Parva 2, Adhyāya 75

इन्द्रोपेन्द्रस्य पुनर्युद्धं, उत्पातानां प्राकट्यं, ब्रह्मणः आज्ञातः कश्यपादितिभ्यां मध्ये आगत्वा युद्धस्य निवारणस्य उद्योगम्, तदनन्तरं सर्वेषां स्वर्गगमनम्, अदित्या आज्ञया शच्या उपहारं गृहीत्वा पारिजातसहितं द्वारकागमनम्, पारिजातेन द्वारकावासिनां प्रसन्नता, सत्यभामायाः पुण्यकव्रते प्रतिग्रहाय श्रीकृष्णेन नारदस्य स्मरणं ततो रथवरं कृष्णः समारुह्य महामनाः ।बिल्वोदकेश्वरं देवं नमस्कृत्य ययौ नृप॥ 1 ॥

indropendrasya punaryuddhaṃ, utpātānāṃ prākaṭyaṃ, brahmaṇaḥ ājñātaḥ kaśyapāditibhyāṃ madhye āgatvā yuddhasya nivāraṇasya udyogam, tadanantaraṃ sarveṣāṃ svargagamanam, adityā ājñayā śacyā upahāraṃ gṛhītvā pārijātasahitaṃ dvārakāgamanam, pārijātena dvārakāvāsināṃ prasannatā, satyabhāmāyāḥ puṇyakavrate pratigrahāya śrīkṛṣṇena nāradasya smaraṇaṃ tato rathavaraṃ kṛṣṇaḥ samāruhya mahāmanāḥ | bilvodakeśvaraṃ devaṃ namaskṛtya yayau nṛpa

महेन्द्रमाह्वयामास रथस्थो मधुसूदनः ।सत्कृतं पुष्कराभ्याशे सर्वैर्देवगणैः सह॥ 2 ॥

mahendramāhvayāmāsa rathastho madhusūdanaḥ | satkṛtaṃ puṣkarābhyāśe sarvairdevagaṇaiḥ saha

ततः शक्रो जयन्तोऽथ हरिभिर्युक्तमुत्तमम् ।आरुरोह रथं देवः सर्वकामप्रदः सताम्॥ 3 ॥

tataḥ śakro jayanto'tha haribhiryuktamuttamam | āruroha rathaṃ devaḥ sarvakāmapradaḥ satām

ततो रथस्थयोर्युद्धमभवत् कुरुनन्दन ।देवयोर्दैवयोगेन पारिजातकृते तदा॥ 4 ॥

tato rathasthayoryuddhamabhavat kurunandana | devayordaivayogena pārijātakṛte tadā

ततोऽहनद् रणे विष्णुर्बाणैः शत्रुबलार्दनः ।सैन्यानि देवराजस्य बाणजालैरजिह्मगैः॥ 5 ॥

tato'hanad raṇe viṣṇurbāṇaiḥ śatrubalārdanaḥ | sainyāni devarājasya bāṇajālairajihmagaiḥ

उपेन्द्रं न महेन्द्रोऽथ नैव विष्णुः सुरेश्वरम् ।ताडयामासतुर्वीरौ शस्त्रैः शक्तावपि प्रभो॥ 6 ॥

upendraṃ na mahendro'tha naiva viṣṇuḥ sureśvaram | tāḍayāmāsaturvīrau śastraiḥ śaktāvapi prabho

एकैकमश्वं दशभिर्महेन्द्रस्य जनार्दनः ।विव्याध विशिखैस्तीक्ष्णैरस्त्रयुक्तैर्जनेश्वर॥ 7 ॥

ekaikamaśvaṃ daśabhirmahendrasya janārdanaḥ | vivyādha viśikhaistīkṣṇairastrayuktairjaneśvara

शैब्याद्यानपि देवेन्द्रः शरैरमरसत्तमः ।छादयामास राजेन्द्र घोरैरस्त्राभिमन्त्रितैः॥ 8 ॥

śaibyādyānapi devendraḥ śarairamarasattamaḥ | chādayāmāsa rājendra ghorairastrābhimantritaiḥ

स च बाणसहस्रैश्च कृष्णो गजमवाकिरत् ।गरुडं च महातेजा बलभिद्धरिवाहनम्॥ 9 ॥

sa ca bāṇasahasraiśca kṛṣṇo gajamavākirat | garuḍaṃ ca mahātejā balabhiddharivāhanam

भूयिष्ठाभ्यां रथाभ्यां तौ तदहः शत्रुदारणौ ।युयुधाते महात्मानौ नारायणसुराधिपौ॥ 10 ॥

bhūyiṣṭhābhyāṃ rathābhyāṃ tau tadahaḥ śatrudāraṇau | yuyudhāte mahātmānau nārāyaṇasurādhipau

चकम्पे वसुधा कृत्स्ना नौर्जलस्थेव भारत ।दिशां दाहेन दिग्देशाः संवृताश्च समन्ततः॥ 11 ॥

cakampe vasudhā kṛtsnā naurjalastheva bhārata | diśāṃ dāhena digdeśāḥ saṃvṛtāśca samantataḥ

चेलुर्गिरिवराश्चैव पेतुश्च शतशो द्रुमाः ।पेतुश्च धरणीपृष्ठे मर्त्या धर्मगुणान्विताः॥ 12 ॥

celurgirivarāścaiva petuśca śataśo drumāḥ | petuśca dharaṇīpṛṣṭhe martyā dharmaguṇānvitāḥ

निर्घाताः शतशश्चैव पेतुस्तत्र नराधिप ।ऊहुश्च सरितः सर्वाः प्रतिस्रोतो विशाम्पते॥ 13 ॥

nirghātāḥ śataśaścaiva petustatra narādhipa | ūhuśca saritaḥ sarvāḥ pratisroto viśāmpate

विष्वग्वाता ववुश्चैव पेतुरुल्काश्च निष्प्रभाः ।मुहुर्मुहुर्भूतसङ्घा रथनादेन मोहिताः॥ 14 ॥

viṣvagvātā vavuścaiva peturulkāśca niṣprabhāḥ | muhurmuhurbhūtasaṅghā rathanādena mohitāḥ

प्रजज्वाल जले चैव वह्निर्जनपदेश्वर ।युयुधुश्च ग्रहैः सार्द्धं ग्रहा नभसि सर्वतः॥ 15 ॥

prajajvāla jale caiva vahnirjanapadeśvara | yuyudhuśca grahaiḥ sārddhaṃ grahā nabhasi sarvataḥ

ज्योतींषि शतशः पेतुः स्वर्गाच्च धरणीतले ।दिशां गजाः प्रकुपिता नागाश्च धरणीतले॥ 16 ॥

jyotīṃṣi śataśaḥ petuḥ svargācca dharaṇītale | diśāṃ gajāḥ prakupitā nāgāśca dharaṇītale

गर्दभारुणसंस्थानैश्छिन्नाभ्रैश्चावृतं नभः ।विनदद्भिर्महारावैरुल्काशोणितवर्षिभिः॥ 17 ॥

gardabhāruṇasaṃsthānaiśchinnābhraiścāvṛtaṃ nabhaḥ | vinadadbhirmahārāvairulkāśoṇitavarṣibhiḥ

न भूर्न द्यौर्न गगनं नरेन्द्रवृषभाभवन् ।स्वस्थानि सुरवीरौ तु दृष्ट्वा युद्धगतौ तदा॥ 18 ॥

na bhūrna dyaurna gaganaṃ narendravṛṣabhābhavan | svasthāni suravīrau tu dṛṣṭvā yuddhagatau tadā

जेपुर्मुनिगणा मन्त्राञ्जगतो हितकाम्यया ।ब्राह्मणाश्च महात्मानो ह्यतिष्ठंस्तेषु सत्वराः॥ 19 ॥

jepurmunigaṇā mantrāñjagato hitakāmyayā | brāhmaṇāśca mahātmāno hyatiṣṭhaṃsteṣu satvarāḥ

ततो ब्रह्मा महातेजाः कश्यपं वाक्यमब्रवीत् ।गच्छ बध्वा सहादित्या पुत्रौ वारय सुव्रत॥ 20 ॥

tato brahmā mahātejāḥ kaśyapaṃ vākyamabravīt | gaccha badhvā sahādityā putrau vāraya suvrata

स तथेति तदा देवमुक्त्वा पद्मभवं मुनिः ।जगाम रथमास्थाय तस्थौ नरवरान्तिके॥ 21 ॥

sa tatheti tadā devamuktvā padmabhavaṃ muniḥ | jagāma rathamāsthāya tasthau naravarāntike

स्थितं तु कश्यपं दृष्ट्वा सहादित्या तदन्तरा ।उभौ रथाभ्यां धरणीमवतीर्णौ महाबलौ॥ 22 ॥

sthitaṃ tu kaśyapaṃ dṛṣṭvā sahādityā tadantarā | ubhau rathābhyāṃ dharaṇīmavatīrṇau mahābalau

न्यस्तशस्त्रौ च तौ वीरौ ववन्दतुररिन्दमौ ।पितरौ धर्मतत्त्वज्ञौ सर्वभूतहिते रतौ॥ 23 ॥

nyastaśastrau ca tau vīrau vavandaturarindamau | pitarau dharmatattvajñau sarvabhūtahite ratau

उभौ गृहीत्वा हस्ताभ्यामदितिस्त्वब्रवीद् वचः ।असोदराविवैवं किमन्योन्यं हन्तुमिच्छतः॥ 24 ॥

ubhau gṛhītvā hastābhyāmaditistvabravīd vacaḥ | asodarāvivaivaṃ kimanyonyaṃ hantumicchataḥ

स्वल्पमर्थं पुरस्कृत्य प्रवृत्तमतिदारुणम् ।सदृशं नेति पश्यामि सर्वथा मम पुत्रयोः॥ 25 ॥

svalpamarthaṃ puraskṛtya pravṛttamatidāruṇam | sadṛśaṃ neti paśyāmi sarvathā mama putrayoḥ

श्रोतव्यं यदि मातुश्च पितुश्चैव प्रजापतेः ।न्यस्तशस्त्रौ स्थितौ भूत्वा कुरुतं वचनं मम॥ 26 ॥

śrotavyaṃ yadi mātuśca pituścaiva prajāpateḥ | nyastaśastrau sthitau bhūtvā kurutaṃ vacanaṃ mama

तथेत्युक्त्वा च तौ देवौ स्नातुकामौ महाबलौ ।गङ्गां जग्मतुरेवाथ प्रजल्पन्तौ परस्परम्॥ 27 ॥

tathetyuktvā ca tau devau snātukāmau mahābalau | gaṅgāṃ jagmaturevātha prajalpantau parasparam

त्वं प्रभुर्लोककृत् कृत्स्नराज्येऽहं स्थापितस्त्वया ।स्थापयित्वा कथं नाम पुनर्मामवमन्यसे॥ 28 ॥

tvaṃ prabhurlokakṛt kṛtsnarājye'haṃ sthāpitastvayā | sthāpayitvā kathaṃ nāma punarmāmavamanyase

भ्रातृत्वमुपगम्यैव ज्येष्ठत्वं चाप्यपोह्य च ।कथं कमलपत्राक्ष निर्वाणं कर्तुमिच्छसि॥ 29 ॥

bhrātṛtvamupagamyaiva jyeṣṭhatvaṃ cāpyapohya ca | kathaṃ kamalapatrākṣa nirvāṇaṃ kartumicchasi

स्नातौ तु जाह्नवीतोये पुनरभ्यागतौ नृप ।यत्रादितिः कश्यपश्च महात्मानौ दृढव्रतौ॥ 30 ॥

snātau tu jāhnavītoye punarabhyāgatau nṛpa | yatrāditiḥ kaśyapaśca mahātmānau dṛḍhavratau

प्रियसङ्गमनं नाम तं देशं मुनयोऽवदन् ।यत्र तौ सङ्गतौ चोभौ पितृभ्यां कमलेक्षणौ॥ 31 ॥

priyasaṅgamanaṃ nāma taṃ deśaṃ munayo'vadan | yatra tau saṅgatau cobhau pitṛbhyāṃ kamalekṣaṇau

ततः शक्रस्य कौरव्य दत्त्वा वाचाभयं तदा ।यत्र देवगणाः सर्वे समेता धर्मचारिणः॥ 32 ॥

tataḥ śakrasya kauravya dattvā vācābhayaṃ tadā | yatra devagaṇāḥ sarve sametā dharmacāriṇaḥ

ततो ययुर्विमानैस्तु देवाः सर्वे त्रिविष्टपम् ।ऋद्ध्या परमया युक्तास्तेषामेवानुरूपया॥ 33 ॥

tato yayurvimānaistu devāḥ sarve triviṣṭapam | ṛddhyā paramayā yuktāsteṣāmevānurūpayā

कश्यपश्चादितिश्चैव तथा शक्रजनार्दनौ ।विमानमेकमारुह्य गता राजंस्त्रिविष्टपम्॥ 34 ॥

kaśyapaścāditiścaiva tathā śakrajanārdanau | vimānamekamāruhya gatā rājaṃstriviṣṭapam

ते शक्रसदनं प्राप्ता रम्यं सर्वगुणान्वितम् ।ऊषुरेकत्र कौरव्य मुदिता धर्मचारिणः॥ 35 ॥

te śakrasadanaṃ prāptā ramyaṃ sarvaguṇānvitam | ūṣurekatra kauravya muditā dharmacāriṇaḥ

शची तु कश्यपं पत्न्या सहितं धर्मवत्सला ।उपाचरन्महात्मानं सर्वभूतहिते रतम्॥ 36 ॥

śacī tu kaśyapaṃ patnyā sahitaṃ dharmavatsalā | upācaranmahātmānaṃ sarvabhūtahite ratam

ततस्तस्यां प्रभातायां रजन्यामब्रवीद्धरिम् ।अदितिर्धर्मतत्त्वज्ञा सर्वभूतहितं वचः॥ 37 ॥

tatastasyāṃ prabhātāyāṃ rajanyāmabravīddharim | aditirdharmatattvajñā sarvabhūtahitaṃ vacaḥ

उपेन्द्र द्वारकां गच्छ पारिजातं नयस्व च ।वध्वा सम्प्रापयस्वेश पुण्यकं हृदये स्थितम्॥ 38 ॥

upendra dvārakāṃ gaccha pārijātaṃ nayasva ca | vadhvā samprāpayasveśa puṇyakaṃ hṛdaye sthitam

पुण्यके सत्यया प्राप्ते पुनरेष त्वया तरुः ।नन्दने पुरुषश्रेष्ठ स्थाप्यः स्थाने यथोचिते॥ 39 ॥

puṇyake satyayā prāpte punareṣa tvayā taruḥ | nandane puruṣaśreṣṭha sthāpyaḥ sthāne yathocite

एवमस्त्विति कृष्णेन देवमाता यशस्विनी ।उक्ता धर्मगुणैर्युक्ता नारदेन महात्मना॥ 40 ॥

evamastviti kṛṣṇena devamātā yaśasvinī | uktā dharmaguṇairyuktā nāradena mahātmanā

ततोऽभिवाद्य पितरं मातरं च जनार्दनः ।महेन्द्रं सह शच्याथ प्रतस्थे द्वारकां प्रति॥ 41 ॥

tato'bhivādya pitaraṃ mātaraṃ ca janārdanaḥ | mahendraṃ saha śacyātha pratasthe dvārakāṃ prati

ददौ कृष्णाय पौलोमी नियोगान् कुरुनन्दन ।सर्वासामेव कृष्णस्य भार्याणां धर्मचारिणी॥ 42 ॥

dadau kṛṣṇāya paulomī niyogān kurunandana | sarvāsāmeva kṛṣṇasya bhāryāṇāṃ dharmacāriṇī

दिव्यानां सर्वरत्नानां वाससां च मनस्विनी ।नानारागविरक्तानां सदैवारजसामपि॥ 43 ॥

divyānāṃ sarvaratnānāṃ vāsasāṃ ca manasvinī | nānārāgaviraktānāṃ sadaivārajasāmapi

भार्याणां च सहस्राणि यानि षोडश माधवे ।प्रतिगृह्य महातेजाः प्रययौ द्वारकां प्रति॥ 44 ॥

bhāryāṇāṃ ca sahasrāṇi yāni ṣoḍaśa mādhave | pratigṛhya mahātejāḥ prayayau dvārakāṃ prati

सम्पूज्यमानो द्युतिमान् खेचरैः पुण्यकर्मभिः ।ससात्यकिः सपुत्रश्च प्राप्तो रैवतकं गिरिम्॥ 45 ॥

sampūjyamāno dyutimān khecaraiḥ puṇyakarmabhiḥ | sasātyakiḥ saputraśca prāpto raivatakaṃ girim

स तत्र स्थापयित्वा च पारिजातं वरद्रुमम् ।सात्यकं प्रेषयामास द्वारकां द्वारशालिनीम्॥ 46 ॥

sa tatra sthāpayitvā ca pārijātaṃ varadrumam | sātyakaṃ preṣayāmāsa dvārakāṃ dvāraśālinīm

पारिजातमिहानीतं महेन्द्रसदनान्मया ।निवेदय महाबाहो भैमानां भैमवर्द्धन॥ 47 ॥

pārijātamihānītaṃ mahendrasadanānmayā | nivedaya mahābāho bhaimānāṃ bhaimavarddhana

अद्य द्वारवतीं चैव पारिजातमहं द्रुमम् ।प्रवेशयिष्ये नगरे शोभा प्रक्रियतां शुभा॥ 48 ॥

adya dvāravatīṃ caiva pārijātamahaṃ drumam | praveśayiṣye nagare śobhā prakriyatāṃ śubhā

इत्युक्तः सात्यको गत्वा तथोक्त्वा पुनरागतः ।कुमारैर्नागरैः सार्द्धं साम्बप्रभृतिभिः प्रभो॥ 49 ॥

ityuktaḥ sātyako gatvā tathoktvā punarāgataḥ | kumārairnāgaraiḥ sārddhaṃ sāmbaprabhṛtibhiḥ prabho

ततोऽग्रतः पारिजातमारोप्य गरुडे तदा ।प्रद्युम्नो द्वारकां रम्यां विवेश रथिनां वरः॥ 50 ॥

tato'grataḥ pārijātamāropya garuḍe tadā | pradyumno dvārakāṃ ramyāṃ viveśa rathināṃ varaḥ

शैब्यादिहययुक्तेन रथेनानुययौ हरिः ।तस्याथ रथमुख्येन सात्यकः साम्ब एव च॥ 51 ॥

śaibyādihayayuktena rathenānuyayau hariḥ | tasyātha rathamukhyena sātyakaḥ sāmba eva ca

ये त्वन्ये नृप वार्ष्णेया यानैर्बहुविधैस्तथा ।ययुः प्रहृष्टास्तत् कर्म पूजयन्तो महात्मनः॥ 52 ॥

ye tvanye nṛpa vārṣṇeyā yānairbahuvidhaistathā | yayuḥ prahṛṣṭāstat karma pūjayanto mahātmanaḥ

सात्यकाद् विस्तरं श्रुत्वा यादवा नागरास्तथा ।विस्मयं परमं जग्मुरप्रमेयस्य कर्मणा॥ 53 ॥

sātyakād vistaraṃ śrutvā yādavā nāgarāstathā | vismayaṃ paramaṃ jagmuraprameyasya karmaṇā

तं दिव्यकुसुमं वृक्षं दृष्ट्वाऽऽनर्तनिवासिनः ।राजन् न ततृपुर्हृष्टाः पश्यमाना महोदयम्॥ 54 ॥

taṃ divyakusumaṃ vṛkṣaṃ dṛṣṭvā''nartanivāsinaḥ | rājan na tatṛpurhṛṣṭāḥ paśyamānā mahodayam

तमद्भुतमचिन्त्यं च मदकेलिकलाण्डजम् ।वृक्षोत्तमं पश्यतां वै वृद्धानामगमज्जरा॥ 55 ॥

tamadbhutamacintyaṃ ca madakelikalāṇḍajam | vṛkṣottamaṃ paśyatāṃ vai vṛddhānāmagamajjarā

ये त्वन्धचक्षुषः सर्वे तेऽभवन् दिव्यचक्षुषः ।विरोगा रोगिणश्चासन् घ्रात्वा गन्धं वनस्पतेः॥ 56 ॥

ye tvandhacakṣuṣaḥ sarve te'bhavan divyacakṣuṣaḥ | virogā rogiṇaścāsan ghrātvā gandhaṃ vanaspateḥ

लपन्तः कौकिलाञ्छ्वेताञ्छ्रुत्वाऽऽनर्तनिवासिनः ।बभूवुर्हृष्टमनसो ववन्दुश्च जनार्दनम्॥ 57 ॥

lapantaḥ kaukilāñchvetāñchrutvā''nartanivāsinaḥ | babhūvurhṛṣṭamanaso vavanduśca janārdanam

नानाविधानि तूर्याणि गेयानि मधुराणि च ।शुश्रुवुस्तस्य वृक्षस्य नातिदूरं गता नराः॥ 58 ॥

nānāvidhāni tūryāṇi geyāni madhurāṇi ca | śuśruvustasya vṛkṣasya nātidūraṃ gatā narāḥ

योऽयं सङ्कल्पयामास गन्धं हृद्यं नरस्तथा ।स तदैव तमाजघ्रे पारिजातसमुद्भवम्॥ 59 ॥

yo'yaṃ saṅkalpayāmāsa gandhaṃ hṛdyaṃ narastathā | sa tadaiva tamājaghre pārijātasamudbhavam

ततः प्रविश्य रम्यां तु द्वारकां यदुनन्दनः ।वसुदेवं महात्मानं ददृशे देवकीं तथा॥ 60 ॥

tataḥ praviśya ramyāṃ tu dvārakāṃ yadunandanaḥ | vasudevaṃ mahātmānaṃ dadṛśe devakīṃ tathā

कुकुराधिपतिं चैव बलं भ्रातरमेव च ।वृद्धाश्च यादवानां ये मानार्हानमरोपमान्॥ 61 ॥

kukurādhipatiṃ caiva balaṃ bhrātarameva ca | vṛddhāśca yādavānāṃ ye mānārhānamaropamān

विसृज्य तान् वै भगवाननादिनिधनोऽच्युतः ।सम्पूज्य च यथान्यायं स्वमेव भवनं गतः॥ 62 ॥

visṛjya tān vai bhagavānanādinidhano'cyutaḥ | sampūjya ca yathānyāyaṃ svameva bhavanaṃ gataḥ

स सत्यभामया वासं विवेश मधुसूदनः ।पारिजातं तरुश्रेष्ठं ग्रहाय गदपूर्वजः॥ 63 ॥

sa satyabhāmayā vāsaṃ viveśa madhusūdanaḥ | pārijātaṃ taruśreṣṭhaṃ grahāya gadapūrvajaḥ

सा देवी पूजयामास प्रहृष्टा वासवानुजम् ।प्रतिजग्राह तं चापि पारिजातं महाद्रुमम्॥ 64 ॥

sā devī pūjayāmāsa prahṛṣṭā vāsavānujam | pratijagrāha taṃ cāpi pārijātaṃ mahādrumam

मनीषितेन स तरुरल्पो भवति भारत ।महांश्च वासुदेवस्य तदद्भुतमभून्महत्॥ 65 ॥

manīṣitena sa taruralpo bhavati bhārata | mahāṃśca vāsudevasya tadadbhutamabhūnmahat

कदाचिद् द्वारकां सर्वां प्रच्छादयति भारत ।कदाचिद्धस्तधार्यस्तु भवत्यङ्गुष्ठसन्निभः॥ 66 ॥

kadācid dvārakāṃ sarvāṃ pracchādayati bhārata | kadāciddhastadhāryastu bhavatyaṅguṣṭhasannibhaḥ

ननन्द सत्या कौरव्य देवी प्राप्य मनोरथम् ।पुण्यकार्थं तु सम्भारान् सम्भर्तुमुपचक्रमे॥ 67 ॥

nananda satyā kauravya devī prāpya manoratham | puṇyakārthaṃ tu sambhārān sambhartumupacakrame

यानि द्रव्याणि कौरव्य जम्बूद्वीपे तु कानिचित् ।योग्यानि तानि कृष्णेन सम्भृतानि महात्मना॥ 68 ॥

yāni dravyāṇi kauravya jambūdvīpe tu kānicit | yogyāni tāni kṛṣṇena sambhṛtāni mahātmanā

मुनिं तदासस्मृतवान् स नारदं जनार्दनः सर्वगुणोचितं वशी ।प्रतिग्रहार्थं व्रतकस्य सत्यया यथोपदिष्टस्य पुरन्दरानुजः॥ 69 ॥

muniṃ tadāsasmṛtavān sa nāradaṃ janārdanaḥ sarvaguṇocitaṃ vaśī | pratigrahārthaṃ vratakasya satyayā yathopadiṣṭasya purandarānujaḥ