Parva 2, Adhyāya 53

कालयवनस्य विशेषता, दूतं भूत्वा राज्ञः शाल्वस्य तं प्रति गमनं एवं जरासन्धस्य सन्देशकथनं यवनानां बलोदग्रः स कालयवनो नृपः ।बभूव राजा धर्मेण रक्षिता पुरवासिनाम्॥ 1 ॥

kālayavanasya viśeṣatā, dūtaṃ bhūtvā rājñaḥ śālvasya taṃ prati gamanaṃ evaṃ jarāsandhasya sandeśakathanaṃ yavanānāṃ balodagraḥ sa kālayavano nṛpaḥ | babhūva rājā dharmeṇa rakṣitā puravāsinām

त्रिवर्गविदितः प्राज्ञः षड्गुणानुपजीवकः ।सप्तव्यसनसम्मूढो गुणेष्वभिरतः सदा॥ 2 ॥

trivargaviditaḥ prājñaḥ ṣaḍguṇānupajīvakaḥ | saptavyasanasammūḍho guṇeṣvabhirataḥ sadā

श्रुतिमान् धर्मशीलश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः ।साङ्ग्रामिकविधिज्ञश्च दुर्गलाभानुसारणः॥ 3 ॥

śrutimān dharmaśīlaśca satyavādī jitendriyaḥ | sāṅgrāmikavidhijñaśca durgalābhānusāraṇaḥ

शूरोऽप्रतिबलश्चैव मन्त्रिप्रवरसेवकः ।सुखासीनः सभां रम्यां सचिवैः परिवारितः॥ 4 ॥

śūro'pratibalaścaiva mantripravarasevakaḥ | sukhāsīnaḥ sabhāṃ ramyāṃ sacivaiḥ parivāritaḥ

उपास्यमानो यवनैरात्मविद्भिर्विपश्चितैः ।विविधाश्च कथा दिव्याः कथ्यमानाः परस्परम्॥ 5 ॥

upāsyamāno yavanairātmavidbhirvipaścitaiḥ | vividhāśca kathā divyāḥ kathyamānāḥ parasparam

एतस्मिन्नेव काले तु दिव्यगन्धवहोऽनिलः ।प्रववौ मदनाबोधं चकार सुखशीतलः॥ 6 ॥

etasminneva kāle tu divyagandhavaho'nilaḥ | pravavau madanābodhaṃ cakāra sukhaśītalaḥ

किंस्विदित्येकमनसः सभायां ये समागताः ।उत्फुल्लनयनाः सर्वे राजा चैवावलोक्य सः॥ 7 ॥

kiṃsvidityekamanasaḥ sabhāyāṃ ye samāgatāḥ | utphullanayanāḥ sarve rājā caivāvalokya saḥ

अपश्यन्त रथं दिव्यमायान्तं भास्करोपमम् ।शातकुम्भमयैः शुभ्रं रथाङ्गैरुपशोभितम्॥ 8 ॥

apaśyanta rathaṃ divyamāyāntaṃ bhāskaropamam | śātakumbhamayaiḥ śubhraṃ rathāṅgairupaśobhitam

दिव्यरत्नप्रभाकीर्णं दिव्यध्वजपताकिनम् ।वाहितं दिव्यतुरगैर्मनोमारुतरंहसैः॥ 9 ॥

divyaratnaprabhākīrṇaṃ divyadhvajapatākinam | vāhitaṃ divyaturagairmanomārutaraṃhasaiḥ

चन्द्रभास्करबिम्बानि कृत्वा जाम्बूनदेन तम् ।रचितं वै विश्वकृता वैयाघ्रवरभूषितम्॥ 10 ॥

candrabhāskarabimbāni kṛtvā jāmbūnadena tam | racitaṃ vai viśvakṛtā vaiyāghravarabhūṣitam

रिपूणां त्रासजननं मित्राणां हर्षवर्द्धनम् ।दक्षिणादिगुपायन्तं रथं पररथारुजम्॥ 11 ॥

ripūṇāṃ trāsajananaṃ mitrāṇāṃ harṣavarddhanam | dakṣiṇādigupāyantaṃ rathaṃ pararathārujam

तत्रोपविष्टं श्रीमन्तं सौभस्य पतिमूर्जितम् ।दृष्ट्वा परमसंहृष्टश्चार्घ्यं पाद्येति चासकृत्॥ 12 ॥

tatropaviṣṭaṃ śrīmantaṃ saubhasya patimūrjitam | dṛṣṭvā paramasaṃhṛṣṭaścārghyaṃ pādyeti cāsakṛt

उवाच यवनेन्द्रस्य मन्त्री मन्त्रविदां वरः ।तत्रोत्थाय महाबाहुः स्वयमेव नृपासनात्॥ 13 ॥

uvāca yavanendrasya mantrī mantravidāṃ varaḥ | tatrotthāya mahābāhuḥ svayameva nṛpāsanāt

प्रत्युद्गम्यार्घ्यमादाय रथावतरणे स्थितः ।शाल्वोऽपि च महातेजा दृष्ट्वा राजानमागतम्॥ 14 ॥

pratyudgamyārghyamādāya rathāvataraṇe sthitaḥ | śālvo'pi ca mahātejā dṛṣṭvā rājānamāgatam

मुदा परमया युक्तं शक्रप्रतिमतेजसम् ।अवतीर्य सुविश्रब्ध एक एव रथोत्तमात्॥ 15 ॥

mudā paramayā yuktaṃ śakrapratimatejasam | avatīrya suviśrabdha eka eva rathottamāt

विवेश परमं प्रीतो मित्रदर्शनलालसः ।दृष्ट्वार्घमुद्यतं राजा शाल्वो राजर्षिसत्तमः॥ 16 ॥

viveśa paramaṃ prīto mitradarśanalālasaḥ | dṛṣṭvārghamudyataṃ rājā śālvo rājarṣisattamaḥ

उवाच श्लक्ष्णया वाचा नार्घार्होऽस्मि महाद्युते ।दूतोऽहं मनुजेन्द्राणां सकाशाद् भवतोऽन्तिकम्॥ 17 ॥

uvāca ślakṣṇayā vācā nārghārho'smi mahādyute | dūto'haṃ manujendrāṇāṃ sakāśād bhavato'ntikam

प्रेषितो बहुभिः सार्द्ध जरासन्धेन धीमता ।तेन मन्ये महाराज नार्घार्होऽस्मीति राजसु॥ 18 ॥

preṣito bahubhiḥ sārddha jarāsandhena dhīmatā | tena manye mahārāja nārghārho'smīti rājasu

जानाम्यहं महाबाहो दौत्येन त्वामिहागतम् ।साहित्ये नरदेवानां प्रेषितो मागधेन वै॥ 19 ॥

jānāmyahaṃ mahābāho dautyena tvāmihāgatam | sāhitye naradevānāṃ preṣito māgadhena vai

तेन त्वामर्चये राजन् विशेषेण महामते ।अर्घ्यपाद्यादिसत्कारैरासनेन यथाविधि॥ 20 ॥

tena tvāmarcaye rājan viśeṣeṇa mahāmate | arghyapādyādisatkārairāsanena yathāvidhi

भवत्यभ्यर्चिते राज्ञां सर्वेषामर्चितं भवेत् ।आस्यतामासने शुभ्रे मया सार्द्धं जनेश्वर॥ 21 ॥

bhavatyabhyarcite rājñāṃ sarveṣāmarcitaṃ bhavet | āsyatāmāsane śubhre mayā sārddhaṃ janeśvara

स हस्तालिङ्गनं कृत्वा पृष्ट्वा च कुशलामयम् ।सुखोपविष्टौ सहितौ शुभे सिंहासने स्थितौ॥ 22 ॥

sa hastāliṅganaṃ kṛtvā pṛṣṭvā ca kuśalāmayam | sukhopaviṣṭau sahitau śubhe siṃhāsane sthitau

यद्बाहुबलमाश्रित्य वयं सर्वे नराधिपाः ।वसामो विगतोद्विग्ना देवा इव शचीपतिम्॥ 23 ॥

yadbāhubalamāśritya vayaṃ sarve narādhipāḥ | vasāmo vigatodvignā devā iva śacīpatim

किमसाध्यं भवेदस्य येनासि प्रेषितो मयि ।वद सत्यं वचस्तस्य किमाज्ञापयति प्रभुः ।करिष्ये वचनं तस्य अपि कर्म सुदुष्करम्॥ 24 ॥

kimasādhyaṃ bhavedasya yenāsi preṣito mayi | vada satyaṃ vacastasya kimājñāpayati prabhuḥ | kariṣye vacanaṃ tasya api karma suduṣkaram

यथा वदति राजेन्द्र मगधाधिपतिस्तव ।तथाहं सम्प्रवक्ष्यामि श्रूयतां यवनाधिप॥ 25 ॥

yathā vadati rājendra magadhādhipatistava | tathāhaṃ sampravakṣyāmi śrūyatāṃ yavanādhipa

जातोऽयं जगतां बाधी कृष्णः परमदुर्जयः ।विदित्वा तस्य दुर्वृत्तमहं हन्तुं समुद्यतः॥ 26 ॥

jāto'yaṃ jagatāṃ bādhī kṛṣṇaḥ paramadurjayaḥ | viditvā tasya durvṛttamahaṃ hantuṃ samudyataḥ

पार्थिवैर्बहुभिः सार्द्धं समग्रबलवाहनैः ।उपरुध्य महासैन्यैर्गोमन्तमचलोत्तमम्॥ 27 ॥

pārthivairbahubhiḥ sārddhaṃ samagrabalavāhanaiḥ | uparudhya mahāsainyairgomantamacalottamam

चेदिराजस्य वचनं महार्थं श्रुतवानहम् ।तदा तयोर्विनाशाय हुताशनमयोजयम्॥ 28 ॥

cedirājasya vacanaṃ mahārthaṃ śrutavānaham | tadā tayorvināśāya hutāśanamayojayam

ज्वालाशतसहस्राढ्यं युगान्ताग्निसमप्रभम् ।दृष्ट्वा रामो गिरेः कूटादाप्लुतो हेमतालधृक्॥ 29 ॥

jvālāśatasahasrāḍhyaṃ yugāntāgnisamaprabham | dṛṣṭvā rāmo gireḥ kūṭādāpluto hematāladhṛk

विनिष्पत्य महासेनां मध्ये सागरसन्निभाम् ।आजघान दुराधर्षो नराश्वरथदन्तिनाम्॥ 30 ॥

viniṣpatya mahāsenāṃ madhye sāgarasannibhām | ājaghāna durādharṣo narāśvarathadantinām

सर्पन्तमिव सर्पेन्द्रं विकृष्याकृष्य लाङ्गलम् ।नरनागाश्ववृन्दानि मुसलेन व्यपोथयत्॥ 31 ॥

sarpantamiva sarpendraṃ vikṛṣyākṛṣya lāṅgalam | naranāgāśvavṛndāni musalena vyapothayat

गजेन गजमास्फाल्य रथेन रथयोधिनम् ।हयेन च हयारोहं पदातेन पदातिनम्॥ 32 ॥

gajena gajamāsphālya rathena rathayodhinam | hayena ca hayārohaṃ padātena padātinam

समरे स महातेजा नृपार्कशतसङ्कुले ।विचरन्विविधान् मार्गान्निदाघे भास्करो यथा॥ 33 ॥

samare sa mahātejā nṛpārkaśatasaṅkule | vicaranvividhān mārgānnidāghe bhāskaro yathā

रामादनन्तरं कृष्णः प्रगृह्यार्कसमप्रभम् ।चक्रं चक्रभृतां श्रेष्ठः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥ 34 ॥

rāmādanantaraṃ kṛṣṇaḥ pragṛhyārkasamaprabham | cakraṃ cakrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā

प्रविचाल्य महावीर्यः पादवेगेन तं गिरिम् ।शत्रुसैन्ये पपातोच्चैर्यदुवीरः प्रतापवान्॥ 35 ॥

pravicālya mahāvīryaḥ pādavegena taṃ girim | śatrusainye papātoccairyaduvīraḥ pratāpavān

प्रनृत्यन्निव शैलेन्द्रस्तोयधाराभिषेचितः ।घूर्णमानो विवेशोर्वीं विनिर्वाप्य हुताशनम्॥ 36 ॥

pranṛtyanniva śailendrastoyadhārābhiṣecitaḥ | ghūrṇamāno viveśorvīṃ vinirvāpya hutāśanam

आदीप्यमानशिखरादवप्लुत्य जनार्दनः ।जघान वाहिनीं राजंश्चक्रव्यग्रेण पाणिना॥ 37 ॥

ādīpyamānaśikharādavaplutya janārdanaḥ | jaghāna vāhinīṃ rājaṃścakravyagreṇa pāṇinā

विक्षिप्य विपुलं चक्रं गदापातादनन्तरम् ।नरनागाश्ववृन्दानि मुसलेन व्यचूर्णयत्॥ 38 ॥

vikṣipya vipulaṃ cakraṃ gadāpātādanantaram | naranāgāśvavṛndāni musalena vyacūrṇayat

क्रोधानिलसमुद्धूतचक्रलाङ्गलवह्निना ।निर्दग्धा महती सेना नरेन्द्रार्काभिपालिता॥ 39 ॥

krodhānilasamuddhūtacakralāṅgalavahninā | nirdagdhā mahatī senā narendrārkābhipālitā

नरनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम् ।रथानीकं पदाताभ्यां क्षणेन विदलीकृतम्॥ 40 ॥

naranāgāśvakalilaṃ pattidhvajasamākulam | rathānīkaṃ padātābhyāṃ kṣaṇena vidalīkṛtam

सेनां प्रभग्नामालोक्य चक्रानलभयार्दिताम् ।महता रथवृन्देन परिवार्य समन्ततः॥ 41 ॥

senāṃ prabhagnāmālokya cakrānalabhayārditām | mahatā rathavṛndena parivārya samantataḥ

तत्राहं युद्ध्यमानस्तु भ्रातास्य बलवान् बली ।स्थितो ममाग्रतः शूरो गदापाणिर्हलायुधः॥ 42 ॥

tatrāhaṃ yuddhyamānastu bhrātāsya balavān balī | sthito mamāgrataḥ śūro gadāpāṇirhalāyudhaḥ

द्वादशाक्षौहिणीर्हत्वा प्रभिन्न इव केसरी ।हलं सौनन्दमुत्सृज्य गदया मामताडयत्॥ 43 ॥

dvādaśākṣauhiṇīrhatvā prabhinna iva kesarī | halaṃ saunandamutsṛjya gadayā māmatāḍayat

वज्रपातनिभं वेगं पातयित्वा ममोपरि ।भूयः प्रहर्तुकामो मां वैशाखेनास्थितो महीम्॥ 44 ॥

vajrapātanibhaṃ vegaṃ pātayitvā mamopari | bhūyaḥ prahartukāmo māṃ vaiśākhenāsthito mahīm

वैशाखं स्थानमास्थाय गुहः क्रौञ्चं यथा पुरा ।तथा मां दीर्घनेत्राभ्यामीक्षते निर्दहन्निव॥ 45 ॥

vaiśākhaṃ sthānamāsthāya guhaḥ krauñcaṃ yathā purā | tathā māṃ dīrghanetrābhyāmīkṣate nirdahanniva

तादृग्रूपं समालोक्य बलदेवं रणाजिरे ।जीवितार्थी नृलोकेऽस्मिन् कः पुमान् स्थातुमर्हति॥ 46 ॥

tādṛgrūpaṃ samālokya baladevaṃ raṇājire | jīvitārthī nṛloke'smin kaḥ pumān sthātumarhati

गृहीत्वा स गदां भीमां कालदण्डमिवोद्यताम् ।कालाङ्कुशेन निर्धूतां स्थित एवाग्रतो मम॥ 47 ॥

gṛhītvā sa gadāṃ bhīmāṃ kāladaṇḍamivodyatām | kālāṅkuśena nirdhūtāṃ sthita evāgrato mama

ततो जलदगम्भीरस्वरेणापूरयन् नभः ।वागुवाचाशरीरेण स्वयं लोकपितामहः॥ 48 ॥

tato jaladagambhīrasvareṇāpūrayan nabhaḥ | vāguvācāśarīreṇa svayaṃ lokapitāmahaḥ

प्रहर्तव्यो न राज्ञायमवध्योऽयं तवानघ ।कल्पितोऽस्य वधोऽन्यस्माद् विरमस्व हलायुध॥ 49 ॥

prahartavyo na rājñāyamavadhyo'yaṃ tavānagha | kalpito'sya vadho'nyasmād viramasva halāyudha

श्रुत्वाहं तेन वाक्येन चिन्ताविष्टो निवर्तितः ।सर्वप्राणहरं घोरं ब्रह्मणा स्वयमीरितम्॥ 50 ॥

śrutvāhaṃ tena vākyena cintāviṣṭo nivartitaḥ | sarvaprāṇaharaṃ ghoraṃ brahmaṇā svayamīritam

तेनाहं वः प्रवक्ष्यामि नृपाणां हितकाम्यया ।श्रुत्वा त्वमेव राजेन्द्र कर्तुमर्हसि तद् वचः॥ 51 ॥

tenāhaṃ vaḥ pravakṣyāmi nṛpāṇāṃ hitakāmyayā | śrutvā tvameva rājendra kartumarhasi tad vacaḥ

तपसोग्रेण महता पुत्रार्थी तोष्य शङ्करम् ।प्राप्तवान् देवदेव त्वामवध्यं माथुरैर्जनैः॥ 52 ॥

tapasogreṇa mahatā putrārthī toṣya śaṅkaram | prāptavān devadeva tvāmavadhyaṃ māthurairjanaiḥ

महामुनिश्चायसचूर्णमश्नन्नुपस्थितो द्वादशवार्षिकं व्रतम् ।सुरासुरैः संस्तुतपादपङ्कजः स लब्धवानीप्सितकामसम्पदम्॥ 53 ॥

mahāmuniścāyasacūrṇamaśnannupasthito dvādaśavārṣikaṃ vratam | surāsuraiḥ saṃstutapādapaṅkajaḥ sa labdhavānīpsitakāmasampadam

तपोबलाद् गार्ग्यमुनेर्महात्मनो वरप्रभावाच्छकलैन्दुमौलिनः ।भवन्तमासाद्य जनार्दनो हिमं विलीयते भास्कररश्मिना यथा॥ 54 ॥

tapobalād gārgyamunermahātmano varaprabhāvācchakalaindumaulinaḥ | bhavantamāsādya janārdano himaṃ vilīyate bhāskararaśminā yathā

यतस्व राज्ञां वचनप्रचोदितो व्रजस्व यात्रां विजयाय केशवम् ।प्रविश्य राष्ट्रं मथुरां च सेनया निहत्य कृष्णं प्रथयन् स्वकं यशः॥ 55 ॥

yatasva rājñāṃ vacanapracodito vrajasva yātrāṃ vijayāya keśavam | praviśya rāṣṭraṃ mathurāṃ ca senayā nihatya kṛṣṇaṃ prathayan svakaṃ yaśaḥ

माथुरो वासुदेवोऽयं बलदेवः सबान्धवः ।तौ विजेष्यसि सङ्ग्रामे गत्वा तां मथुरां पुरीम्॥ 56 ॥

māthuro vāsudevo'yaṃ baladevaḥ sabāndhavaḥ | tau vijeṣyasi saṅgrāme gatvā tāṃ mathurāṃ purīm

इत्येवं नरपतिभास्करप्रगीतं वाक्यं ते कथितमिदं हितं नृपाणाम् ।तत्सर्वं सह सचिवैर्विमृश्य बुद्ध्या यद्युक्तं कुरु मनुजेन्द्र चात्मनिष्ठम्॥ 57 ॥

ityevaṃ narapatibhāskarapragītaṃ vākyaṃ te kathitamidaṃ hitaṃ nṛpāṇām | tatsarvaṃ saha sacivairvimṛśya buddhyā yadyuktaṃ kuru manujendra cātmaniṣṭham