Parva 3, Adhyāya 27

मधोः पतनात् समस्तेषु प्राणिषु हर्षं, तत्र एकत्रितानां पर्वतानां वसन्त ऋतोश्च वर्णनं, मधुवाहिनी नद्याः प्राकट्यं, गौरीसिद्ध्याः माहात्म्यं मधोर्निपतनं दृष्ट्वा सर्वभूतानि पुष्करे ।प्रहृष्टानि प्रगायन्ति प्रनृत्यन्ति च सर्वशः॥ 1 ॥

madhoḥ patanāt samasteṣu prāṇiṣu harṣaṃ, tatra ekatritānāṃ parvatānāṃ vasanta ṛtośca varṇanaṃ, madhuvāhinī nadyāḥ prākaṭyaṃ, gaurīsiddhyāḥ māhātmyaṃ madhornipatanaṃ dṛṣṭvā sarvabhūtāni puṣkare | prahṛṣṭāni pragāyanti pranṛtyanti ca sarvaśaḥ

सुपार्श्वो गिरिमुख्यस्तु काञ्चनैः शिखरोत्तमैः ।बहुधातुविचित्रैश्च खं लिखन्निव चाबभौ॥ 2 ॥

supārśvo girimukhyastu kāñcanaiḥ śikharottamaiḥ | bahudhātuvicitraiśca khaṃ likhanniva cābabhau

गिरयश्चाभिशोभन्ते धातुभिः समरञ्जिताः ।प्रांशुभिः शिखराग्रैश्च सविद्युत इवाम्बुदाः॥ 3 ॥

girayaścābhiśobhante dhātubhiḥ samarañjitāḥ | prāṃśubhiḥ śikharāgraiśca savidyuta ivāmbudāḥ

पक्षवातोद्धतो रेणुश्चूर्णैः साञ्जनवालुकैः ।छादयन् पर्वताग्राणि महामेघ इवाबभौ॥ 4 ॥

pakṣavātoddhato reṇuścūrṇaiḥ sāñjanavālukaiḥ | chādayan parvatāgrāṇi mahāmegha ivābabhau

मेघसंश्लिष्टशिखराः पक्षविक्षिप्तपादपाः ।काञ्चनोद्भेदबहुलाः खे तिष्ठन्तीव पर्वताः॥ 5 ॥

meghasaṃśliṣṭaśikharāḥ pakṣavikṣiptapādapāḥ | kāñcanodbhedabahulāḥ khe tiṣṭhantīva parvatāḥ

पक्षवन्तः सशिखरा हेमधातुभिरञ्जिताः ।पवनेन समुद्भूतास्त्रासयन्ति विहङ्गमान्॥ 6 ॥

pakṣavantaḥ saśikharā hemadhātubhirañjitāḥ | pavanena samudbhūtāstrāsayanti vihaṅgamān

काञ्चनाः पर्वताः सर्वे स्फाटिकैर्मणिभिश्चिताः ।सूर्यकान्तैश्च बहुभिश्चन्द्रकान्तैश्च निर्मलाः॥ 7 ॥

kāñcanāḥ parvatāḥ sarve sphāṭikairmaṇibhiścitāḥ | sūryakāntaiśca bahubhiścandrakāntaiśca nirmalāḥ

हिमवांश्च महाशैलः श्वेतैर्धातुभिराचितः ।काञ्चनैः शिखराग्रैश्च सूर्यपादप्रकाशितैः॥ 8 ॥

himavāṃśca mahāśailaḥ śvetairdhātubhirācitaḥ | kāñcanaiḥ śikharāgraiśca sūryapādaprakāśitaiḥ

मणिभिश्च प्रकाशद्भिः पक्षान्तरविनिःसृतैः ।ताम्रपुष्पैश्च शिखरैर्दीप्यमानैः स्वतेजसा॥ 9 ॥

maṇibhiśca prakāśadbhiḥ pakṣāntaraviniḥsṛtaiḥ | tāmrapuṣpaiśca śikharairdīpyamānaiḥ svatejasā

मन्दरश्चोग्रशिखरः स्फाटिकैर्मणिभिश्चितः ।वज्रगर्भो निरालम्बैः स्वर्गोपम इवाबभौ॥ 10 ॥

mandaraścograśikharaḥ sphāṭikairmaṇibhiścitaḥ | vajragarbho nirālambaiḥ svargopama ivābabhau

सहस्रशृङ्गः कैलासः शिलाधातुविभूषितः ।तोरणैश्चैव निबिडैः प्रांशुभिश्चैव पादपैः॥ 11 ॥

sahasraśṛṅgaḥ kailāsaḥ śilādhātuvibhūṣitaḥ | toraṇaiścaiva nibiḍaiḥ prāṃśubhiścaiva pādapaiḥ

प्रवादयद्भिर्गन्धर्वैः किन्नरैश्च प्रगायिभिः ।देवकन्याङ्गरागैश्च प्रक्रीडाद्रिरिवाबभौ॥ 12 ॥

pravādayadbhirgandharvaiḥ kinnaraiśca pragāyibhiḥ | devakanyāṅgarāgaiśca prakrīḍādririvābabhau

मधुरैर्वाद्यगीतैश्च नृत्यैश्चाभिनयोद्गतैः ।शृङ्गारैः साङ्गहारैश्च कैलासो मदनायते॥ 13 ॥

madhurairvādyagītaiśca nṛtyaiścābhinayodgataiḥ | śṛṅgāraiḥ sāṅgahāraiśca kailāso madanāyate

आदित्याभासिभिः शृङ्गैर्भिन्नाञ्जनचयोपमैः ।विन्ध्यो नीलाम्बुदश्यामो विभिन्न इव तोयदः॥ 14 ॥

ādityābhāsibhiḥ śṛṅgairbhinnāñjanacayopamaiḥ | vindhyo nīlāmbudaśyāmo vibhinna iva toyadaḥ

धात्वर्थं सर्वभूतानां मेरुपृष्ठे महाबले ।निर्वेमुर्विमलं तोयं मेघजालैरिवोत्तमैः॥ 15 ॥

dhātvarthaṃ sarvabhūtānāṃ merupṛṣṭhe mahābale | nirvemurvimalaṃ toyaṃ meghajālairivottamaiḥ

शिलाभिर्बहुचित्राभिर्धातुभिर्बहुरूपिभिः ।प्रस्रवद्भिर्गुहाद्वारैः सलिलं स्फटिकप्रभम्॥ 16 ॥

śilābhirbahucitrābhirdhātubhirbahurūpibhiḥ | prasravadbhirguhādvāraiḥ salilaṃ sphaṭikaprabham

ग्रीष्मान्ते वायुसङ्गूढा घना इव सविद्युतः ।चित्रैः पुष्पैस्तरुगणाः शोभन्त इव भूषिताः॥ 17 ॥

grīṣmānte vāyusaṅgūḍhā ghanā iva savidyutaḥ | citraiḥ puṣpaistarugaṇāḥ śobhanta iva bhūṣitāḥ

नागाः कनकसम्भूतैर्विचित्रैरिव भूषिताः ।विहङ्गमाभिलीनाश्च लतास्तरुसमाश्रिताः॥ 18 ॥

nāgāḥ kanakasambhūtairvicitrairiva bhūṣitāḥ | vihaṅgamābhilīnāśca latāstarusamāśritāḥ

विलम्बन्त्यः सपुष्पाश्च नृत्यन्ते वायुघट्टिताः ।पवनेन समुद्भूता महता माधवेऽहनि॥ 19 ॥

vilambantyaḥ sapuṣpāśca nṛtyante vāyughaṭṭitāḥ | pavanena samudbhūtā mahatā mādhave'hani

मुमुचुः पुष्पसङ्घातं तोयं वेलेव वर्षति ।फलवद्भिश्च विपुलैः शास्त्रास्कन्धावरोहिभिः ।पादपैर्वर्णबहुलैर्ध्रियेत च वसुन्धरा॥ 20 ॥

mumucuḥ puṣpasaṅghātaṃ toyaṃ veleva varṣati | phalavadbhiśca vipulaiḥ śāstrāskandhāvarohibhiḥ | pādapairvarṇabahulairdhriyeta ca vasundharā

मधुप्रिया मधुकरा मधुमत्ता विहङ्गमाः ।घोषयन्तीव गायन्तः कामस्यागमसम्भवम्॥ 21 ॥

madhupriyā madhukarā madhumattā vihaṅgamāḥ | ghoṣayantīva gāyantaḥ kāmasyāgamasambhavam

विष्णुर्मधोर्निहन्ता च चकार मधुवाहिनीम् ।नदीं प्रस्रवनिर्भेदां सुतीर्था बहुलोदकाम्॥ 22 ॥

viṣṇurmadhornihantā ca cakāra madhuvāhinīm | nadīṃ prasravanirbhedāṃ sutīrthā bahulodakām

अङ्गारवर्णसिकतां मधुतीर्थां मनोरमाम् ।विमलैरम्बुभिः पूर्णां पुष्पसञ्चयवाहिनीम्॥ 23 ॥

aṅgāravarṇasikatāṃ madhutīrthāṃ manoramām | vimalairambubhiḥ pūrṇāṃ puṣpasañcayavāhinīm

विवेश पुष्करं सा तु ब्रह्मणो वाक्यनोदिता ।ऋषिभिश्चानुचरिता ब्रह्मतन्त्रनिषेविभिः॥ 24 ॥

viveśa puṣkaraṃ sā tu brahmaṇo vākyanoditā | ṛṣibhiścānucaritā brahmatantraniṣevibhiḥ

धात्री कपिलरूपेण गौर्भूत्वा क्षरते पयः ।मधुरं वितते यज्ञे ब्रह्मणो वाक्यचोदिता॥ 25 ॥

dhātrī kapilarūpeṇa gaurbhūtvā kṣarate payaḥ | madhuraṃ vitate yajñe brahmaṇo vākyacoditā

सरश्च पृथिवीभूतं सन्धातुं प्राप्तवन्महीम् ।शुद्धं च भजते लोकं शाश्वतं परमाद्भुतम्॥ 26 ॥

saraśca pṛthivībhūtaṃ sandhātuṃ prāptavanmahīm | śuddhaṃ ca bhajate lokaṃ śāśvataṃ paramādbhutam

सरस्वत्याः समुद्भूतं ब्रह्मक्षेत्रे तमोनुदम् ।मरुतीर्थमतिक्रम्य पुष्करेषु विसर्पति॥ 27 ॥

sarasvatyāḥ samudbhūtaṃ brahmakṣetre tamonudam | marutīrthamatikramya puṣkareṣu visarpati

सुचारुरूपा धर्मज्ञा अजा रूपेण छादयन् ।रूपं कनकवर्णाभं तपोयुक्तेन चेतसा॥ 28 ॥

sucārurūpā dharmajñā ajā rūpeṇa chādayan | rūpaṃ kanakavarṇābhaṃ tapoyuktena cetasā

अजगन्धकृतोन्मुक्तः सम्भूतः पर्वतो महान् ।गुरुद्धारगुणप्राणः शाश्वतः सिद्धसेवितः॥ 29 ॥

ajagandhakṛtonmuktaḥ sambhūtaḥ parvato mahān | guruddhāraguṇaprāṇaḥ śāśvataḥ siddhasevitaḥ

वेदिकाभिः सुचित्राभिः काञ्चनाभिर्विराजितः ।पुष्कराणि परीतानि त्वष्ट्रा विपुलदक्षिण॥ 30 ॥

vedikābhiḥ sucitrābhiḥ kāñcanābhirvirājitaḥ | puṣkarāṇi parītāni tvaṣṭrā vipuladakṣiṇa

महामेरोर्यथा रूपं पञ्चभिर्धातुभिर्वृतः ।चेतना याभिसम्पन्नो रूपेणाद्भुतदर्शनः॥ 31 ॥

mahāmeroryathā rūpaṃ pañcabhirdhātubhirvṛtaḥ | cetanā yābhisampanno rūpeṇādbhutadarśanaḥ

करिष्याम्यहमप्येतन्मनसा धर्मचारिणम् ।रूपं बहुविधं लोके पार्थिवीं चेतनां तथा॥ 32 ॥

kariṣyāmyahamapyetanmanasā dharmacāriṇam | rūpaṃ bahuvidhaṃ loke pārthivīṃ cetanāṃ tathā

त्रींश्च लोकान् प्रपद्येयं पञ्चभिर्धातुलक्षणैः ।षष्ठेन च ससर्जेयं मनसा धर्मचारिणीम्॥ 33 ॥

trīṃśca lokān prapadyeyaṃ pañcabhirdhātulakṣaṇaiḥ | ṣaṣṭhena ca sasarjeyaṃ manasā dharmacāriṇīm

सङ्गेषु भावमोहाभ्यां पश्यन्ति च समृद्धयः ।विमुक्ताः सर्वसङ्गेभ्यो धारयन्ति परिग्रहान्॥ 34 ॥

saṅgeṣu bhāvamohābhyāṃ paśyanti ca samṛddhayaḥ | vimuktāḥ sarvasaṅgebhyo dhārayanti parigrahān

न च विन्देत मां कश्चिन्मनसा कामरूपिणम् ।पञ्चधातुनिबद्धश्च नानाभाषितचोदनः॥ 35 ॥

na ca vindeta māṃ kaścinmanasā kāmarūpiṇam | pañcadhātunibaddhaśca nānābhāṣitacodanaḥ

ये च विष्णुमधीयन्ते बहुधा कामविग्रहैः ।ते मां पश्येयुरव्यक्तं तपसा दग्धकिल्बिषाः॥ 36 ॥

ye ca viṣṇumadhīyante bahudhā kāmavigrahaiḥ | te māṃ paśyeyuravyaktaṃ tapasā dagdhakilbiṣāḥ

ये च मामभिरोहेयुर्नरा धर्मपथे स्थिताः ।तेऽपि स्वर्गजितः सन्तः पश्येयुर्मां गतक्लमाः॥ 37 ॥

ye ca māmabhiroheyurnarā dharmapathe sthitāḥ | te'pi svargajitaḥ santaḥ paśyeyurmāṃ gataklamāḥ

यश्चैव पर्वतः प्रांशुर्मेरुपृष्ठे व्यवस्थितः ।एतमारुह्य युध्येयुः प्राणत्यागे सुनिर्मलाः॥ 38 ॥

yaścaiva parvataḥ prāṃśurmerupṛṣṭhe vyavasthitaḥ | etamāruhya yudhyeyuḥ prāṇatyāge sunirmalāḥ

अप्सरोभिः समागम्य विचरेयुर्मनोजवाः ।नन्दनं वनमारुह्य काम्यकं च महद्वनम्॥ 39 ॥

apsarobhiḥ samāgamya vicareyurmanojavāḥ | nandanaṃ vanamāruhya kāmyakaṃ ca mahadvanam

इमां विद्यां समास्थाय मद्भक्ताः पुष्करेष्विह ।शरीरं क्षपयिष्यन्ति व्रतैर्बहुविधैः कृतैः॥ 40 ॥

imāṃ vidyāṃ samāsthāya madbhaktāḥ puṣkareṣviha | śarīraṃ kṣapayiṣyanti vratairbahuvidhaiḥ kṛtaiḥ

सिद्धिं प्राप्य क्रमेयुस्ते कामैर्बहुविधैर्नराः ।इमं लोकममुं चैव सम्पतेयुर्यथासुखम्॥ 41 ॥

siddhiṃ prāpya krameyuste kāmairbahuvidhairnarāḥ | imaṃ lokamamuṃ caiva sampateyuryathāsukham

गौरी सिद्धेतिव्याख्याता त्रिषु लोकेषु विद्यया ।प्रभावं तपसा वृत्तं दर्शयन्ती समाहिताः॥ 42 ॥

gaurī siddhetivyākhyātā triṣu lokeṣu vidyayā | prabhāvaṃ tapasā vṛttaṃ darśayantī samāhitāḥ

षण्णां ज्ञानाभिसन्धीनामभिज्ञानात् ससङ्ग्रहाः ।भवेयुस्ते निरारम्भा धातुनिर्मुक्तबन्धनाः॥ 43 ॥

ṣaṇṇāṃ jñānābhisandhīnāmabhijñānāt sasaṅgrahāḥ | bhaveyuste nirārambhā dhātunirmuktabandhanāḥ

सहस्रगुणमप्यत्र दत्त्वा दानफलादिव ।अविमानेन विप्राणां मनःशुद्धेन कर्मणा॥ 44 ॥

sahasraguṇamapyatra dattvā dānaphalādiva | avimānena viprāṇāṃ manaḥśuddhena karmaṇā

सर्वत्रैवाप्रमेयेण अत्यन्तं फलमाप्नुयुः ।अमुष्मिँल्लोके धर्मज्ञाः सह सर्वकुलोद्भवैः॥ 45 ॥

sarvatraivāprameyeṇa atyantaṃ phalamāpnuyuḥ | amuṣmi~lloke dharmajñāḥ saha sarvakulodbhavaiḥ

येषामिह च सान्निध्यं यज्ञे ब्राह्मणसङ्कुले ।ते भूयो यजमानाद्या अभिषिच्य पुनः पुनः॥ 46 ॥

yeṣāmiha ca sānnidhyaṃ yajñe brāhmaṇasaṅkule | te bhūyo yajamānādyā abhiṣicya punaḥ punaḥ

तथा तां मन्यसे गौरीं मनसा धर्मचारिणीम् ।अनुग्रहाय भूतानां तन्ममाग्रे तपोधने॥ 47 ॥

tathā tāṃ manyase gaurīṃ manasā dharmacāriṇīm | anugrahāya bhūtānāṃ tanmamāgre tapodhane

सत्य एष परोऽविद्ये भविता नात्र संशयः ।नाफलो विद्यते धर्मश्चरितो धर्मचारिणा॥ 48 ॥

satya eṣa paro'vidye bhavitā nātra saṃśayaḥ | nāphalo vidyate dharmaścarito dharmacāriṇā