Parva 3, Adhyāya 53

देवानां असुरैः सह द्वन्द्वयुद्धं, भीषणानि उत्पातानि, ब्रह्मणः सनकादीनां योगेश्वराणां च युद्धस्यावलोकने आगमनं ततः प्रवृत्तोऽसुरदेवविग्रह- स्तदद्भुतो भाति सुरासुराकुलः ।वेलामतिक्रम्य युगान्तकाले महार्णवान्योन्यमिवाश्रयन्तः॥ 1 ॥

devānāṃ asuraiḥ saha dvandvayuddhaṃ, bhīṣaṇāni utpātāni, brahmaṇaḥ sanakādīnāṃ yogeśvarāṇāṃ ca yuddhasyāvalokane āgamanaṃ tataḥ pravṛtto'suradevavigraha- stadadbhuto bhāti surāsurākulaḥ | velāmatikramya yugāntakāle mahārṇavānyonyamivāśrayantaḥ

नानायुधोद्द्योतविदीपिताङ्गा महाबला व्यायतकार्मुकास्ते ।रणोत्सुका वारणहस्तहस्ताः सुदुर्जयास्तोयदनादनादाः॥ 2 ॥

nānāyudhoddyotavidīpitāṅgā mahābalā vyāyatakārmukāste | raṇotsukā vāraṇahastahastāḥ sudurjayāstoyadanādanādāḥ

विस्फारयन्तः सहसा धनूंषि चक्राणि चादित्यसमप्रभाणि ।समुत्क्षिपन्तो ह्यशनीश्च घोरान् खड्गांश्च ते वज्रमुखाश्च शक्तीः॥ 3 ॥

visphārayantaḥ sahasā dhanūṃṣi cakrāṇi cādityasamaprabhāṇi | samutkṣipanto hyaśanīśca ghorān khaḍgāṃśca te vajramukhāśca śaktīḥ

महागदाः काञ्चनपट्टनद्धा- स्तथायसान् कार्मुकमुद्गरांश्च ।शूलांश्च वृक्षांश्च विगृह्य दीप्तान् नदन्ति शूराः शतशो रणस्थाः॥ 4 ॥

mahāgadāḥ kāñcanapaṭṭanaddhā- stathāyasān kārmukamudgarāṃśca | śūlāṃśca vṛkṣāṃśca vigṛhya dīptān nadanti śūrāḥ śataśo raṇasthāḥ

एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।द्वन्द्वयुद्धान्यवर्तन्त देवानां दानवैः सह॥ 5 ॥

etasminnantare teṣāmanyonyamabhinighnatām | dvandvayuddhānyavartanta devānāṃ dānavaiḥ saha

मरुतां पञ्चमो यस्तु स बाणेनाभ्ययुध्यत ।महाबलः सुरवरः सावित्र इति यं विदुः॥ 6 ॥

marutāṃ pañcamo yastu sa bāṇenābhyayudhyata | mahābalaḥ suravaraḥ sāvitra iti yaṃ viduḥ

दनायुषायाः पुत्रस्तु बलो नाम महासुरः ।सोऽयुध्यत रणेऽत्युग्रो ध्रुवेण वसुना सह॥ 7 ॥

danāyuṣāyāḥ putrastu balo nāma mahāsuraḥ | so'yudhyata raṇe'tyugro dhruveṇa vasunā saha

नमुचिश्चासुरश्रेष्ठो धरेण सह युध्यत ।प्रवरौ विश्वकर्माणौ ख्यातौ देवासुरेश्वरौ॥ 8 ॥

namuciścāsuraśreṣṭho dhareṇa saha yudhyata | pravarau viśvakarmāṇau khyātau devāsureśvarau

पुलोमा तु महादैत्यो वायुना सह युध्यत ।ससैन्यः पर्वताकारो रणेऽयुध्यत दंशितः॥ 9 ॥

pulomā tu mahādaityo vāyunā saha yudhyata | sasainyaḥ parvatākāro raṇe'yudhyata daṃśitaḥ

हयग्रीवस्तु दितिजः सह पूष्णा त्वयुध्यत ।शूरेणामितवीर्येण भास्कराकारवर्चसा॥ 10 ॥

hayagrīvastu ditijaḥ saha pūṣṇā tvayudhyata | śūreṇāmitavīryeṇa bhāskarākāravarcasā

शम्बरस्तु महादैत्यो महामायो महासुरः ।भगेनायुध्यत तदा सहितो युद्धदुर्मदः॥ 11 ॥

śambarastu mahādaityo mahāmāyo mahāsuraḥ | bhagenāyudhyata tadā sahito yuddhadurmadaḥ

शरभः शलभश्चैव दैत्यानां चन्द्रभास्करौ ।प्रयुद्धौ सह सोमेन शैशिरास्त्रेण धीमता॥ 12 ॥

śarabhaḥ śalabhaścaiva daityānāṃ candrabhāskarau | prayuddhau saha somena śaiśirāstreṇa dhīmatā

विरोचनस्तु बलवान् बलेर्बलवतः पिता ।विष्वक्सेनेन साध्येन देवेन च स युध्यत॥ 13 ॥

virocanastu balavān balerbalavataḥ pitā | viṣvaksenena sādhyena devena ca sa yudhyata

कुजम्भस्तु महातेजा हिरण्यकशिपोः सुतः ।अंशेनायुध्यत तदा प्रासप्रहरणेन वे॥ 14 ॥

kujambhastu mahātejā hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | aṃśenāyudhyata tadā prāsapraharaṇena ve

असिलोमा तु बलिना मारुतेन समं विभो ।तदायुध्यत दीप्तास्यो विकृतः पर्वतायुधः॥ 15 ॥

asilomā tu balinā mārutena samaṃ vibho | tadāyudhyata dīptāsyo vikṛtaḥ parvatāyudhaḥ

दनायुषायाः पुत्रस्तु वृत्रो नाम महासुरः ।अश्विभ्यां देववैद्याभ्यां सह युध्यत संयुगे॥ 16 ॥

danāyuṣāyāḥ putrastu vṛtro nāma mahāsuraḥ | aśvibhyāṃ devavaidyābhyāṃ saha yudhyata saṃyuge

एकचक्रस्तु दितिजश्चक्रहस्तो दुरासदः ।सहायुध्यत देवेन साध्येन दितिजारिणा १७॥ बलस्तु मधुपिङ्गाक्षो वृत्रभ्राता महासुरः ।मृगव्याधेन रुद्रेण सहायुध्यत वीर्यवान् १८॥ राहुस्तु विकृताकारः शतशीर्षा महोदरः ।अजैकपादेन रणे सहायुध्यत दंशितः॥ 19 ॥

ekacakrastu ditijaścakrahasto durāsadaḥ | sahāyudhyata devena sādhyena ditijāriṇā 17|| balastu madhupiṅgākṣo vṛtrabhrātā mahāsuraḥ | mṛgavyādhena rudreṇa sahāyudhyata vīryavān 18|| rāhustu vikṛtākāraḥ śataśīrṣā mahodaraḥ | ajaikapādena raṇe sahāyudhyata daṃśitaḥ

केशी तु दानवश्रेष्ठः प्रावृट्कालाम्बुदप्रभः ।धनेश्वरेण भीमेन सहायुध्यत संयुगे॥ 20 ॥

keśī tu dānavaśreṣṭhaḥ prāvṛṭkālāmbudaprabhaḥ | dhaneśvareṇa bhīmena sahāyudhyata saṃyuge

वृषपर्वा तु बलिना पावनेन महारणे ।विश्वेदेवेन विश्वेशः सहायुध्यत वीर्यवान्॥ 21 ॥

vṛṣaparvā tu balinā pāvanena mahāraṇe | viśvedevena viśveśaḥ sahāyudhyata vīryavān

प्रह्रादस्तु महावीर्यो वीरैः स्वैस्तनयैर्वृतः ।युयुधे सह कालेन रणे काल इवापरः॥ 22 ॥

prahrādastu mahāvīryo vīraiḥ svaistanayairvṛtaḥ | yuyudhe saha kālena raṇe kāla ivāparaḥ

अनुह्रादः कुबेरेण धनदेन महारणे ।गदाहस्तेन युयुधे क्षोभयन् रिपुवाहिनीम्॥ 23 ॥

anuhrādaḥ kubereṇa dhanadena mahāraṇe | gadāhastena yuyudhe kṣobhayan ripuvāhinīm

विप्रचित्तिस्तु दैतेयो वरुणेन महात्मना ।प्रवृत्तो वै रणं कर्तुं दैत्यानां नन्दिवर्धनः॥ 24 ॥

vipracittistu daiteyo varuṇena mahātmanā | pravṛtto vai raṇaṃ kartuṃ daityānāṃ nandivardhanaḥ

बलिस्तु सह शक्रेण सुरेशेन महात्मना ।युयुधे देवराजेन बलिना बलवान् रणे॥ 25 ॥

balistu saha śakreṇa sureśena mahātmanā | yuyudhe devarājena balinā balavān raṇe

शेषा देवाश्च दैत्याश्च जघ्नुरन्योन्यमाहवे ।विनर्दन्तो महानादान् प्रासासिशरशक्तिभिः॥ 26 ॥

śeṣā devāśca daityāśca jaghnuranyonyamāhave | vinardanto mahānādān prāsāsiśaraśaktibhiḥ

अदृश्यन्त महोत्पाता ये प्रोक्ता जगतः क्षये ।मारुताः सप्त ते क्षुब्धा व्यशीर्यन्त महीधराः॥ 27 ॥

adṛśyanta mahotpātā ye proktā jagataḥ kṣaye | mārutāḥ sapta te kṣubdhā vyaśīryanta mahīdharāḥ

सप्त चैवोत्थिताः सूर्याः शोषयन्तो महार्णवान् ।बहुनाभिद्यत धरा वायुना मथिता यथा॥ 28 ॥

sapta caivotthitāḥ sūryāḥ śoṣayanto mahārṇavān | bahunābhidyata dharā vāyunā mathitā yathā

व्युत्थिताश्च महामेघाः शक्रचापाङ्कितोदराः ।प्रणेदुः सर्वभूतानि सर्वाः सतिमिरा दिशः॥ 29 ॥

vyutthitāśca mahāmeghāḥ śakracāpāṅkitodarāḥ | praṇeduḥ sarvabhūtāni sarvāḥ satimirā diśaḥ

देवानामजयो घोरो दृश्यते कालनिर्मितः ।घोरोत्पातः समुद्भूतो युगान्तसमये यथा॥ 30 ॥

devānāmajayo ghoro dṛśyate kālanirmitaḥ | ghorotpātaḥ samudbhūto yugāntasamaye yathā

न ह्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमि- र्न भास्करोऽदृश्यत रेणुजालैः ।ववुश्च वातास्तुमुलाः सधूमा दिशश्च सर्वास्तिमिरोपगूढाः॥ 31 ॥

na hyantarikṣaṃ na diśo na bhūmi- rna bhāskaro'dṛśyata reṇujālaiḥ | vavuśca vātāstumulāḥ sadhūmā diśaśca sarvāstimiropagūḍhāḥ

एते चान्ये च बहवो दृश्यन्ते देवनिर्मिताः ।भूमौ तथान्तरिक्षे च महोत्पाताः समन्ततः॥ 32 ॥

ete cānye ca bahavo dṛśyante devanirmitāḥ | bhūmau tathāntarikṣe ca mahotpātāḥ samantataḥ

तद् युद्धं देवदैत्यानां भीमानां भीमदर्शनम् ।अपश्यत गुरुर्ब्रह्मा सर्वैरेव सुरैः सह ॥ ३३॥।वेदैश्चतुर्भिः साङ्गैश्च विद्याभिश्च सनातनः ।पद्मयोनिर्वृतः श्रीमान् सिद्धैश्च परमर्षिभिः॥ 34 ॥

tad yuddhaṃ devadaityānāṃ bhīmānāṃ bhīmadarśanam | apaśyata gururbrahmā sarvaireva suraiḥ saha || 33||| vedaiścaturbhiḥ sāṅgaiśca vidyābhiśca sanātanaḥ | padmayonirvṛtaḥ śrīmān siddhaiśca paramarṣibhiḥ

नानामणिस्तम्भसहस्रचित्र- मारुह्य यानं ददृशे स्वयम्भूः ।सुभास्वरं भूतसहस्रयुक्तं प्रदीप्यमानो वपुषा वरेण॥ 35 ॥

nānāmaṇistambhasahasracitra- māruhya yānaṃ dadṛśe svayambhūḥ | subhāsvaraṃ bhūtasahasrayuktaṃ pradīpyamāno vapuṣā vareṇa

सुतप्तजाम्बूनदभक्तिचित्र- मानन्दभेरीशतसम्प्रणादम् ।नक्षत्रचण्डांशुभिरंशुमन्तं वैदूर्यसोमार्कविभूषिताङ्गम्॥ 36 ॥

sutaptajāmbūnadabhakticitra- mānandabherīśatasampraṇādam | nakṣatracaṇḍāṃśubhiraṃśumantaṃ vaidūryasomārkavibhūṣitāṅgam

तमात्मजा वै पुलहः पुलस्त्य- स्तथा मरीचिर्भृगुरङ्गिराश्च ।ऋक्सामभिः सम्यगभिष्टुवन्तः सेवन्ति देवं वरदं विमाने॥ 37 ॥

tamātmajā vai pulahaḥ pulastya- stathā marīcirbhṛguraṅgirāśca | ṛksāmabhiḥ samyagabhiṣṭuvantaḥ sevanti devaṃ varadaṃ vimāne

तं पावका लोकगुरुं स्वयम्भुवं साङ्गाश्च वेदा मखदेवताश्च ।सेवन्ति देवं भुवनेश्वरेशं भूतानि चान्यानि महानुभावम्॥ 38 ॥

taṃ pāvakā lokaguruṃ svayambhuvaṃ sāṅgāśca vedā makhadevatāśca | sevanti devaṃ bhuvaneśvareśaṃ bhūtāni cānyāni mahānubhāvam

एते बभूवुश्च महर्षिसङ्घा सर्वे ययुर्देवपुरोहिताश्च युद्धोत्सुकाः सर्वसुरासुराणाम्॥ 39 ॥

ete babhūvuśca maharṣisaṅghā sarve yayurdevapurohitāśca yuddhotsukāḥ sarvasurāsurāṇām

योगेश्वरा षट् च दिवाकराभा विभूषणैर्भूषितसर्वदेहाः ।अन्तहिता वै ददृशुर्नभःस्था नारायणश्चैव नरश्च देवाः॥ 40 ॥

yogeśvarā ṣaṭ ca divākarābhā vibhūṣaṇairbhūṣitasarvadehāḥ | antahitā vai dadṛśurnabhaḥsthā nārāyaṇaścaiva naraśca devāḥ

वक्त्रैश्चतुर्वेदधरैश्चतुर्भिः सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमैः सुकान्तैः ।सर्वा दिशो निस्तिमिराश्चकार नवोदितोऽसौ शरदीव चन्द्रः॥ 41 ॥

vaktraiścaturvedadharaiścaturbhiḥ sampūrṇacandrapratimaiḥ sukāntaiḥ | sarvā diśo nistimirāścakāra navodito'sau śaradīva candraḥ