Parva 3, Adhyāya 66

अदितेः कश्यपेन च सार्धं देवानां ब्रह्मलोकगमनं पराजिताः सुरा दैत्यैः किमकुर्वत वै मुने ।कथं च त्रिदिवं लब्धं भूयो देवैर्द्विजोत्तम॥ 1 ॥

aditeḥ kaśyapena ca sārdhaṃ devānāṃ brahmalokagamanaṃ parājitāḥ surā daityaiḥ kimakurvata vai mune | kathaṃ ca tridivaṃ labdhaṃ bhūyo devairdvijottama

श्रुत्वा वाणीं तु तां दिव्यां सह देवैः सुराधिपः ।प्राग्दिशं प्रस्थितः श्रीमानदित्यालयमुत्तमम्॥ 2 ॥

śrutvā vāṇīṃ tu tāṃ divyāṃ saha devaiḥ surādhipaḥ | prāgdiśaṃ prasthitaḥ śrīmānadityālayamuttamam

यद्येवं पुत्र युष्माभिर्न शक्यो हन्तुमाहवे ।बलिर्विरोचनसुतः सर्वैश्चैव मरुद्गणैः॥ 4 ॥

yadyevaṃ putra yuṣmābhirna śakyo hantumāhave | balirvirocanasutaḥ sarvaiścaiva marudgaṇaiḥ

सहस्रशिरसा हन्तुं केवलं शक्यतेऽसुरः ।तेनैकेन सहस्राक्ष न ह्यन्येन शतक्रतो॥ 5 ॥

sahasraśirasā hantuṃ kevalaṃ śakyate'suraḥ | tenaikena sahasrākṣa na hyanyena śatakrato

तद् वः पृच्छस्व पितरं कश्यपं सत्यवादिनम् ।पराजयार्थं दैत्यस्य बलेस्तस्य महात्मनः॥ 6 ॥

tad vaḥ pṛcchasva pitaraṃ kaśyapaṃ satyavādinam | parājayārthaṃ daityasya balestasya mahātmanaḥ

ततोऽदित्या सह सुराः सम्प्राप्ताः कश्यपान्तिकम् ।अपश्यन् कश्यपं तत्र मुनिं दिव्यतपोनिधिम्॥ 7 ॥

tato'dityā saha surāḥ samprāptāḥ kaśyapāntikam | apaśyan kaśyapaṃ tatra muniṃ divyataponidhim

आद्यं देवं गुरुं दिव्यं क्लिन्नं त्रिषवणाम्बुभिः ।तेजसा भास्कराकारं गौरमग्निशिखाप्रभम्॥ 8 ॥

ādyaṃ devaṃ guruṃ divyaṃ klinnaṃ triṣavaṇāmbubhiḥ | tejasā bhāskarākāraṃ gauramagniśikhāprabham

न्यस्तदण्डं तपोयुक्तं बद्धकृष्णाजिनोत्तरम् ।वल्कलाजिनसंवीतं प्रदीप्तं ब्रह्मवर्चसा॥ 9 ॥

nyastadaṇḍaṃ tapoyuktaṃ baddhakṛṣṇājinottaram | valkalājinasaṃvītaṃ pradīptaṃ brahmavarcasā

हुताशमिव दीप्यन्तमाज्यमन्त्रपुरस्कृतम् ।स्वाध्यायनिरतं शान्तं वपुष्मन्तमिवानलम्॥ 10 ॥

hutāśamiva dīpyantamājyamantrapuraskṛtam | svādhyāyanirataṃ śāntaṃ vapuṣmantamivānalam

तं ब्रह्मवादिनां श्रेष्ठं सुरासुरगुरुं प्रभुम् ।प्रतपन्तमिवादित्यं मारीचं दीप्ततेजसम्॥ 11 ॥

taṃ brahmavādināṃ śreṣṭhaṃ surāsuraguruṃ prabhum | pratapantamivādityaṃ mārīcaṃ dīptatejasam

यः स्रष्टा सर्वभूतानां प्रजानां पतिरुत्तमः ।आत्मभावविशेषेण तृतीयो यः प्रजापतिः॥ 12 ॥

yaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ prajānāṃ patiruttamaḥ | ātmabhāvaviśeṣeṇa tṛtīyo yaḥ prajāpatiḥ

ततः प्रणम्य ते वीराः सहादित्या सुरर्षभाः ।ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे ब्रह्माणमिव मानसाः॥ 13 ॥

tataḥ praṇamya te vīrāḥ sahādityā surarṣabhāḥ | ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve brahmāṇamiva mānasāḥ

यच्छ्रुतं युधि शक्रेण सरस्वत्या समीरितम् ।अजेयस्त्रिदशैः सर्वैर्बलिर्दानवसत्तमः॥ 14 ॥

yacchrutaṃ yudhi śakreṇa sarasvatyā samīritam | ajeyastridaśaiḥ sarvairbalirdānavasattamaḥ

श्रुत्वा तु वचनं तेषां पुत्राणां कश्यपस्तदा ।चकार गमने बुद्धिं ब्रह्मलोकाय लोककृत्॥ 15 ॥

śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ putrāṇāṃ kaśyapastadā | cakāra gamane buddhiṃ brahmalokāya lokakṛt

गच्छाम ब्रह्मसदनं ब्रह्मघोषनिनादितम् ।यथाश्रुतं च तत्रैव ब्रह्मणे वदतानघाः॥ 16 ॥

gacchāma brahmasadanaṃ brahmaghoṣanināditam | yathāśrutaṃ ca tatraiva brahmaṇe vadatānaghāḥ

ततोऽदित्या सह सुरा यान्तं कश्यपमन्वयुः ।प्रस्थितं ब्रह्मसदनं देवर्षिगणसेवितम्॥ 17 ॥

tato'dityā saha surā yāntaṃ kaśyapamanvayuḥ | prasthitaṃ brahmasadanaṃ devarṣigaṇasevitam

ते मुहूर्तेन सम्प्राप्ता ब्रह्मलोकं दिवौकसः ।दिव्यैः कामगमैर्यानैर्महार्हैः सुमनोहरैः॥ 18 ॥

te muhūrtena samprāptā brahmalokaṃ divaukasaḥ | divyaiḥ kāmagamairyānairmahārhaiḥ sumanoharaiḥ

दिदृक्षवस्ते ब्रह्माणं तपसो राशिमव्ययम् ।अभ्यगच्छन्त विस्तीर्णां ब्रह्मणः परमां सभाम्॥ 19 ॥

didṛkṣavaste brahmāṇaṃ tapaso rāśimavyayam | abhyagacchanta vistīrṇāṃ brahmaṇaḥ paramāṃ sabhām

षट्पदोद्गीतनिनदां सामगीतविमिश्रिताम् ।श्रेयस्करीममित्रघ्नीं दृष्ट्वा सञ्जहृषुर्मुदा॥ 20 ॥

ṣaṭpadodgītaninadāṃ sāmagītavimiśritām | śreyaskarīmamitraghnīṃ dṛṣṭvā sañjahṛṣurmudā

ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।ऋचो बह्वृचमुख्यैश्च शिक्षाविद्भिस्तथा द्विजैः॥ 21 ॥

brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ | ṛco bahvṛcamukhyaiśca śikṣāvidbhistathā dvijaiḥ

शब्दनिर्वचनार्थं च प्रेर्यमाणपदाक्षराः ।शुश्रुवुस्तेऽमरव्याघ्रा विततेषु च कर्मसु॥ 22 ॥

śabdanirvacanārthaṃ ca preryamāṇapadākṣarāḥ | śuśruvuste'maravyāghrā vitateṣu ca karmasu

यज्ञवेदाङ्गविदुषां पदक्रमविदां तथा ।घोषेण परमर्षीणां सा बभूव निनादिता॥ 23 ॥

yajñavedāṅgaviduṣāṃ padakramavidāṃ tathā | ghoṣeṇa paramarṣīṇāṃ sā babhūva nināditā

यज्ञसंस्तवविद्भिश्च शिक्षाविद्भिस्तथा द्विजैः ।शब्दनिर्वचनार्थज्ञैः सर्वविद्याविशारदैः॥ 24 ॥

yajñasaṃstavavidbhiśca śikṣāvidbhistathā dvijaiḥ | śabdanirvacanārthajñaiḥ sarvavidyāviśāradaiḥ

मीमांसाहितवाक्यज्ञैः सर्ववादविशारदैः ।हृष्टपुष्टस्वरैस्तत्र द्विजेन्द्रैर्वल्गुवादिभिः ।नादितं ब्रह्मसदनं प्रवरं देवसद्मवत्॥ 25 ॥

mīmāṃsāhitavākyajñaiḥ sarvavādaviśāradaiḥ | hṛṣṭapuṣṭasvaraistatra dvijendrairvalguvādibhiḥ | nāditaṃ brahmasadanaṃ pravaraṃ devasadmavat

ते तत्र समनुप्राप्य शृण्वन्तो वै ध्वनिं सुराः ।पूतान्यात्मशरीराणि मेनिरे तु न संशयः॥ 26 ॥

te tatra samanuprāpya śṛṇvanto vai dhvaniṃ surāḥ | pūtānyātmaśarīrāṇi menire tu na saṃśayaḥ

तूष्णीम्भूता एकचित्ता ब्रह्मण्यागतमानसाः ।विस्मयोत्फुल्लनयना निरीक्षन्तः परस्परम्॥ 27 ॥

tūṣṇīmbhūtā ekacittā brahmaṇyāgatamānasāḥ | vismayotphullanayanā nirīkṣantaḥ parasparam

नमस्कुर्वन्ति च पुनर्गुरुं लोकगुरुं प्रभुम् ।मनसैव सुरश्रेष्ठाः पुरस्कृत्य तु कश्यपम्॥ 28 ॥

namaskurvanti ca punarguruṃ lokaguruṃ prabhum | manasaiva suraśreṣṭhāḥ puraskṛtya tu kaśyapam

पुनः सम्पूज्य परमं वेदोच्चारणनिःस्वनम् ।गम्भीरोदारमधुरं सुस्वरं हंसगद्गदम्॥ 29 ॥

punaḥ sampūjya paramaṃ vedoccāraṇaniḥsvanam | gambhīrodāramadhuraṃ susvaraṃ haṃsagadgadam

ऐक्यनानात्वसंयोगसमवायविशारदैः ।लोकायतिकमुख्यैश्च शुश्रुवुः स्वनमीरितम्॥ 30 ॥

aikyanānātvasaṃyogasamavāyaviśāradaiḥ | lokāyatikamukhyaiśca śuśruvuḥ svanamīritam

तत्र तत्र च विप्रेन्द्रान् नियतान् संशितव्रतान् ।जपहोमपरान् मुख्यान् ददृशुः कश्यपात्मजाः॥ 31 ॥

tatra tatra ca viprendrān niyatān saṃśitavratān | japahomaparān mukhyān dadṛśuḥ kaśyapātmajāḥ

तस्यां सभायामास्ते स्म ब्रह्मा लोकपितामहः ।सुरासुरगुरुः श्रीमान् विधिवद् देवमायया॥ 32 ॥

tasyāṃ sabhāyāmāste sma brahmā lokapitāmahaḥ | surāsuraguruḥ śrīmān vidhivad devamāyayā

उपासते च तत्रैनं प्रजानां पतयः प्रभुम् ।दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिश्च द्विजोत्तमः॥ 33 ॥

upāsate ca tatrainaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum | dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciśca dvijottamaḥ

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमो नारदस्तथा ।मनुर्द्यौरन्तरिक्षं च वायुस्तेजो जलं मही॥ 34 ॥

bhṛguratrirvasiṣṭhaśca gautamo nāradastathā | manurdyaurantarikṣaṃ ca vāyustejo jalaṃ mahī

शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसौ गन्धस्तथैव च ।प्रकृतिश्च विकाराश्च यच्चान्यत् कारणं महत्॥ 35 ॥

śabdasparśau ca rūpaṃ ca rasau gandhastathaiva ca | prakṛtiśca vikārāśca yaccānyat kāraṇaṃ mahat

साङ्गोपाङ्गाश्चतुर्वेदाः सरहस्यपदक्रमाः ।क्रियाश्च क्रतवश्चैव सङ्कल्पः प्राण एव च॥ 36 ॥

sāṅgopāṅgāścaturvedāḥ sarahasyapadakramāḥ | kriyāśca kratavaścaiva saṅkalpaḥ prāṇa eva ca

एते चान्ये च बहवः स्वयम्भुवमुपस्थिताः ।अर्थो धर्मश्च कामश्च द्वेषो दर्पश्च नित्यदा॥ 37 ॥

ete cānye ca bahavaḥ svayambhuvamupasthitāḥ | artho dharmaśca kāmaśca dveṣo darpaśca nityadā

शक्रो बृहस्पतिश्चैव संवर्तो बुध एव च ।शनैश्चरोऽथ राहुश्च ग्रहाः सर्वे ह्यशेषतः॥ 38 ॥

śakro bṛhaspatiścaiva saṃvarto budha eva ca | śanaiścaro'tha rāhuśca grahāḥ sarve hyaśeṣataḥ

मरुतो विश्वकर्मा च नक्षत्राणि च भारत ।दिवाकरश्च सोमश्च ब्रह्माणं समुपासते॥ 39 ॥

maruto viśvakarmā ca nakṣatrāṇi ca bhārata | divākaraśca somaśca brahmāṇaṃ samupāsate

सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा ।सर्वाणि श्रुतिशास्त्राणि गाथाश्च नियमास्तथा॥ 40 ॥

sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā | sarvāṇi śrutiśāstrāṇi gāthāśca niyamāstathā

भाष्याणि सर्वशास्त्राणि देहवन्ति विशाम्पते ।क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिश्च भारत॥ 41 ॥

bhāṣyāṇi sarvaśāstrāṇi dehavanti viśāmpate | kṣaṇā lavā muhūrtāśca divā rātriśca bhārata

अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट् तथैव च ।संवत्सराश्चतुर्युगं मासा रात्रिश्चतुर्विधा॥ 42 ॥

ardhamāsāśca māsāśca ṛtavaḥ ṣaṭ tathaiva ca | saṃvatsarāścaturyugaṃ māsā rātriścaturvidhā

कालचक्रं च यद् दिव्यमनित्यं ध्रुवमव्ययम् ।एते चान्ये च बहवः स्वयम्भुवमुपस्थिताः॥ 43 ॥

kālacakraṃ ca yad divyamanityaṃ dhruvamavyayam | ete cānye ca bahavaḥ svayambhuvamupasthitāḥ

ते प्रविष्टाः सभां दिव्यां ब्रह्मणः सर्वकामदाम् ।कश्यपस्त्रिदशैः सार्धं पुत्रैर्धर्मविशारदैः॥ 44 ॥

te praviṣṭāḥ sabhāṃ divyāṃ brahmaṇaḥ sarvakāmadām | kaśyapastridaśaiḥ sārdhaṃ putrairdharmaviśāradaiḥ

सर्वतेजोमयीं दिव्यां ब्रह्मर्षिगणसेविताम् ।ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानमचिन्त्यं विगतक्लमम्॥ 45 ॥

sarvatejomayīṃ divyāṃ brahmarṣigaṇasevitām | brāhmyā śriyā dīpyamānamacintyaṃ vigataklamam

ब्रह्माणं वीक्ष्य ते सर्वे आसीनं परमासने ।जग्मुर्मूर्ध्ना शुभौ पादौ ब्रह्मणस्ते दिवौकसः॥ 46 ॥

brahmāṇaṃ vīkṣya te sarve āsīnaṃ paramāsane | jagmurmūrdhnā śubhau pādau brahmaṇaste divaukasaḥ

शिरोभिः स्पृश्य चरणौ तस्य ते परमेष्ठिनः ।विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः शान्ता विगतकल्मषाः॥ 47 ॥

śirobhiḥ spṛśya caraṇau tasya te parameṣṭhinaḥ | vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ śāntā vigatakalmaṣāḥ

दृष्ट्वा तु तान्सुरान्सर्वान्कश्यपेन सहागतान् ।आह ब्रह्मा महातेजा देवानां प्रभुरीश्वरः॥ 48 ॥

dṛṣṭvā tu tānsurānsarvānkaśyapena sahāgatān | āha brahmā mahātejā devānāṃ prabhurīśvaraḥ