Parva 3, Adhyāya 20

ब्रह्मणा योगधारणापूर्वकेन सृष्टा मानसिक सृष्ट्याः वर्णनं ततोऽन्यां धारणां गत्वा मनसा स पितामहः ।ब्रह्मकर्मसमारम्भं निर्मुक्तेनान्तरात्मना॥ 1 ॥

brahmaṇā yogadhāraṇāpūrvakena sṛṣṭā mānasika sṛṣṭyāḥ varṇanaṃ tato'nyāṃ dhāraṇāṃ gatvā manasā sa pitāmahaḥ | brahmakarmasamārambhaṃ nirmuktenāntarātmanā

सर्वाङ्गधारणां कृत्वा मनसा प्रहसन्निव ।ब्रह्मयोगेन च ब्रह्मा सृजते मनसा प्रजाः॥ 2 ॥

sarvāṅgadhāraṇāṃ kṛtvā manasā prahasanniva | brahmayogena ca brahmā sṛjate manasā prajāḥ

चक्षुषो रूपसम्पन्ना ह्यप्सराः सृजते प्रभुः ।नासिकाग्राच्च गन्धर्वान् सुचित्राम्बरवाससः॥ 3 ॥

cakṣuṣo rūpasampannā hyapsarāḥ sṛjate prabhuḥ | nāsikāgrācca gandharvān sucitrāmbaravāsasaḥ

तुम्बुरुप्रमुखान् सर्वाञ्छतशोऽथ सहस्रशः ।नृत्यवादित्रकुशलान् कुशलान् सामगीतिषु ४॥ ब्रह्मयोगेन योगज्ञः स्वयम्भूर्भगवान् प्रभुः ।चारुनेत्रां सुकेशान्तां सुभ्रूं चारुनिभाननाम्॥ 5 ॥

tumburupramukhān sarvāñchataśo'tha sahasraśaḥ | nṛtyavāditrakuśalān kuśalān sāmagītiṣu 4|| brahmayogena yogajñaḥ svayambhūrbhagavān prabhuḥ | cārunetrāṃ sukeśāntāṃ subhrūṃ cārunibhānanām

पद्मेन शतपत्रेण चारुणा सुविराजिताम् ।स्वक्षां शुचिगिरं सेव्यां ब्राह्मीं मूर्तिमतीं श्रियम्॥ 6 ॥

padmena śatapatreṇa cāruṇā suvirājitām | svakṣāṃ śucigiraṃ sevyāṃ brāhmīṃ mūrtimatīṃ śriyam

ससृजे मनसा ब्रह्मा सम्यक्प्रोक्तेन चेतसा ।भावयोगेन भूतात्मा सर्वप्राणभृतां नृप॥ 7 ॥

sasṛje manasā brahmā samyakproktena cetasā | bhāvayogena bhūtātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ nṛpa

चक्षुषो रूपसम्पन्नाः सृजन् सोऽप्सरसः प्रभुः ।नासिकाग्राच्च गन्धर्वान् सुवासः सुप्रवादितान्॥ 8 ॥

cakṣuṣo rūpasampannāḥ sṛjan so'psarasaḥ prabhuḥ | nāsikāgrācca gandharvān suvāsaḥ supravāditān

गानप्रभाषं सञ्चक्रे गन्धर्वाणामशेषतः ।अन्येषां चैव विप्राणां गानं ब्रह्मप्रभाषितम्॥ 9 ॥

gānaprabhāṣaṃ sañcakre gandharvāṇāmaśeṣataḥ | anyeṣāṃ caiva viprāṇāṃ gānaṃ brahmaprabhāṣitam

पद्भ्यां सृजति भूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।नरकिन्नरयक्षांश्च पिशाचोरगराक्षसान्॥ 10 ॥

padbhyāṃ sṛjati bhūtāni gatimanti dhruvāṇi ca | narakinnarayakṣāṃśca piśācoragarākṣasān

गजान् सिंहांश्च व्याघ्रांश्च मृगांश्चैव सहस्रशः ।तृणजातीश्च बहुधा भावहेतोश्चतुष्पदान्॥ 11 ॥

gajān siṃhāṃśca vyāghrāṃśca mṛgāṃścaiva sahasraśaḥ | tṛṇajātīśca bahudhā bhāvahetoścatuṣpadān

ये तु हस्तान्निखादन्ति कर्मप्राप्तेन हेतुना ।हस्तेभ्यः कर्म ससृजे मन्तव्यं मनसा तथा॥ 12 ॥

ye tu hastānnikhādanti karmaprāptena hetunā | hastebhyaḥ karma sasṛje mantavyaṃ manasā tathā

वायुना स विसर्गं च भूतानां सुखमिच्छता ।उपतस्थे तदानन्दं पञ्चेन्द्रियसमाधिना॥ 13 ॥

vāyunā sa visargaṃ ca bhūtānāṃ sukhamicchatā | upatasthe tadānandaṃ pañcendriyasamādhinā

हृदयादसृजद् गावो बाहुभ्यां पक्षिणस्तथा ।अन्यानि चैव सत्त्वानि तैस्तैर्वेषैः पृथग्विधैः॥ 14 ॥

hṛdayādasṛjad gāvo bāhubhyāṃ pakṣiṇastathā | anyāni caiva sattvāni taistairveṣaiḥ pṛthagvidhaiḥ

ऋषिं त्वङ्गिरसं चैव मुनिं ज्वलिततेजसम् ।ब्रह्मवंशकरं दिव्यं व्यतिषिक्तषडिन्द्रियम्॥ 15 ॥

ṛṣiṃ tvaṅgirasaṃ caiva muniṃ jvalitatejasam | brahmavaṃśakaraṃ divyaṃ vyatiṣiktaṣaḍindriyam

भ्रुवोऽन्तरादजनयद् योगाद् योगेश्वरः प्रभुः ।ब्रह्मवंशकरं दिव्यं भृगुं परमधार्मिकम्॥ 16 ॥

bhruvo'ntarādajanayad yogād yogeśvaraḥ prabhuḥ | brahmavaṃśakaraṃ divyaṃ bhṛguṃ paramadhārmikam

ललाटमध्यादसृजन्नारदं प्रियविग्रहम् ।सनत्कुमारं मूर्ध्नश्च महायोगी पितामहः॥ 17 ॥

lalāṭamadhyādasṛjannāradaṃ priyavigraham | sanatkumāraṃ mūrdhnaśca mahāyogī pitāmahaḥ

अभिषिक्तं तु सोमं च यौवराज्ये पितामहः ।ब्राह्मणानां च राजानं शाश्वतं रजनीश्वरम्॥ 18 ॥

abhiṣiktaṃ tu somaṃ ca yauvarājye pitāmahaḥ | brāhmaṇānāṃ ca rājānaṃ śāśvataṃ rajanīśvaram

तपसा महता युक्तो ग्रहैः सह निशाकरः ।चचार नभसो मध्ये प्रभाभिर्भासयन् जगत्॥ 19 ॥

tapasā mahatā yukto grahaiḥ saha niśākaraḥ | cacāra nabhaso madhye prabhābhirbhāsayan jagat

स गात्रैर्भगवान् योगान्मनसा सिद्धिमागतः ।ससृजे सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च॥ 20 ॥

sa gātrairbhagavān yogānmanasā siddhimāgataḥ | sasṛje sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

तत्र स्थानानि भूतानां योगांश्चैव पृथग्विधान् ।व्यधत्त शतशो ब्रह्मा सर्वभूतपितामहः॥ 21 ॥

tatra sthānāni bhūtānāṃ yogāṃścaiva pṛthagvidhān | vyadhatta śataśo brahmā sarvabhūtapitāmahaḥ

एष ब्रह्ममयो यज्ञो योगः साङ्ख्यश्च तत्त्वतः ।विज्ञानं च स्वभावश्च क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च॥ 22 ॥

eṣa brahmamayo yajño yogaḥ sāṅkhyaśca tattvataḥ | vijñānaṃ ca svabhāvaśca kṣetraṃ kṣetrajña eva ca

एकत्वं च पृथक्त्वं च सम्भवो निधनं तथा ।कालः कालक्षयश्चैव ज्ञेयो विज्ञानमेव च॥ 23 ॥

ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca sambhavo nidhanaṃ tathā | kālaḥ kālakṣayaścaiva jñeyo vijñānameva ca