Harivamsha Purana
44
अध्याय 44 / 318

Parva 1, Adhyāya 44

52 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ52 श्लोक

अध्याय 44

श्लोक 1

आश्चर्यमये तारकामयसङ्ग्रामे देवसेनायाः युद्धाय उद्यमं श्रुतस्ते दैत्यसैन्यस्य विस्तरस्तात विग्रहे ।सुराणां सर्वसैन्यस्य विस्तरं वैष्णवं शृणु

āścaryamaye tārakāmayasaṅgrāme devasenāyāḥ yuddhāya udyamaṃ śrutaste daityasainyasya vistarastāta vigrahe | surāṇāṃ sarvasainyasya vistaraṃ vaiṣṇavaṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

यमराज मृत्यु- देवताके द्वारा अधिष्टित दण्ड तथा मुद्रको धारण कर अपने सिंहनादसे दैत्योंको भयभीत करते हुए देवताओंकी सेनाके मुहानेपर डट गये॥ श

English

¹⁸⁸ The ninth day of the dark half of the month.

अध्याय 44

श्लोक 2

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ ।सबलाः सानुगाश्चैव सन्नह्यन्त यथाबलम्

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahābalau | sabalāḥ sānugāścaiva sannahyanta yathābalam

श्लोक 2–15 का हिन्दी अर्थ

युद्धका अवसर चाहते हुए पाशधारी वरुण केनारेको तोड़कर आगे बढ़नेवाले समुद्रकी भाँति रेवताओंकी सेनाके बीचमें आकर डट गये। वे चारों पमुद्रों और जीभ लपलपाते हुए सर्पोंसे सुरक्षित थे। उन्होंने शड्ध और मोतियोंके बाजूबन्द धारण कर रखे थे। उनका शरीर जलमय था। वे कालपाशको घुमाते डुए चन्द्रमाकी किरणोंके समान श्रेत रंगके घोड़ोंसे और वायुके द्वारा उछाले जानेवाले जलके उदारोंसे पहस्रों प्रकारकी क्रीडाएँ कर रहे थे। उनका श्वेत वस्त्र फहरा रहा था। उनके सुन्दर ओठ मूँगे एवं नूतन पल्लवोंके समान लाल-लाल थे। मणिमय आभूषणोंसे वभूषित हुए उनके श्याम अड्डोंकी बड़ी उत्तम शोभा डो रही थी तथा हारोंका भार उनके उदरपर पड़ रहा था

English

Vaishampayana said:—Having saluted the goddess Nārāyani, the mistress of the three worlds I shall recite the sacred hymn as sung by the ancient

अध्याय 44

श्लोक 3

पुरुहूतस्तु पुरतो लोकपालः सहस्रदृक् ।ग्रामणीः सर्वदेवानामारुरोह सुरद्विपम्

puruhūtastu purato lokapālaḥ sahasradṛk | grāmaṇīḥ sarvadevānāmāruroha suradvipam

अर्थ श्लोक 2 के साथ

English

"O goddess, thou art the salvation, intelligence, glory, bashfulness, learning, advancement and inclination of all the worlds. Thou art identical with twilight, night, ray, sleep and the night of death (2). Thou art designated as the worshipful goddess Kātyāyani, Koushiki, observant of the vow of celibacy and the mother of Kārtikeya. Thou art highly powerful and dost practise hard austerities (3). O goddess, thou art Jayā, Vijayā, satisfaction, nourishment, forgiveness and mercy. Thou art clad in a blue silken raiment and the eldest sister of Yama (4). Thou art of various forms, art without any, hast dreadful and large eyes and art the protector of thy votaries (5). O great goddess, living on the summits of fearful mountains, in rivers, caves, and forest and being adored by Savaras,¹⁸⁹ Varvaras¹⁹⁰ and Pulindas¹⁹¹ thou dost traverse the worlds in a car consisting of peacock-feathered flags (6-7). Surrounded by cocks, goats, lambs, lions and tigers and worshipped by the ringing of bells thou dost always live in the mount Vindhyā (8). Thou dost hold trident, Pattisha and other weapons. The sun and the moon are thy flags. Thou art the ninth day of the dark half of the month and the eleventh day of the light half (9). Thou art the quarrelsome Rajani, the sister of Baladeva, the abode of all creatures, the death and the supreme end of all animals and the daughter of the milk-man Nanda who carries the victory of the gods. Thou dost wear bark, excellent cloth and art the dreadful twilight (10-11). Thou art of dishevelled hairs and the death. Thou art fond of wine and meat. Although thou art Lakshmi (of beautiful form) thou dost assume a dreadful form for the destruction of the Dānavas (12). Thou art Sāvitri¹⁹² of the Vedas, the mother of _mantras_, the celibacy of the maidens, the good luck of women, the external altar of the sacrifices, the gift of the priest, the plough of the cultivators, the earth of all creatures, the success of sea-faring merchants, the bank of the ocean, the first woman of the Yakshns,¹⁹³ Surasa¹⁹⁴ of Nāgas, art conversant with the knowledge of Brahman, initiation and great beauty. Thou art the effulgence of luminous bodies, Rohini of stars, the consummate prosperity in courts, forts, confluences of rivers and the full-moon (13–17). Thou art the goddess of learning in Valmiki,¹⁹⁵ the memory of Dwaipayana¹⁹⁶ the intellect of the Rishis in religious matters, the determination of the gods and dost live in all creatures as the goddess of wine adored by thy own deeds (18). O goddess, thou art the charming look of the thousand eyes of the king of gods, the Arani of the Agnihotra ascetics, the hunger of all creatures, the gratification, oblation, intellect and brain of the celestials, the receptable of all the Vasus, the hope of men and the pleasure of all those who are crowned with success. Thou art the direction, the contrary direction, the flame of fire, ray, Shakuni, Putanā, the terrible Revati, the over-powering sleep of all creatures and Kshatrya (19-22). Thou art Brahmavidya¹⁹⁷ in learning, Om¹⁹⁸ and Vasha¹⁹⁹. The Rishis know thee as the ancient Parvati amongst women (23). As said by Brahmā thou art Arundhati²⁰⁰ amongst chaste women. Truly thou hast been designated by the gods as Indrani²⁰¹ (24). This universe, mobile and immobile, is permeated by thee. Undoubtedly thou art the saviour in battle, burning fire, rivers, fear of thieves, caves, foreign countries, courts, in assailing the enemies and in all other matters where life is at stake (25–26). My heart, mind and reasoning faculty are all devoted to thee. Do thou save me from all sins; show me this favour (27).

अध्याय 44

श्लोक 4

सव्ये चास्य रथः पार्श्वे पक्षिप्रवरवेगवान् ।सुचारुचक्रचरणो हेमवज्रपरिष्कृतः

savye cāsya rathaḥ pārśve pakṣipravaravegavān | sucārucakracaraṇo hemavajrapariṣkṛtaḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

English

"O goddess, thou art always propitiated with him, who, rising up early in the morning, purifying himself and controlling his mind, will read this heavenly hymn (28). Thou dost give their desired-for objects to those who recite it for three months, and a most excellent boon to those who do it for six months, and celestial vision to those who continue it for nine months and _Siddhi_ as they desire to those who sing it for one full year (29–30). O goddess, as recorded by the great saint Krishna Dwaipayana thou art the supreme Brahman identical with truth. Thou dost drive away the fear of men, proceeding from chains, death, the destruction of children and wealth and disease. Assuming various forms at thy will, thou dost confer boons (31–32). Stupifying Kansa thou shalt alone enjoy the world. And I shall adopt the life of a milk-man amongst kine. For accomplishing my own work I shall become Kansa's milk-man"

अध्याय 44

श्लोक 5

देवगन्धर्वयक्षौघैरनुयातः सहस्रशः ।दीप्तिमद्भिः सदस्यैश्च ब्रह्मर्षिभिरभिष्टुतः

devagandharvayakṣaughairanuyātaḥ sahasraśaḥ | dīptimadbhiḥ sadasyaiśca brahmarṣibhirabhiṣṭutaḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 6

वज्रविस्फूर्जितोद्धूतैर्विद्युदिन्द्रायुधान्वितैः ।गुप्तो बलाहकगणैः कामगैरिव पर्वतैः

vajravisphūrjitoddhūtairvidyudindrāyudhānvitaiḥ | gupto balāhakagaṇaiḥ kāmagairiva parvataiḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 7

समारूढः स भगवान् पर्येति मघवा गजम् ।हविर्धानेषु गायन्ति विप्राः सोममखे स्थिताः

samārūḍhaḥ sa bhagavān paryeti maghavā gajam | havirdhāneṣu gāyanti viprāḥ somamakhe sthitāḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 8

स्वर्गे शक्रानुयानेषु देवतूर्यनिनादिषु ।इन्द्रं समुपनृत्यन्ति शतशो ह्यप्सरोगणाः

svarge śakrānuyāneṣu devatūryaninādiṣu | indraṃ samupanṛtyanti śataśo hyapsarogaṇāḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 9

केतुना वंशजातेन राजमानो यथा रविः ।युक्तो हरिसहस्रेण मनोमारुतरंहसा

ketunā vaṃśajātena rājamāno yathā raviḥ | yukto harisahasreṇa manomārutaraṃhasā

अर्थ श्लोक 2 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 10

स स्यन्दनवरो भाति युक्तो मातलिना तदा ।कृत्स्नः परिवृतो मेरुर्भास्करस्येव तेजसा

sa syandanavaro bhāti yukto mātalinā tadā | kṛtsnaḥ parivṛto merurbhāskarasyeva tejasā

अर्थ श्लोक 2 के साथ

English

¹⁹³ The mother of Kuvera.

अध्याय 44

श्लोक 11

यमस्तु दण्डमुद्यम्य कालयुक्तं च मुद्गरम् ।तस्थौ सुरगणानीके दैत्यान् नादेन भीषयन्

yamastu daṇḍamudyamya kālayuktaṃ ca mudgaram | tasthau suragaṇānīke daityān nādena bhīṣayan

अर्थ श्लोक 2 के साथ

English

¹⁹⁴ The mother of the Nagas.

अध्याय 44

श्लोक 12

चतुर्भिः सागरैर्गुप्तो लेलिहानैश्च पन्नगैः ।शङ्खमुक्ताङ्गदधरो बिभ्रत्तोयमयं वपुः

caturbhiḥ sāgarairgupto lelihānaiśca pannagaiḥ | śaṅkhamuktāṅgadadharo bibhrattoyamayaṃ vapuḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 13

कालपाशं समाविध्य हयैः शशिकरोपमैः ।वाय्वीरितजलोद्गारैः कुर्वंल्लीलाः सहस्रशः

kālapāśaṃ samāvidhya hayaiḥ śaśikaropamaiḥ | vāyvīritajalodgāraiḥ kurvaṃllīlāḥ sahasraśaḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

English

¹⁹⁶ Dwaipayana Vyasa was celebrated for his memory for he had by heart all the Vedas and Puranas.

अध्याय 44

श्लोक 14

पाण्डुरोद्धूतवसनः प्रवालरुचिराधरः ।मणिश्यामोत्तमवपुर्हारभारार्पितोदरः

pāṇḍuroddhūtavasanaḥ pravālarucirādharaḥ | maṇiśyāmottamavapurhārabhārārpitodaraḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 15

वरुणः पाशभृन्मध्ये देवानीकस्य तस्थिवान् ।युद्धवेलामभिलषत् भिन्नवेल इवार्णवः

varuṇaḥ pāśabhṛnmadhye devānīkasya tasthivān | yuddhavelāmabhilaṣat bhinnavela ivārṇavaḥ

अर्थ श्लोक 2 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 16

यक्षराक्षससैन्येन गुह्यकानां गणैरपि ।मणिश्यामोत्तमवपुः कुबेरो नरवाहनः

yakṣarākṣasasainyena guhyakānāṃ gaṇairapi | maṇiśyāmottamavapuḥ kubero naravāhanaḥ

श्लोक 16–18 का हिन्दी अर्थ

विमानमें बैठकर युद्ध करनेवाले, शिवजीके मित्र, तजाधिराज नरवाहन कुबेर युद्धके लिये पुष्पक विमानमें स्थित हो बड़ी शोभा पा रहे थे। उस समय वे साक्षात्‌ भगवान्‌ शिवके समान दृष्टिगोचर होते थे

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 17

युक्तश्च शङ्खपद्माभ्यां निधीनामधिपः प्रभुः ।राजराजेश्वरः श्रीमान् गदापाणिरदृश्यत

yuktaśca śaṅkhapadmābhyāṃ nidhīnāmadhipaḥ prabhuḥ | rājarājeśvaraḥ śrīmān gadāpāṇiradṛśyata

अर्थ श्लोक 16 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 18

विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः ।स राजराजः शुशुभे युद्धार्थी नरवाहनः ।प्रेक्ष्यमाणः शिवसखः साक्षादिव शिवः स्वयम्

vimānayodhī dhanado vimāne puṣpake sthitaḥ | sa rājarājaḥ śuśubhe yuddhārthī naravāhanaḥ | prekṣyamāṇaḥ śivasakhaḥ sākṣādiva śivaḥ svayam

अर्थ श्लोक 16 के साथ

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 19

पूर्वं पक्षं सहस्राक्षः पितृराजस्तु दक्षिणम् ।वरुणः पश्चिमं पक्षमुत्तरं नरवाहनः

pūrvaṃ pakṣaṃ sahasrākṣaḥ pitṛrājastu dakṣiṇam | varuṇaḥ paścimaṃ pakṣamuttaraṃ naravāhanaḥ

श्लोक 19–20 का हिन्दी अर्थ

उस रेवसेनाके पूर्व-पक्षकी देखभाल सहसख्रलोचन देवराज न्द्र कर रहे थे। दक्षिण-पक्षकी देखभालका भार पतृराज यमने सम्हाला। पश्चिम-पक्षकी देख-रेख त्रुणदेवने की और उत्तर-पक्षका निरीक्षण नरवाहन कुबेरने किया । इस प्रकार चारों दिशाओंमें सावधानीके पाथ खड़े हुए चारों उत्कट बलशाली लोकपाल अपनी-अपनी दिशाकी ओरसे उस सेनाकी रक्षा कर हे थे

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 20

चतुर्षु युक्ताश्चत्वारो लोकपाला बलोत्कटाः ।स्वासु दिक्ष्वभ्यरक्षन् वै तस्य देवबलस्य ह

caturṣu yuktāścatvāro lokapālā balotkaṭāḥ | svāsu dikṣvabhyarakṣan vai tasya devabalasya ha

अर्थ श्लोक 19 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 21

सूर्यः सप्ताश्वयुक्तेन रथेनाम्बरगामिना ।श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैश्च रश्मिभिः

sūryaḥ saptāśvayuktena rathenāmbaragāminā | śriyā jājvalyamānena dīpyamānaiśca raśmibhiḥ

श्लोक 21–22 का हिन्दी अर्थ

सूर्यदेव सात घोड़ोंसे युक्त आकाशगामी थके द्वारा युद्धभूमिमें आये थे। उनका वह रथ उत्तम शोभा तथा दीसिमानू किरणोंसे जगमगा रहा था। वह पेरु पर्वतके चारों ओर चक्कर लगानेवाला, स्वर्गकि द्वारार चक्रकी भाँति घूमनेवाला और जो प्रवाहरूपसे अक्षय बने रहते हैं, उन समस्त लोकोंको प्रकाशित करनेवाला था। उसीके द्वारा सूर्यदेव संसारमें उदय और अस्तकी झाँकी कराते हैं

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 22

उदयास्तमयं चक्रे मेरुपर्यन्तगामिना ।त्रिदिवद्वारचक्रेण तपता लोकमव्ययम्

udayāstamayaṃ cakre meruparyantagāminā | tridivadvāracakreṇa tapatā lokamavyayam

अर्थ श्लोक 21 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 23

सहस्ररश्मियुक्तेन भ्राजमानः स्वतेजसा ।चचार मध्ये देवानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः

sahasraraśmiyuktena bhrājamānaḥ svatejasā | cacāra madhye devānāṃ dvādaśātmā dineśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सहस््रों किरणोंसे सम्पन्न अपने ही तेजसे प्रकाशित होनेवाले, द्वादश रूपधारी भगवान्‌ दिनेश (सूर्य) पूर्वोक्त रथके द्वारा आकर देव-सेनाके बीचमें विचरने लगे

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 24

सोमः श्वेतहयैर्भाति स्यन्दने शीतरश्मिवान् ।हिमतोयप्रपूर्णाभिर्भाभिराह्लादयञ्जगत्

somaḥ śvetahayairbhāti syandane śītaraśmivān | himatoyaprapūrṇābhirbhābhirāhlādayañjagat

हिन्दी अर्थ

शीतल किरणोंवाले चन्द्रमा श्वेत घोड़ोंसे युक्त रथमें बैठे हुए बड़ी शोभा पा रहे थे। वे हिम और जलसे भरी हुई अपनी प्रभाओंद्वारा सम्पूर्ण जगत्‌को आह्वाद प्रदान करते थे

अध्याय 44

श्लोक 25

तमृक्षयोगानुगतं शिशिरांशुं द्विजेश्वरम् ।जगच्छायाङ्किततनुं नैशस्य तमसः क्षयम्

tamṛkṣayogānugataṃ śiśirāṃśuṃ dvijeśvaram | jagacchāyāṅkitatanuṃ naiśasya tamasaḥ kṣayam

श्लोक 25–27 का हिन्दी अर्थ

नक्षत्र और योग जिनका अनुसरण करते हैं, जो शीतल किरणोंसे सुशोभित हैं, ब्राह्मणोंके राजा हैं, जिनका शरीर नीले धब्बेके रूपमें पृथ्वीकी छायासे अड्ित रहता है, जो रात्रिके अन्धकारका नाश करनेवाले हैं, आकाशमें स्थित ज्योतिर्मयी तारिकाओंके अधीध्वर हैं, रसोंके आश्रय एवं प्रभु हैं, ओषधियोंके रक्षक तथा अमृतकी निधि हैं, (अग्नीषोमात्मक) जगत्‌के प्रथम (मुख्य) भाग हैं और सौम्य तथा शीतल रस हैं, उन्हीं चन्द्रमाको दैत्योंने हिमका आयुध ग्रहण करके खड़ा हुआ देखा

अध्याय 44

श्लोक 26

ज्योतिषामीश्वरं व्योम्नि रसानां रसनं प्रभुम् ।ओषधीनां परित्राणं निधानममृतस्य च

jyotiṣāmīśvaraṃ vyomni rasānāṃ rasanaṃ prabhum | oṣadhīnāṃ paritrāṇaṃ nidhānamamṛtasya ca

अर्थ श्लोक 25 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 27

जगतः प्रथमं भागं सौम्यं शीतमयं रसम ।ददृशुर्दानवाः सोमं हिमप्रहरणस्थितम्

jagataḥ prathamaṃ bhāgaṃ saumyaṃ śītamayaṃ rasama | dadṛśurdānavāḥ somaṃ himapraharaṇasthitam

अर्थ श्लोक 25 के साथ

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 28

यः प्राणः सर्वभूतानां पञ्चधा भिद्यते नृषु ।सप्तस्कन्धगतो लोकांस्त्रीन्दधार चराचरान्

yaḥ prāṇaḥ sarvabhūtānāṃ pañcadhā bhidyate nṛṣu | saptaskandhagato lokāṃstrīndadhāra carācarān

श्लोक 28–31 का हिन्दी अर्थ

जो समस्त भूतोंके प्राण हैं, मनुष्य आदि जीबवोंके भीतर प्राण, अपान, व्यान, समान और उदान-इन पाँचों रूपोंमें विभक्त होकर निवास करते हैं, आवह, प्रवह आदि सात स्कन्धोंमें स्थित हो त्रिलोकीके चराचर जीवोंको धारण करते हैं, जिन्हें अग्रिका सारथि कहा जाता है, जो सबके उत्पत्तिस्थान और ईश्वर हैं, जिनके कारणभूत आकाशकी शब्दतनमात्रा निषाद, ऋषभ आदि स्वरोंमें उतर आनेपर गीति कहलाती है, जिन्हें पाँच महाभूतोंमें उत्तम तथा शरीररहित बताते हैं, जिनको आकाशचारी और शीघ्रगामी भी कहते हैं तथा शब्दयोनि (आकाश) -से जिनकी उत्पत्ति बतायी गयी है, वे समस्त प्राणियोंके जीवनरूप वायुदेव अपने तेजसे दैत्योंको व्यथित करते हुए वहाँ मेघोंके साथ प्रतिकूल एवं प्रचण्ड गतिसे प्रवाहित होने लगे

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 29

यमाहुरग्नेर्यन्तारं सर्वप्रभवमीश्वरम् ।सप्तस्वरगता यस्य योनिर्गीतिरुदीर्यते

yamāhuragneryantāraṃ sarvaprabhavamīśvaram | saptasvaragatā yasya yonirgītirudīryate

अर्थ श्लोक 28 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 30

यं वदन्त्युत्तमं भूतं यं वदन्त्यशरीरिणम् ।यमाहुराकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोनिजम्

yaṃ vadantyuttamaṃ bhūtaṃ yaṃ vadantyaśarīriṇam | yamāhurākāśagamaṃ śīghragaṃ śabdayonijam

अर्थ श्लोक 28 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 31

स वायुः सर्वभूतायुरुद्भूतः स्वेन तेजसा ।ववौ प्रव्यथयन् दैत्यान् प्रतिलोमः सतोयदः

sa vāyuḥ sarvabhūtāyurudbhūtaḥ svena tejasā | vavau pravyathayan daityān pratilomaḥ satoyadaḥ

अर्थ श्लोक 28 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 32

मरुतो देवगन्धर्वा विद्याधरगणैः सह ।चिक्रीडुरसिभिः शुभ्रैर्निर्मुक्तैरिव पन्नगैः

maruto devagandharvā vidyādharagaṇaiḥ saha | cikrīḍurasibhiḥ śubhrairnirmuktairiva pannagaiḥ

हिन्दी अर्थ

उनचास मरुत, देवता और गन्धर्व, विद्याधरगणोंके साथ आकर केंचुलसे निकले हुए सर्पोकि समान, म्यानसे बाहर निकाली हुई चमचमाती तलवारोंसे खेलने लगे

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 33

सृजन्तः सर्पपतयस्तीव्रं रोषमयं विषम् ।शरभूताः सुरेन्द्राणां चेरुर्व्यात्तमुखा दिवि

sṛjantaḥ sarpapatayastīvraṃ roṣamayaṃ viṣam | śarabhūtāḥ surendrāṇāṃ cerurvyāttamukhā divi

हिन्दी अर्थ

देवेश्वरोंके बाण बने हुए बहुसंख्यक नागराज अपने मुखको फैलाकर तीव्र रोषमय विष उगलते हुए आकाशमें घूमने लगे

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 34

पर्वतास्तु शिलाशृङ्गैः शतशाखैश्च पादपैः ।उपतस्थुः सुरगणान् प्रहर्तुं दानवं बलम्

parvatāstu śilāśṛṅgaiḥ śataśākhaiśca pādapaiḥ | upatasthuḥ suragaṇān prahartuṃ dānavaṃ balam

हिन्दी अर्थ

पर्वतोंके अधिष्ठाता देवता भी बहुत-सी चट्टानों, शिखरों तथा सौ-सौ डालियोंवाले वृक्षोंद्वारा दानवदलपर प्रहार करनेके लिये देवगणोंकी सेवामें उपस्थित थे

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 35

यः स देवो इषीकेशः पद्मनाभस्त्रिविक्रमः ।कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो विश्वस्य जगतः प्रभुः

yaḥ sa devo iṣīkeśaḥ padmanābhastrivikramaḥ | kṛṣṇavartmā yugāntābho viśvasya jagataḥ prabhuḥ

श्लोक 35–38 का हिन्दी अर्थ

जो हषीकेशके नामसे प्रसिद्ध हैं, सबके आराध्यदेव ',, सृष्टिक आरम्भमें जिनकी नाभिसे कमल प्रकट हुआ ॥, जो अपने तीन डगोंसे सम्पूर्ण त्रिलोकीको नाप चुके ,, प्रलयकालमें प्रकाशित होनेवाले अग्रिदेवके समान जनका सहज तेज है, जो सम्पूर्ण जगत्‌के स्वामी हैं, ररायणरूपसे समुद्रमें शयन करते हैं, इसलिये समुद्र जनकी शयनस्थली है, जिन्होंने मधु नामक दैत्यका नाश कया है, जो हविष्यके भोक्ता और यज्ञोंमें पूजित एवं म्मानित होनेवाले हैं, पृथ्वी, जल, आकाश तथा अन्यान्य त जिन विराट्-रूपधारी प्रभुके अडद्ध हैं, जो सर्वश्र मभावसे रहते और समता रखते हैं, जो शान्तिका विस्तार ररनेवाले और शत्रुनाशक हैं, जगत्‌की योनि (उत्पत्तिस्थान), गत्‌के बीज (आदि कारण) तथा जगत्‌के गुरु हैं, जिनकी द्धिमें सदा उदारता भरी रहती है, वे चक्र और गदा परण करनेवाले भगवान्‌ विष्णु अग्ि तथा उगते हुए र्यके समान उत्तम तेजसे सम्पन्न शत्रुनाशक चक्र उठाये ए देव-सेनाके मध्यभागमें विराजमान थे । उन्हें देखकर सा लगता था, मानो वे परिधिसहित उगते हुए सूर्यमण्डलको ही पकड़कर ले आये हों

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 36

समुद्रयोनिर्मधुहा हव्यभुक्क्रतुसत्कृतः ।भूरापोव्योमभूतात्मा समः शान्तिकरोऽरिहा

samudrayonirmadhuhā havyabhukkratusatkṛtaḥ | bhūrāpovyomabhūtātmā samaḥ śāntikaro'rihā

अर्थ श्लोक 35 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 37

जगद्योनिर्जगद्बीजो जगद्गुरुरुदारधीः ।सोऽर्कमग्निमिवोद्यन्तमुद्यम्योत्तमतेजसम्

jagadyonirjagadbījo jagadgururudāradhīḥ | so'rkamagnimivodyantamudyamyottamatejasam

अर्थ श्लोक 35 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 38

अरिघ्नममरानीके चक्रं चक्रगदाधरः ।सपरीवेषमुद्यन्तं सवितुर्मण्डलं यथा

arighnamamarānīke cakraṃ cakragadādharaḥ | saparīveṣamudyantaṃ saviturmaṇḍalaṃ yathā

अर्थ श्लोक 35 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 39

सव्येनालम्ब्य महतीं सर्वासुरविनाशिनीम् ।करेण कालीं वपुषा शत्रुकालप्रदां गदाम्

savyenālambya mahatīṃ sarvāsuravināśinīm | kareṇa kālīṃ vapuṣā śatrukālapradāṃ gadām

श्लोक 39–40 का हिन्दी अर्थ

सर्पोकि शत्रु गरुड़ जनके ध्वज हैं, उन महायशस्वी भगवान्‌ श्रीहरिने अपने यें हाथमें समस्त असुरोंका विनाश करनेवाली तथा जुओंको कालके गालमें भेजनेवाली काले रंगकी विशाल दा ले रखी थी और शेष भुजाओंमें वे अत्यन्त दीसिमान्‌ ाज आदि आयुध धारण किये हुए थे

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 40

शेषैर्भुजैः प्रदीप्तानि भुजगारिध्वजः प्रभुः ।दधारायुधजालानि शार्ङ्गादीनि महायशाः

śeṣairbhujaiḥ pradīptāni bhujagāridhvajaḥ prabhuḥ | dadhārāyudhajālāni śārṅgādīni mahāyaśāḥ

अर्थ श्लोक 39 के साथ

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 41

स कश्यपस्यात्मभवं द्विजं भुजगभोजनम् ।पवनाधिकसम्पातं गगनक्षोभणं खगम् ।भुजगेन्द्रेण वदने निविष्टेन विराजितम्

sa kaśyapasyātmabhavaṃ dvijaṃ bhujagabhojanam | pavanādhikasampātaṃ gaganakṣobhaṇaṃ khagam | bhujagendreṇa vadane niviṣṭena virājitam

श्लोक 41–42 का हिन्दी अर्थ

सबके [प और दु:खका अपहरण करनेवाले श्रीमान्‌ भगवान्‌ ररायण सर्पोंका भक्षण करनेवाले, कश्यपकुमार एवं रुणके छोटे भाई पक्षिश्रेष्ठ गरुड्पर सवार होकर वहाँ आये थे। गरुड्जीके पंख बड़े सुन्दर थे तथा वे अपने न्दर शरीरसे सुवर्णके समान मनोरम कान्ति फैला रहे [। आकाशमें विचरनेवाले पक्षिप्रवर गरुड़ वायुकी अपेक्षा ही अधिक वेगसे उड़ते थे, उनके वेगपूर्वक चलते मय आकाशमें खलबली मच जाती थी। वे अपने [खमें एक नागराजको दबाये हुए थे, इससे उनकी बड़ी भा हो रही थी। अमृत निकालनेके लिये प्रारम्भमें ही ीरसागरमें छोड़े गये मन्दराचलके समान वे ऊँचे दिखायी ते थे। देवासुर-संग्रामके अवसरोंपर सैकड़ों बार उनका राक्रम देखा जा चुका था

अध्याय 44

श्लोक 42

अमृतारम्भनिर्मुक्तं मन्दराद्रिमिवोच्छ्रितम् ।देवासुरविमर्देषु शतशो दृष्टविक्रमम्

amṛtārambhanirmuktaṃ mandarādrimivocchritam | devāsuravimardeṣu śataśo dṛṣṭavikramam

अर्थ श्लोक 41 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 43

महेन्द्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृतलक्षणम् ।शिखिनं चूडिनं चैव तप्तकुण्डलभूषणम् ।विचित्रपक्षवसनं धातुमन्तमिवाचलम्

mahendreṇāmṛtasyārthe vajreṇa kṛtalakṣaṇam | śikhinaṃ cūḍinaṃ caiva taptakuṇḍalabhūṣaṇam | vicitrapakṣavasanaṃ dhātumantamivācalam

श्लोक 43–47 का हिन्दी अर्थ

रिंशो5ध्याय: + २१५ जब वे स्वर्गमें अमृत लेने गये थे, उस समय इन्द्रने उस अमृतकी रक्षाके लिये उनपर वज़से प्रहार किया था, जिसकी चोटका चिह्न उस समय भी दीख रहा था, उनके सिरपर मोरकी-सी कलँगी और चोटी थी तथा वे तपे हुए सुवर्णके कुण्डलोंसे विभूषित थे। रंग-बिरंगे पंख ही उन्होंने वस्त्ररूपमें धारण कर रखे थे, जिनके कारण वे विविध धातुओंसे मण्डित पर्वतके समान प्रतीत होते थे। उनका वक्ष:स्थल चौड़ा था, उसपर (मुखमें आधे निगले हुए) सर्पके मस्तकमें चिपकी हुई श्रेष्ठमणि 'लटकती थी, जो अपने तेजसे शीतल किरणवाले चन्द्रमाकी भाँति उद्धासित हो रही थी । वे अपने मनोहर एवं विचित्र पंखोंसे लीलापूर्वक आकाशको घेरकर इस तरह खड़े थे, मानो प्रलयकालमें इन्द्रधनुषसे युक्त हुए दो मेघखण्डोंसे आकाश घिर गया हो। श्रीहरिकी ध्वजामें चिह्कके रूपमें छिपे हुए पक्षिराज गरुड़ नीली, पीली और लाल रंगकी पताकाओंसे अलंकृत थे। उनका. आधारभूत ध्वजदण्ड बहुत विशाल था

अध्याय 44

श्लोक 44

स्फीतक्रोडावलम्बेन शीतांशुसमतेजसा ।भोगिभोगावसक्तेन मणिरत्नेन भास्वता

sphītakroḍāvalambena śītāṃśusamatejasā | bhogibhogāvasaktena maṇiratnena bhāsvatā

अर्थ श्लोक 43 के साथ

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 45

पक्षाभ्यां चारुचित्राभ्यामावृत्य दिवि लीलया ।युगान्ते सेन्द्रचापाभ्यां तोयदाभ्यामिवाम्बरम्

pakṣābhyāṃ cārucitrābhyāmāvṛtya divi līlayā | yugānte sendracāpābhyāṃ toyadābhyāmivāmbaram

अर्थ श्लोक 43 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 46

नीललोहितपीताभिः पताकाभिरलङ्कृतम् ।केतुवेषप्रतिच्छन्नं महाकायनिकेतनम्

nīlalohitapītābhiḥ patākābhiralaṅkṛtam | ketuveṣapraticchannaṃ mahākāyaniketanam

अर्थ श्लोक 43 के साथ

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 47

अरुणावरजं श्रीमानारुह्य समरे हरिः ।सुवर्णं स्वेन वपुषा सुपर्णं खेचरोत्तमम्

aruṇāvarajaṃ śrīmānāruhya samare hariḥ | suvarṇaṃ svena vapuṣā suparṇaṃ khecarottamam

अर्थ श्लोक 43 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 48

तमन्वयुर्देवगणा मुनयश्च तपोधनाः ।गीर्भिः परममन्त्राभिस्तुष्टुवुश्च गदाधरम्

tamanvayurdevagaṇā munayaśca tapodhanāḥ | gīrbhiḥ paramamantrābhistuṣṭuvuśca gadādharam

हिन्दी अर्थ

उस समय समस्त देवता और तपोधन मुनि भगवान्‌ गदाधरके पीछे-पीछे चलने और श्रेष्ठ मन्त्रमयी स्तुतियोंद्वारा उनका स्तवन करने लगे

अध्याय 44

श्लोक 49

तद्वैश्रवणसंश्लिष्टं वैवस्वतपुरस्सरम् ।वारिराजपरिक्षिप्तं देवराजविराजितम्

tadvaiśravaṇasaṃśliṣṭaṃ vaivasvatapurassaram | vārirājaparikṣiptaṃ devarājavirājitam

श्लोक 49–50 का हिन्दी अर्थ

देवताओंकी वह सेना कुबेरके द्वारा सुसज्ठित की गयी थी। यमराज उसके आगे-आगे चलनेवाले सेनानायक थे। जलके स्वामी वरुणने समुद्ररूपसे उसको सब ओरसे घेर रखा था तथा देवराज इन्द्र स्वयं उपस्थित होकर उसकी शोभा बढ़ा रहे थे। चन्द्रमाकी प्रभाओंसे वह सारा सैन्यसमूह उज्चल एवं निर्मल दिखायी देता था। वायुके वेगपूर्वक चलनेसे उसमें बड़ा गम्भीर शब्द होता था और उस सेनामें खड़े हुए अग्रिदेव बड़े वेगसे प्रज्वलित हो रहे थे। ऐसी देवसेना वहाँ दैत्योंके साथ युद्ध करनेके लिये उपस्थित हुई

अध्याय 44

श्लोक 50

चन्द्रप्रभाभिर्विमलं युद्धाय समुपस्थितम् ।पवनाबद्धनिर्घोषं सम्प्रदीप्तहुताशनम्

candraprabhābhirvimalaṃ yuddhāya samupasthitam | pavanābaddhanirghoṣaṃ sampradīptahutāśanam

अर्थ श्लोक 49 के साथ

अध्याय 44

श्लोक 51

विष्णोर्जिष्णोः सहिष्णोश्च भ्राजिष्णोस्तेजसा वृतम् ।बलं बलवदुद्भूतं युद्धाय समवर्तत

viṣṇorjiṣṇoḥ sahiṣṇośca bhrājiṣṇostejasā vṛtam | balaṃ balavadudbhūtaṃ yuddhāya samavartata

हिन्दी अर्थ

जो नित्य विजयशील, सब कुछ सहन करनेमें समर्थ और नित्य प्रकाशमान हैं, उन भगवान्‌ विष्णुके तेजसे व्याप्त हुई देवताओंकी वह बलवती सेना उत्साहसम्पन्न हो युद्धके लिये तैयार हो गयी

English

¹⁹⁷ Knowledge of spirit which is regarded as the best of all forms of

अध्याय 44

श्लोक 52

स्वस्त्यस्तु देवेभ्य इति स्तुत्वा तत्राङ्गिराऽब्रवीत् ।स्वस्त्यस्तु दैत्येभ्य इति उशना वाक्यमाददे

svastyastu devebhya iti stutvā tatrāṅgirā'bravīt | svastyastu daityebhya iti uśanā vākyamādade

हिन्दी अर्थ

उस समय अद्विराके पुत्र देवगुरु बृहस्पतिने स्तुति करके कहा—'देवताओंका कल्याण हो।' फिर दैत्योंके गुरु शुक्राचार्य भी बोल उठे—' दैत्योंका मज़्ल हो

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.