Parva 3, Adhyāya 5

व्यासादीनां गमनं, जनमेजयस्य अश्वमेधयागे इन्द्रस्य विघ्नं, जनमेजयेन इन्द्राय शापं, ब्राह्मणानां निर्वासनं स्वपत्न्याः भर्त्सना, विश्वावसुना जनमेजयाय परामर्शं इत्येवमाश्वासयतो राजानं जनमेजयम् ।अतीतानागतं वाक्यमृषेः परिषदा श्रुतम्॥ 1 ॥

vyāsādīnāṃ gamanaṃ, janamejayasya aśvamedhayāge indrasya vighnaṃ, janamejayena indrāya śāpaṃ, brāhmaṇānāṃ nirvāsanaṃ svapatnyāḥ bhartsanā, viśvāvasunā janamejayāya parāmarśaṃ ityevamāśvāsayato rājānaṃ janamejayam | atītānāgataṃ vākyamṛṣeḥ pariṣadā śrutam

अमृतस्येव संवाहः प्रभा चन्द्रमसो यथा ।अतर्पयत तच्छ्रोत्रं महर्षेर्वाक्ययो रसः॥ 2 ॥

amṛtasyeva saṃvāhaḥ prabhā candramaso yathā | atarpayata tacchrotraṃ maharṣervākyayo rasaḥ

धर्मकामार्थसंयुक्तं करुणं वीरहर्षणम् ।रमणीयं तदाख्यानं कृत्स्नं परिषदा श्रुतम्॥ 3 ॥

dharmakāmārthasaṃyuktaṃ karuṇaṃ vīraharṣaṇam | ramaṇīyaṃ tadākhyānaṃ kṛtsnaṃ pariṣadā śrutam

केचिदश्रूणि मुमुचुः श्रुत्वा दध्युस्तथापरे ।इतिहासं तमृषिणा पाणाविव निदर्शितम्॥ 4 ॥

kecidaśrūṇi mumucuḥ śrutvā dadhyustathāpare | itihāsaṃ tamṛṣiṇā pāṇāviva nidarśitam

सदस्यान् सोऽभ्थनुज्ञाय कृत्वा चापि प्रदक्षिणाम् ।पुनर्द्रक्ष्याम इत्युक्त्वा जगाम भगवानृषिः॥ 5 ॥

sadasyān so'bhthanujñāya kṛtvā cāpi pradakṣiṇām | punardrakṣyāma ityuktvā jagāma bhagavānṛṣiḥ

अनुजग्मुस्तदा सर्वे प्रयान्तमृषिसत्तमम् ।लोके प्रवदतां श्रेष्ठं ये विशिष्टास्तपोधनाः॥ 6 ॥

anujagmustadā sarve prayāntamṛṣisattamam | loke pravadatāṃ śreṣṭhaṃ ye viśiṣṭāstapodhanāḥ

याते भगवति व्यासे तदा ब्रह्मर्षिभिः सह ।ऋत्विजः पार्थिवाश्चैव प्रतिजग्मुर्यथागतम्॥ 7 ॥

yāte bhagavati vyāse tadā brahmarṣibhiḥ saha | ṛtvijaḥ pārthivāścaiva pratijagmuryathāgatam

पन्नगानां सुघोराणां कृत्वा तां वैरयातनाम् ।जगाम रोषमुन्मृज्य राजा विषमिवोरगः॥ 8 ॥

pannagānāṃ sughorāṇāṃ kṛtvā tāṃ vairayātanām | jagāma roṣamunmṛjya rājā viṣamivoragaḥ

होत्राग्निदीप्तशिरसं परित्राय च तक्षकम् ।आस्तीकोऽथाश्रमपदं जगाम स महामुनिः॥ 9 ॥

hotrāgnidīptaśirasaṃ paritrāya ca takṣakam | āstīko'thāśramapadaṃ jagāma sa mahāmuniḥ

राजापि हास्तिनपुरं जगाम स्वजनावृतः ।अन्वशासच्च मुदितस्तदा प्रमुदिताः प्रजाः॥ 10 ॥

rājāpi hāstinapuraṃ jagāma svajanāvṛtaḥ | anvaśāsacca muditastadā pramuditāḥ prajāḥ

कस्यचित् त्वथ कालस्य स राजा जनमेजयः ।दीक्षितो वाजिमेधेन विधिवद् भूरिदक्षिणः॥ 11 ॥

kasyacit tvatha kālasya sa rājā janamejayaḥ | dīkṣito vājimedhena vidhivad bhūridakṣiṇaḥ

संज्ञप्तमश्वं तत्रास्य देवी काश्या वपुष्टमा ।संविवेशोपगम्याथ विधिदृष्टेन कर्मणा॥ 12 ॥

saṃjñaptamaśvaṃ tatrāsya devī kāśyā vapuṣṭamā | saṃviveśopagamyātha vidhidṛṣṭena karmaṇā

तां तु सर्वानवद्याङ्गीं चकमे वासवस्तदा ।संज्ञप्तमश्वमाविश्य तया मिश्रीबभूव सः॥ 13 ॥

tāṃ tu sarvānavadyāṅgīṃ cakame vāsavastadā | saṃjñaptamaśvamāviśya tayā miśrībabhūva saḥ

तस्मिन् विकारे जनिते विदित्वा तत्त्वतश्च तत् ।असंज्ञप्तोऽयमश्वस्ते ध्वंसेत्यध्वर्युमब्रवीत्॥ 14 ॥

tasmin vikāre janite viditvā tattvataśca tat | asaṃjñapto'yamaśvaste dhvaṃsetyadhvaryumabravīt

अध्वर्युर्ज्ञानसम्पन्नस्तदिन्द्रस्य विचेष्टितम् ।कथयामास राजर्षेः शशाप स पुरन्दरम्॥ 15 ॥

adhvaryurjñānasampannastadindrasya viceṣṭitam | kathayāmāsa rājarṣeḥ śaśāpa sa purandaram

यद्यस्ति मे यज्ञफलं तपो वा रक्षतः प्रजाः ।फलेनानेन सर्वेण ब्रवीमि श्रूयतामिदम्॥ 16 ॥

yadyasti me yajñaphalaṃ tapo vā rakṣataḥ prajāḥ | phalenānena sarveṇa bravīmi śrūyatāmidam

अद्यप्रभृति देवेन्द्रमजितेन्द्रियमस्थिरम् ।क्षत्रिया वाजिमेधेन न यक्ष्यन्तीति शौनक॥ 17 ॥

adyaprabhṛti devendramajitendriyamasthiram | kṣatriyā vājimedhena na yakṣyantīti śaunaka

ऋत्विजश्चाब्रवीत् क्रुद्धः स राजा जनमेजयः ।दौर्बल्यं भवतामेतद् यदय धर्षितः क्रतुः॥ 18 ॥

ṛtvijaścābravīt kruddhaḥ sa rājā janamejayaḥ | daurbalyaṃ bhavatāmetad yadaya dharṣitaḥ kratuḥ

विषये मे न वस्तव्यं गच्छध्वं सह बान्धवैः ।इत्युक्तास्तत्यजुर्विप्रास्तं नृपं जातमन्यवः॥ 19 ॥

viṣaye me na vastavyaṃ gacchadhvaṃ saha bāndhavaiḥ | ityuktāstatyajurviprāstaṃ nṛpaṃ jātamanyavaḥ

अमर्षादन्वशासच्च पत्नीशालागताः स्त्रियः ।राजा परमधर्मज्ञस्तामसौ जनमेजयः॥ 20 ॥

amarṣādanvaśāsacca patnīśālāgatāḥ striyaḥ | rājā paramadharmajñastāmasau janamejayaḥ

असतीं वपुष्टमामेतां निर्यातयत मे गृहात् ।यया मे चरणौ मूर्ध्नि पातितौ रेणुगुण्ठितौ॥ 21 ॥

asatīṃ vapuṣṭamāmetāṃ niryātayata me gṛhāt | yayā me caraṇau mūrdhni pātitau reṇuguṇṭhitau

शौण्डीर्यं मेऽनया भग्नं यशो मानश्च दूषितः ।न चैनां द्रष्टुमिच्छामि परिक्लिष्टामिव स्रजम्॥ 22 ॥

śauṇḍīryaṃ me'nayā bhagnaṃ yaśo mānaśca dūṣitaḥ | na caināṃ draṣṭumicchāmi parikliṣṭāmiva srajam

न स्वादु सोऽश्नाति नरः सुखं स्वपिति वा रहः ।अन्वास्ते यः प्रियां भार्यां परेण मृदितामिह ।पुनर्नैवोपभुञ्जीत श्वावलीढं हविर्यथा॥ 23 ॥

na svādu so'śnāti naraḥ sukhaṃ svapiti vā rahaḥ | anvāste yaḥ priyāṃ bhāryāṃ pareṇa mṛditāmiha | punarnaivopabhuñjīta śvāvalīḍhaṃ haviryathā

एवमुच्चैः प्रभाषन्तं क्रुद्धं पारीक्षितं नृपम् ।गन्धर्वराजः प्रोवाच विश्वावसुरिदं वचः॥ 24 ॥

evamuccaiḥ prabhāṣantaṃ kruddhaṃ pārīkṣitaṃ nṛpam | gandharvarājaḥ provāca viśvāvasuridaṃ vacaḥ

त्रियज्ञशतयज्वानं वासवस्त्वां न मृष्यते ।अप्सरास्तेन पत्नी ते विहितेयं वपुष्टमा॥ 25 ॥

triyajñaśatayajvānaṃ vāsavastvāṃ na mṛṣyate | apsarāstena patnī te vihiteyaṃ vapuṣṭamā

रम्भानामाप्सरा देवी काशिराजसुता मता ।सैषा योषिद्वरा राजन् रत्नभूतानुभूयताम्॥ 26 ॥

rambhānāmāpsarā devī kāśirājasutā matā | saiṣā yoṣidvarā rājan ratnabhūtānubhūyatām

यज्ञे विवरमासाद्य विघ्नमिन्द्रेण ते कृतम् ।यज्वा ह्यसि कुरुश्रेष्ठ समृद्ध्या वासवोपमः॥ 97 ॥

yajñe vivaramāsādya vighnamindreṇa te kṛtam | yajvā hyasi kuruśreṣṭha samṛddhyā vāsavopamaḥ

बिभेत्यभिभवाच्छक्रस्तव क्रतुफलैर्नृप ।तस्मादावर्तितश्चैव क्रतुरिन्द्रेण ते विभो॥ 28 ॥

bibhetyabhibhavācchakrastava kratuphalairnṛpa | tasmādāvartitaścaiva kraturindreṇa te vibho

मायैषा वासवेनेह प्रयुक्ता विघ्नमिच्छता ।क्रतोर्विवरमासाद्य संज्ञप्तं दृश्य वाजिनम्॥ 29 ॥

māyaiṣā vāsaveneha prayuktā vighnamicchatā | kratorvivaramāsādya saṃjñaptaṃ dṛśya vājinam

रतिमिन्द्रेण रम्भायां मन्यसे यां वपुष्टमाम् ।अथ ते गुरवः शप्तास्त्रियज्ञशतयाजिनः॥ 30 ॥

ratimindreṇa rambhāyāṃ manyase yāṃ vapuṣṭamām | atha te guravaḥ śaptāstriyajñaśatayājinaḥ

भ्रंशितस्त्वं च विप्राश्च बलादिन्द्रसमादिह ।त्वत्तश्चैव सुदुर्धर्षात् त्रियज्ञशतयाजिनः॥ 31 ॥

bhraṃśitastvaṃ ca viprāśca balādindrasamādiha | tvattaścaiva sudurdharṣāt triyajñaśatayājinaḥ

बिभेति हि सदा त्वत्तो ब्राह्मणेभ्योऽपि वासवः ।एकेन वै तदुभयं तीर्णे शक्रेण मायया॥ 32 ॥

bibheti hi sadā tvatto brāhmaṇebhyo'pi vāsavaḥ | ekena vai tadubhayaṃ tīrṇe śakreṇa māyayā

स एष सुमहातेजा विजिगीषुः पुरन्दरः ।कथमन्यैरनाचीर्णं नप्तुर्दारानतिक्रमेत्॥ 33 ॥

sa eṣa sumahātejā vijigīṣuḥ purandaraḥ | kathamanyairanācīrṇaṃ napturdārānatikramet

यथैव हि परा बुद्धिः परो धर्मः परो दमः ।यथैव परमैश्वर्यं कीर्तितं हरिवाहने ।तथैव त्वयि दुर्धर्षे त्रियज्ञशतयाजिनि॥ 34 ॥

yathaiva hi parā buddhiḥ paro dharmaḥ paro damaḥ | yathaiva paramaiśvaryaṃ kīrtitaṃ harivāhane | tathaiva tvayi durdharṣe triyajñaśatayājini

मा वासवं मा च गुरुमात्मानं मा वपुष्टमाम् ।गच्छ दोषेण कालो हि सर्वथा दुरतिक्रमः॥ 35 ॥

mā vāsavaṃ mā ca gurumātmānaṃ mā vapuṣṭamām | gaccha doṣeṇa kālo hi sarvathā duratikramaḥ

ऐश्वर्येणाश्वमाविश्य देवेन्द्रेणासि रोषितः ।आनुकूल्येन देवस्य वर्तितव्यं सुखार्थिना॥ 36 ॥

aiśvaryeṇāśvamāviśya devendreṇāsi roṣitaḥ | ānukūlyena devasya vartitavyaṃ sukhārthinā

दुस्तरं प्रतिकूलं हि प्रतिस्रोत इवाम्भसः ।स्त्रीरत्नमुपभुङ्क्ष्वेमामपापां विगतज्वरः॥ 37 ॥

dustaraṃ pratikūlaṃ hi pratisrota ivāmbhasaḥ | strīratnamupabhuṅkṣvemāmapāpāṃ vigatajvaraḥ

अपापास्त्यज्यमाना वै त्यजेयुरपि योषितः ।अदुष्टास्तु स्त्रियो राजन्दिव्यास्तु सविशेषतः॥ 38 ॥

apāpāstyajyamānā vai tyajeyurapi yoṣitaḥ | aduṣṭāstu striyo rājandivyāstu saviśeṣataḥ

भानोः प्रभा शिखा वह्नेर्वेदी होत्रे तथाहुतिः ।परामृष्टाप्यसंसक्ता नोपदुष्यन्ति योषितः॥ 39 ॥

bhānoḥ prabhā śikhā vahnervedī hotre tathāhutiḥ | parāmṛṣṭāpyasaṃsaktā nopaduṣyanti yoṣitaḥ

ग्राह्या लालयितव्याश्च पूज्याश्च सततं बुधैः ।शीलवत्यो नमस्कार्याः पूज्याः श्रिय इव स्त्रियः॥ 40 ॥

grāhyā lālayitavyāśca pūjyāśca satataṃ budhaiḥ | śīlavatyo namaskāryāḥ pūjyāḥ śriya iva striyaḥ