्तं ततो धर्मा गुणतोनन्ततश्च ।संति श्रुतावविरुद्धाश्च देवे चिन्त्या ह्यचिन्त्या बहुधा ते ह्यनन्ताः

tathāpi me guṇato nāstyanantaṃ tato dharmā guṇatonantataśca / saṃti śrutāvaviruddhāśca deve cintyā hyacintyā bahudhā te hyanantāḥ

हिन्दी अर्थ

जिस पवित्र पदरजमिश्रित गङ्गाको अपने जटाकलापमें धारण करनेसे अशिव भी शिव हो गये। है करुणेश! है विष्णो! ऐसे कृपावतार आपकी स्तुति करनेकी शक्ति मुझमें नहीं है। हे

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 39

अतो गुणांस्तव देवस्य विष्णो स्तोतुं सदा स्मो न हरेः कदापि ।नाहं न केशौ न च गीर्न रुद्रो न दक्षकन्या न च मेनकासुता

ato guṇāṃstava devasya viṣṇo stotuṃ sadā smo na hareḥ kadāpi / nāhaṃ na keśau na ca gīrna rudro na dakṣakanyā na ca menakāsutā

हिन्दी अर्थ

निदानमूर्ते! आप सभी प्रकारसे मेरी रक्षा करें। इस प्रकार स्तुति कर दक्ष चुप हो गये। इसके बाद बृहस्पतिने स्तुति करना आरम्भ किया। बृहस्पतिने कहा--हे ईश! मैं आपके

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 40

न वै बिडौजा न च वा पुलोमजा न चेध्मवाहो न यमो न चान्यः ।न नारदो नापि भृगुर्वसिष्ठो न विघ्नपो नापि बल्यादयश्च

na vai biḍaujā na ca vā pulomajā na cedhmavāho na yamo na cānyaḥ / na nārado nāpi bhṛgurvasiṣṭho na vighnapo nāpi balyādayaśca

हिन्दी अर्थ

मुखकमलका सतत चिन्तन करता हूँ, आप मुझे सांसारिक विषयोंसे विरक्त करें। स्त्री, पुत्र, मित्र तथा पशु आदि ये सभी नाशवान् हैं, इनके प्रति मेरी जो आसक्ति है उसे आप नष्ट कर दें। है देव!

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 41

न वै विराटो नापि भीमः शनिश्च न पुष्करो न कशेरुस्तथैव ।न किन्नराः पितरो नैव देवा गन्धर्वमुख्या नापि वा तुष्यसंज्ञाः

na vai virāṭo nāpi bhīmaḥ śaniśca na puṣkaro na kaśerustathaiva / na kinnarāḥ pitaro naiva devā gandharvamukhyā nāpi vā tuṣyasaṃjñāḥ

हिन्दी अर्थ

इस संसारचक्रमें भ्रमण करते हुए मैंने यह अनुभव किया है कि “यह संसार दुःखसे परिव्याप्त है।' इसीसे मुक्ति पानेके लिये मैं आपकी शरणमें आया

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 42

न वै क्षितीशा न च मानुषाश्च विष्णोर्न जानन्ति किमत्र चान्ये ।मत्तोधमः कोचिगुणेन ब्रह्मा समो हि तस्य ब्रह्मणो मातरिश्व

na vai kṣitīśā na ca mānuṣāśca viṣṇorna jānanti kimatra cānye / mattodhamaḥ kociguṇena brahmā samo hi tasya brahmaṇo mātariśva

हिन्दी अर्थ

हूँ। है देवाधिदेव! मेरी रक्षा करें।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 43

तौ वै विरागे हरिभक्तिभावे धृतिस्तितिप्राणबलेषुयोगे ।बुद्धौ समानौ संसृतौ मोक्षकाले परस्पराधारसमन्वितौ च

tau vai virāge haribhaktibhāve dhṛtistitiprāṇabaleṣuyoge / buddhau samānau saṃsṛtau mokṣakāle parasparādhārasamanvitau ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति कर बृहस्पति मौन हो गये। तदनन्तर अनिरुद्धने स्तुति करना आरम्भ किया।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 44

अन्नाभिमानं ब्रह्म चाहुर्मुरारिं जीवाभिमानं वायुमाहुर्महान्तः ।न शक्तोसौ ब्रह्मदेवो विवस्तुं वायुं विना संसृतावेव नित्यम्

annābhimānaṃ brahma cāhurmurāriṃ jīvābhimānaṃ vāyumāhurmahāntaḥ / na śaktosau brahmadevo vivastuṃ vāyuṃ vinā saṃsṛtāveva nityam

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्धने कहा--हे हरे! आपकी रसमयी कथाके आस्वादका परित्याग करके जो स्त्रयोंके विष्ठा आदिसे परिपूर्ण शरीर-रसके आनन्दमें निमग्न रहता है, वह मन्दबुद्धि सूकरके समान है। हे

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 45

न तं विना मातरिश्वा च वस्तुमन्योन्यमाप्तिः कालतो न्यूनता च ।यदा महत्तत्त्वनि यामकोभूद्ब्रह्माण्डान्तस्थूलसृष्टौ महात्मा

na taṃ vinā mātariśvā ca vastumanyonyamāptiḥ kālato nyūnatā ca / yadā mahattattvani yāmakobhūdbrahmāṇḍāntasthūlasṛṣṭau mahātmā

हिन्दी अर्थ

मुरारे! मज्जा, अस्थि, पित्त, कफ, रक्त तथा मलसे परिव्याप्त और चर्म आदिसे आवेष्टित स्त्री-मुखमें आसक्त व्यक्तिका पतन ही होता है। है विभो! मुझ-ऐसे पापमतिके लिये आपकी मायाका ही

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 46

तदा वायुर्नाशकद्वै महात्मा बाह्ये सृष्टौ कालभेदेन चास्ति ।सरस्वती भारती ब्रह्मणस्तु संवत्सरानन्तरं संबभूव

tadā vāyurnāśakadvai mahātmā bāhye sṛṣṭau kālabhedena cāsti / sarasvatī bhāratī brahmaṇastu saṃvatsarānantaraṃ saṃbabhūva

हिन्दी अर्थ

बल है। इस अत्यन्त मात्र दु:खरूप तथा लेशमात्र सुखसे भी रहित संसार-चक्रमें भ्रमण करता हुआ मैं मल-नि:सारण करनेवाले नौ छिद्रोंसे युक्त इस शरीरमें आसक्त होता हुआ अत्यन्त मूढबुद्धि हूँ।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 47

यदा दशाब्दाः समतीता महात्मा तदा वायुः समभूल्लोकपूज्यः ।किञ्चिन्न्यूनत्वं स्थूलसृष्टौ महात्मन्नैतावता वानयोः सौम्यहानिः

yadā daśābdāḥ samatītā mahātmā tadā vāyuḥ samabhūllokapūjyaḥ / kiñcinnyūnatvaṃ sthūlasṛṣṭau mahātmannaitāvatā vānayoḥ saumyahāniḥ

हिन्दी अर्थ

हे देव! आपके सत्कथामृतको छोड़कर मैं घरमें रहते हुए परिवारके पालनमें अनुरक्त तथा दान आदि शुभ कर्मोसे विरत हो गया हूँ। है देव! आपको नमस्कार है । आप मेरे इस संसार-मलको

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 48

सरस्वती वत्सरात्संबभूव ह्यनन्तरं ब्रह्मणो जन्मकालात् ।गिरः सकाशात्कालतो न्यूनतास्ति वायोस्तदा ह्यधमत्त्वे क्षतिः का

sarasvatī vatsarātsaṃbabhūva hyanantaraṃ brahmaṇo janmakālāt / giraḥ sakāśātkālato nyūnatāsti vāyostadā hyadhamattve kṣatiḥ kā

हिन्दी अर्थ

दूर करें और दिव्य कथामृतके पानकी शक्ति दें। मैं आपके सद्गुणोंका स्तवन करनेमें समर्थ नहीं हूँ।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 49

वायोरनन्तरं वाणी ह्यभूत्संवत्सरात्परम् ।यावत्पश्चाज्जनिस्तावत्पूर्वदेहक्षयो भवेत्

vāyoranantaraṃ vāṇī hyabhūtsaṃvatsarātparam / yāvatpaścājjanistāvatpūrvadehakṣayo bhavet

हिन्दी अर्थ

हे खगेश्वर! अनिरुद्ध इस प्रकार स्तुति करके चुप हो गये। इसके बाद स्वायम्भुव मनुने स्तुतिका

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 50

शेषस्त्विन्द्रो रुद्र एते त्रयश्च समा ह्येते ज्ञानबलादिकेष्वपि तथापि तेषां कालतो न्यूनतास्ति कालोपि तेषां द्विव्येसहस्रवर्षम्

śeṣastvindro rudra ete trayaśca samā hyete jñānabalādikeṣvapi tathāpi teṣāṃ kālato nyūnatāsti kālopi teṣāṃ dvivyesahasravarṣam

हिन्दी अर्थ

स्वायम्भुव मनुने कहा--हे देव! आपकी स्तुति करनेके लिये प्रयत्नशीलमात्र होनेसे गर्भका दुःख नहीं होता है अर्थात् उसका पुनर्जन्म नहीं होता है। है प्रभो! आपकी इसी कृपासे मैंने परम

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 51

अनन्तरुद्रो ब्रह्मवायू यथा वा तथा ज्ञेयो नैव हानिः स्वरूपे ।स्थूलस्य सृष्टौ बाह्यसृष्टौ महात्मन्कालान्न्यूनत्वं स मया नैव चिन्त्यः

anantarudro brahmavāyū yathā vā tathā jñeyo naiva hāniḥ svarūpe / sthūlasya sṛṣṭau bāhyasṛṣṭau mahātmankālānnyūnatvaṃ sa mayā naiva cintyaḥ

हिन्दी अर्थ

पूज्यपदको प्राप्त किया है।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 52

तेषां सकाशाद्वारुणी पार्वती च सौपर्णीनाम्नी तिस्त्र एता महात्मन् ।दशाब्देभ्योनन्तरं संबभूवुः सरस्वती भारतीवच्च बोध्या

teṣāṃ sakāśādvāruṇī pārvatī ca sauparṇīnāmnī tistra etā mahātman / daśābdebhyonantaraṃ saṃbabhūvuḥ sarasvatī bhāratīvacca bodhyā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर स्तुति करते हुए वरुणने कहा- हे प्रभो! आपकी इच्छासे रचित देहरूपी घरमें, पुत्रमें, स्त्रीमें, धनमें, द्रव्यमें “यह मेरा है' और “मैं इसका हूँ इस अल्पबुद्धिके कारण मूर्खजन संसाररूपी

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 53

इन्द्रो वरो रुद्रभार्यादिकेभ्य एवं ज्ञानं सर्वदा देह्यमन्दम् ।एवं ज्ञानं यस्य भवेच्च लोके स वै ज्ञानी वेदवेद्यः स एव

indro varo rudrabhāryādikebhya evaṃ jñānaṃ sarvadā dehyamandam / evaṃ jñānaṃ yasya bhavecca loke sa vai jñānī vedavedyaḥ sa eva

हिन्दी अर्थ

दुःखमें निमग्न हो जाते हैं, इसलिये मेरी ऐसी कुबुद्धिका विनाश कर आप अपने चरणोंकी दासता

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 54

न वै ज्ञानीत्यन्तरं यो न वेद स वेदवादी न च वेदपाठकः

na vai jñānītyantaraṃ yo na veda sa vedavādī na ca vedapāṭhakaḥ

हिन्दी अर्थ

मुझे प्रदान करें। इस प्रकार स्तुति कर वरुण हाथ है, असत्-स्वरूपको नष्ट करनेवाले देवको पुन:- जोड़कर वहीं स्थित हो गये। इसके बाद देवर्षि पुनः नमस्कार है । है नाथ! मैं आपके चरणकमलोंमें

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 55

वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः ।तावन्ति हरिनामानि प्रियाणि च हरेःसदा

vedākṣarāṇi yāvanti paṭhitāni dvijātibhiḥ / tāvanti harināmāni priyāṇi ca hareḥsadā

हिन्दी अर्थ

नारदने हरिकी स्तुति की।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 56

मम स्वामी हरिर्नित्यं दासोहं सर्वदा हरेः ।ब्रह्माद्या देवताः सर्वा गुरवो मे यथाक्रमम्

mama svāmī harirnityaṃ dāsohaṃ sarvadā hareḥ / brahmādyā devatāḥ sarvā guravo me yathākramam

हिन्दी अर्थ

सदा नतमस्तक हूँ। है भगवन्! है वासुदेव! मेरी

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 57

एतेषां च हरिः स्वामी वेदे सर्वत्र गीयते ।एवं जानंस्तु यो वेदान्संपठेत्स द्विजोत्तमः

eteṣāṃ ca hariḥ svāmī vede sarvatra gīyate / evaṃ jānaṃstu yo vedānsaṃpaṭhetsa dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

नारदने कहा- है विष्णो! मेरे लिये आपके सदा रक्षा करें। इस प्रकार स्तुति करके वसिष्ठ नामके श्रवण तथा कोर्तनके अतिरिक्त अन्य कोई मौन हो गये। इसके बाद ब्रह्माके पुत्र महर्षि स्वादुयुक्त तत्त्व नहीं है इसलिये आप मुझे पवित्र मरीचि तथा अत्रिने अतिशय भक्तिके साथ स्तुति करें। मेरी जिह्वाके अग्रभागमें आपका नाम करते हुए नारायणको प्रसन्न किया ।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 58

स वेदपाठको ज्ञेयस्तदन्ये वेदवादिनः ।वेदभारभराक्रान्तः स वै ब्राह्मणगर्दभः

sa vedapāṭhako jñeyastadanye vedavādinaḥ / vedabhārabharākrāntaḥ sa vai brāhmaṇagardabhaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यमान रहे । जिसकी जिह्वामें हरिनाम नहीं है

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 59

ज्ञानाभिमानी वेदमानी उभौ तु परस्परं ह्यूचतुः सर्वदैव ।जलं वेदो यत्र वासो मुरारेराचार्याणां संगदोषाद्द्विजानाम्

jñānābhimānī vedamānī ubhau tu parasparaṃ hyūcatuḥ sarvadaiva / jalaṃ vedo yatra vāso murārerācāryāṇāṃ saṃgadoṣāddvijānām

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर स्तवन करते हुए महर्षि अंगिराने

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 60

महापराधाः संति लोके महात्मन्सहस्रशः शतशः कोटिशश्च ।हरिश्च तान्क्षमते सर्वदैव नामत्रयस्मरणाद्वै कुपालुः

mahāparādhāḥ saṃti loke mahātmansahasraśaḥ śataśaḥ koṭiśaśca / hariśca tānkṣamate sarvadaiva nāmatrayasmaraṇādvai kupāluḥ

हिन्दी अर्थ

वह मनुष्यरूपमें गदहा ही है। है देव! मैं आपके कहा--हे नाथ! मैं आपके अनन्त-बाहु, अनन्त-

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 61

सर्वापराधाद्रहितं दानमानैर्युक्तं सदा तारतम्याच्च हीनम् ।दृष्ट्वापराधं तस्य विष्णुर्महात्मा हाहाकारं कुरुते क्रोधबुद्ध्या

sarvāparādhādrahitaṃ dānamānairyuktaṃ sadā tāratamyācca hīnam / dṛṣṭvāparādhaṃ tasya viṣṇurmahātmā hāhākāraṃ kurute krodhabuddhyā

हिन्दी अर्थ

स्वरूपको नहीं जानता, मुझपर आप कृपा करें। इस प्रकार नारद स्तुति कर देवाधिदेवके सामने स्थित हो गये। अनन्तर महात्मा भृगु स्तुति करने लगे।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 62

उत्तिष्ठ गोविन्द सुवेदवेद्य सोव्यात्कृताख्यो मयि सम्यक् प्रसीद ।भो केशवोत्तिष्ठ सुखस्वरूप सृष्टौ व्यये वर्तयितुं समर्थः

uttiṣṭha govinda suvedavedya sovyātkṛtākhyo mayi samyak prasīda / bho keśavottiṣṭha sukhasvarūpa sṛṣṭau vyaye vartayituṃ samarthaḥ

हिन्दी अर्थ

भृगुने कहा--गरुड-जैसे आसनपर आसीन होनेवाले है देव! आपके लिये कौन-सा आसन शेष रह जाता है । कौस्तुभ-जैसा आभूषण धारण करनेवाले आपके लिये और कौन-सा भूषण रह

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 63

सृष्ट्वा ब्रह्माणं प्रेरयेत्पूज्यसृष्टौ सृष्ट्वा रुद्रं प्रेरयेत्संहृतौ च ।प्राप्तव्ययोग्यान्ब्रह्मशेषादिदेवान्दृष्ट्वादृष्ट्वा देहि मोक्षं च सम्यक्

sṛṣṭvā brahmāṇaṃ prerayetpūjyasṛṣṭau sṛṣṭvā rudraṃ prerayetsaṃhṛtau ca / prāptavyayogyānbrahmaśeṣādidevāndṛṣṭvādṛṣṭvā dehi mokṣaṃ ca samyak

हिन्दी अर्थ

जाता है । लक्ष्मी जिनकी पत्नी हाँ उनको और क्या प्राप्तव्य रह जाता है । है वागीश! आप वाणीके ईश हैं फिर आपके विषयमें क्या कहना ? इस प्रकार भगवान् हरिकी स्तुति कर भृगु मौन हो गये।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 64

हरे मुरारे स्वापहीनाद्य तिष्ठ कल्पा दिकानन्तरज्ञान (रं बुद्धि) (जान) हीनात् ।सम्यग् दृष्ट्वा कर्मदृष्ट्या महात्मल्लंब्धं तमो दाहि दुः खस्वरूपम्

hare murāre svāpahīnādya tiṣṭha kalpā dikānantarajñāna (raṃ buddhi) (jāna) hīnāt / samyag dṛṣṭvā karmadṛṣṭyā mahātmallaṃbdhaṃ tamo dāhi duḥ khasvarūpam

हिन्दी अर्थ

इसके बाद अग्निने पुरुषोत्तमकी स्तुति की।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 65

दैत्यादिकान्दुः खमतीन्ह यस्मात्तमस्यन्धेसर्वदा चित्स्वरूपी ।तस्मादाहुर्दुः स्वरूपी हरिस्त्वं दुः खस्वरूपात्त्वं च दुः खी हरे त्वम्

daityādikānduḥ khamatīnha yasmāttamasyandhesarvadā citsvarūpī / tasmādāhurduḥ svarūpī haristvaṃ duḥ khasvarūpāttvaṃ ca duḥ khī hare tvam

हिन्दी अर्थ

अग्निने कहा--जिसके तेजसे मैं तेजस्वी और आज्यसिक्त हव्यका वहन करता हूँ। जिसके तेजसे मैं उदरमें प्रविष्ट होकर पूर्णशक्तिसम्पन्न हो अन्नका परिपाक करता हूँ इसलिये मैं आपके

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 66

उत्तिष्ठ नारायण वासुदेव ह्युत्तिष्ठ कृष्णाच्युत माधवेति ।उत्तिष्ठ वैकुण्ठ दयार्द्रमूर्ते उत्तिष्ठ लक्ष्मीश नमोनमस्ते

uttiṣṭha nārāyaṇa vāsudeva hyuttiṣṭha kṛṣṇācyuta mādhaveti / uttiṣṭha vaikuṇṭha dayārdramūrte uttiṣṭha lakṣmīśa namonamaste

हिन्दी अर्थ

सद्गुणोंको कैसे जान सकता हूँ?

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 67

उत्तिष्ठ मध्वेश सरस्वतीश उत्तिष्ठ रुद्रेश तथांबिकेश ।उत्तिष्ठ चन्द्रेश तथा शचीश विप्रेश भक्तेश गवेश नित्यम्

uttiṣṭha madhveśa sarasvatīśa uttiṣṭha rudreśa tathāṃbikeśa / uttiṣṭha candreśa tathā śacīśa vipreśa bhakteśa gaveśa nityam

हिन्दी अर्थ

प्रसूतिने कहा--जिसके नामके अर्थका विचार करनेमें भी मुनिगण मोहमग्न हो जाते हैं और सदा

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 68

शास्त्रप्रियोत्तिष्ठ ऋचि प्रियस्त्वं यजुः प्रियोत्तिष्ठ निदानमूर्ते ।सामप्रियस्त्वं च तथा मुरारे अथर्ववेदप्रिय सर्वदा त्वम्

śāstrapriyottiṣṭha ṛci priyastvaṃ yajuḥ priyottiṣṭha nidānamūrte / sāmapriyastvaṃ ca tathā murāre atharvavedapriya sarvadā tvam

हिन्दी अर्थ

चक्षु और अनन्त मस्तकसम्पन्न विराट् स्वरूपको देखनेमें असमर्थ हूँ। आपका यह स्वरूप हजारों- हजार मुकुटोंसे अलंकृत है। अतिशय मूल्यवान् अनेक अलंकारोंसे सुशोभित ऐसे अनन्तपार-

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 69

गद्यप्रियस्त्वं च पुराणमूर्ते स्तुतिप्रियोत्तिष्ठ विचित्रमूर्ते ।सुगायनप्रीतिकरस्त्वमेव ह्युतिष्ठ शीघ्रं कमला पतिस्त्वम्

gadyapriyastvaṃ ca purāṇamūrte stutipriyottiṣṭha vicitramūrte / sugāyanaprītikarastvameva hyutiṣṭha śīghraṃ kamalā patistvam

हिन्दी अर्थ

स्वरूपकी स्तुति करनेमें भी मैं असमर्थ हूँ।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

अध्याय 290

श्लोक 70

एवं स्तुतो विष्णुरजः पुराणो ह्यतित्वरावानुत्थितो नित्यबद्धः

evaṃ stuto viṣṇurajaḥ purāṇo hyatitvarāvānutthito nityabaddhaḥ

हिन्दी अर्थ

हे खगेश्वर! इस प्रकार अंगिराने स्तुति कर मौन धारण किया। इसके बाद पुलस्त्य स्तुति करनेके लिये उद्यत हुए।

English

You that are of primeval form, you that aroifond of prose, you that are of variegated form, you that are fond of praise, you that are lord of LaksmT, we please you with melodious song. Rise, O lord, rise immediately.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।