Harivamsha Purana
52
अध्याय 52 / 318

Parva 1, Adhyāya 52

59 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

अध्याय 52

श्लोक 1

भगवतः विष्णोः सर्वैः देवेभिः सह मेरुपर्वतस्य दिव्यां सभायां उपस्थानम्, तत्र पृथिव्या भगवन्तं भारस्य उद्धरणाय प्रार्थनं भगवान् विष्णु तथा सव देवताओका मेरुपर्वतकी दिव्य सभामे उपस्थित होना और वहाँ पृध्वीका भगवान् से भार उतारनेके लिये प्रार्थना करना बाढमित्येव सह तैर्दुर्दिनाम्भोदनिःस्वनः ।प्रतस्थे दुर्दिनाकारः सदुर्दिन इवाचलः

bhagavataḥ viṣṇoḥ sarvaiḥ devebhiḥ saha meruparvatasya divyāṃ sabhāyāṃ upasthānam, tatra pṛthivyā bhagavantaṃ bhārasya uddharaṇāya prārthanaṃ bhagavān viṣṇu tathā sava devatāokā meruparvatakī divya sabhāme upasthita honā aura vahā~ pṛdhvīkā bhagavān se bhāra utāraneke liye prārthanā karanā bāḍhamityeva saha tairdurdināmbhodaniḥsvanaḥ | pratasthe durdinākāraḥ sadurdina ivācalaḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय ! तब “बहुत भ्च्छा' कहकर भगवान्‌ विष्णु उन सबके साथ वहाँसे वल दिये। उनकी वाणी वर्षाकालके मेघकी भाँति म्भीर थी, उनका श्रीविग्रह मेघके समान श्याम था तथा तने मेघयुक्त पर्वतके समान जान पड़ते थे

अध्याय 52

श्लोक 2

समुक्तामणिविद्योतं सचन्द्राम्भोदवर्चसम् ।सजटामण्डलं कृत्स्नं स बिभ्रच्छ्रीधरो हरिः

samuktāmaṇividyotaṃ sacandrāmbhodavarcasam | sajaṭāmaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ sa bibhracchrīdharo hariḥ

हिन्दी अर्थ

उनका जटामण्डलमण्डित उदरभाग मुक्तामणियोंकी मालासे उद्दीस होकर चन्द्रमाकी प्रभासे युक्त मेघके समान कान्ति घारण करता था। उस उदरको धारण करनेवाले भगवान्‌ श्रीहरि अपूर्व शोभासे सम्पन्न दिखायी देते थे

अध्याय 52

श्लोक 3

स चास्योरसि विस्तीर्णे रोमाञ्चोद्गतराजिमान् ।श्रीवत्सो राजते श्रीमांस्तनद्वयमुखाञ्चितः

sa cāsyorasi vistīrṇe romāñcodgatarājimān | śrīvatso rājate śrīmāṃstanadvayamukhāñcitaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके विस्तृत वक्ष:स्थलमें उठी हुई रोमावलियोंसे युक्त गोभाशाली श्रीवत्स दोनों स्तनोंके मुखतक फैलकर द्धासित हो रहा था

English

²³² Literally the word means one who protects kine from _go_, kine and the root _pa_, to protect.

अध्याय 52

श्लोक 4

पीते वसानो वसने लोकानां गुरुरव्ययः ।हरिः सोऽभवदालक्ष्यः स सन्ध्याभ्र इवाचलः

pīte vasāno vasane lokānāṃ gururavyayaḥ | hariḥ so'bhavadālakṣyaḥ sa sandhyābhra ivācalaḥ

हिन्दी अर्थ

दो पीत वस्त्र धारण किये पम्पूर्ण जगतूके गुरु अविनाशी भगवान्‌ विष्णु संध्याकालिक मेघोंसे युक्त पर्वतके समान मनोहर दिखायी देते थे॥ '

अध्याय 52

श्लोक 5

तं व्रजन्तं सुपर्णेन पद्मयोनिगतानुगम् ।अनुजग्मुः सुराः सर्वे तद्गतासक्तचक्षुषः

taṃ vrajantaṃ suparṇena padmayonigatānugam | anujagmuḥ surāḥ sarve tadgatāsaktacakṣuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

तमो$ध्याय: + श्५डे ब्रह्माजीके पीछे-पीछे गरुड़पर बैठकर यात्रा करते हुए उन भगवान्‌ नारायणका सभी देवता अनुसरण कर रहे थे। उन सबके नेत्र उन्हींकी ओर लगे हुए थे

English

²³⁴ The Danava chief who was defeated by Rudra or Siva in the war between the gods and demons.

अध्याय 52

श्लोक 6

नातिदीर्घेण कालेन सम्प्राप्ता रत्नपर्वतम् ।दडशुर्देवतास्तत्र तां सभां कामरूपिणीम्

nātidīrgheṇa kālena samprāptā ratnaparvatam | daḍaśurdevatāstatra tāṃ sabhāṃ kāmarūpiṇīm

हिन्दी अर्थ

थोड़े ही समयमें सब देवता रत्रमय मेरुपर्वतपर आ पहुँचे। वहाँ उन्होंने ब्रह्माजीकी उस सभाको देखा, जो इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली थी

अध्याय 52

श्लोक 7

मेरोः शिखरविन्यस्तां संयुक्तां सूर्यवर्चसा ।काञ्चनस्तम्भरचितां वज्रसन्धानतोरणाम्

meroḥ śikharavinyastāṃ saṃyuktāṃ sūryavarcasā | kāñcanastambharacitāṃ vajrasandhānatoraṇām

हिन्दी अर्थ

मेरुपर्वतके शिखरपर स्थापित हुई वह दिव्य सभा सूर्यके समान तेजसे सम्पन्न थी । उसमें सोनेके खंभे लगे थे तथा उसके फाटकमें रत्र जड़े हुए थे

अध्याय 52

श्लोक 8

मनोनिर्माणचित्राढ्यां विमानशतमालिनीम् ।रत्नजालान्तरवतीं कामगां रत्नभूषिताम्

manonirmāṇacitrāḍhyāṃ vimānaśatamālinīm | ratnajālāntaravatīṃ kāmagāṃ ratnabhūṣitām

हिन्दी अर्थ

मानसिक संकल्पके अनुसार स्वत: निर्मित हुए विचित्र चित्र उसकी शोभा बढ़ाते थे। सैकड़ों विमानोंकी पंक्तियाँ वहाँ विराजमान थीं। उसमें रत्नोंके बने झरोखे लगे थे। वह इच्छानुसार विचरण करनेवाली सभा नाना प्रकारके दिव्य रल्नोंसे सजी हुई थी

English

"O Krishna, O thou of large arms, O thou the enhancer of the delight of thy kinsmen, what, thou hast accomplished on thy being pleased with thy kine, is beyond the power of the gods (13). I have been highly pleased with thy saving the kine from the clouds created by me which bring about the dissolution of the world (14). Whose mind is not filled with surprise on seeing thee hold up this best of mountains by thy own-begotten Yoga power like a house in the sky(15)? O Krishna, I was enraged on account of the suppression of my sacrifice. And therefore I sent down this excessive rain extending over seven nights and destructive of the kine which even the Devas and Dānavas cannot withstand. But thou hast, by thy own power, put down this terrible shower in my very presence (16–17). I am highly pleased, O Krishna, for thy, in anger, settling the entire Vaishnava energy in thy human form (18). On account of thy being endued with thy own energy although in a human form, the work of the gods appears to have been well accomplished (19). O hero, while thou art at the head of all the works of the gods and their guide, forsooth, every thing will be accomplished and nothing will remain undone (20). Thou art alone eternal amongst the gods and in all other worlds. I do not see a second capable of carrying the weight thou hast held (21). As the best of wheels is placed before a pole so dost thou engage in relieving the distress of the gods sunk in an ocean of misery, O thou having a bird for thy carrier (22). O Krishna, as gold is among the metals, so this universe, created by the Grand-father (Brahmā) exists, in thy body (23). As a cripple cannot follow one who runs fast so even the Lord, Self-sprung (Brahma) cannot follow thee in intelligence or age (24). As the Himalaya is amongst the mountains, as the great ocean is amongst the watery expanses, as Garuda is amongst the birds so thou art the foremost of the celestials (25). O Krishna, underneath all is the region of water; above it are afloat the pillars of the earth; above them is the region of man; above it is the etherial region; above it is the effulgent region of the sun constituting the gate of heaven; above it is the great region of the gods forming the abode of the celestials; here I occupy the position of the king of gods; above it is the Brahmaloka where the Brahmarshis live and where move about the high-souled Soma (moon) and other luminous bodies. Above it is the Goloka stationed in the great etherial region. O Krishna, Golaka is the foremost of all regions and is protected by the Sādhyas. There dost thou live carrying on _Tapas_ which we cannot learn even when accosting the Grand-Father about it (26–31). This earth is the region of actions for those who engage in them. Underneath it is the dreadful region of the iniquitous (32). The etherial region is the refuge of moving objects like the air and heaven is the excellent refuge of the pious endued with the qualities of self-control and forbearance (33). Those, who worship Brahmā, live in the Brahmaloka. Goloka is attainable only by the kine; even by hard austerities no one else can obtain it (34). O intelligent and heroic Krishna, in order to protect these kine, thou didst hold up the mount Govardhana and suppress the calamities sent down by me (35). Therefore at the request of the Grand Father and the cows and out of respect for thee I have come here (36).

अध्याय 52

श्लोक 9

क्लृप्तरत्नसमाकीर्णां सर्वर्तुकुसुमोत्कटाम् ।देवमायाधरां दिव्यां विहितां विश्वकर्मणा

klṛptaratnasamākīrṇāṃ sarvartukusumotkaṭām | devamāyādharāṃ divyāṃ vihitāṃ viśvakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

उसमें बहुमूल्य रत्र जड़े हुए थे। सभी ऋतुओंके फूलोंसे वह व्याप्त थी। उस दिव्य सभाका निर्माण साक्षात्‌ विश्वकर्माने किया था। वह देवताओंकी माया धारण करनेवाली थी

अध्याय 52

श्लोक 10

तां हृष्टमनसः सर्वे यथास्थानं यथाविधि ।यथानिदेशं त्रिदशा विविशुस्ते सभां शुभाम्

tāṃ hṛṣṭamanasaḥ sarve yathāsthānaṃ yathāvidhi | yathānideśaṃ tridaśā viviśuste sabhāṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

समस्त देवता ब्रह्माजीकी आज्ञाके अनुसार प्रसन्नतापूर्वक उस कल्याणमयी सभामें प्रविष्ट हुए और यथायोग्य स्थानपर विधिपूर्वक बैठे

English

Thereupon taking those jars full of heavenly water the king of gods, conversant with Yoga, sprinkled²³⁸ Govinda (61). Beholding the eternal Krishna thus annointed, the cows, stationed in the celestial region, along with the bulls, sprinkled him also with a downpour of their milk through clouds (62). The clear clouds in the sky sprinkled him with nectarine showers. From trees fell down moon-like drops of water. And from the sky the gods set up a leonine sound, made a downpour of flowers and blew the bugles (63–64). The Maharshis, who always follow _mantras_, chanted his glories with becoming verses and the body of the earth was separated from one all-extending ocean (65). The seas grew delightful and the winds began to blow for bringing about the well-being of the world. And the sun and the moon accompanied by stars stood in their respective roads (66). The kings were freed of their enemies and the calamity of excessive rain was pacified. And the trees were embellished with leaves and flowers of various colours. The deer grew delighted in the forest and the elephants began to yield temporal juice and the mountains shone with trees grown on them and with metals (67–68). And the land of mortals was satisfied with ambrosia-like juice like unto the celestial region. Thus when the ceremony of the royal unction, of the Lord Krishna, accompanied by the nectarine showers coming down from the celestial region, was over the king of gods Purandara said to the eternal Govinda, wearing celestial garlands and installed in the sovereignty of the cows (69–70).

अध्याय 52

श्लोक 11

ते निषेदुर्यथोक्तेषु विमानेष्वासनेषु च ।भद्रासनेषु पीठेषु कुथास्वास्तरणेषु च

te niṣeduryathokteṣu vimāneṣvāsaneṣu ca | bhadrāsaneṣu pīṭheṣu kuthāsvāstaraṇeṣu ca

हिन्दी अर्थ

वे वहाँ योग्यतानुसार बताये हुए विमानों, आसनों, भद्रासनों, पीठों, कालीनों तथा दूसरे- दूसरे बिछौनोंपर विराजमान हुए

अध्याय 52

श्लोक 12

ततः प्रभञ्जनो वायुर्ब्रह्मणा साधु चोदितः ।मा शब्दमिति सर्वत्र प्रचक्रामाथ तां सभाम्

tataḥ prabhañjano vāyurbrahmaṇā sādhu coditaḥ | mā śabdamiti sarvatra pracakrāmātha tāṃ sabhām

हिन्दी अर्थ

तब ब्रह्माजीके भलीभाँति आज्ञा देनेपर अपने वेगसे बड़े-बड़े वृक्षोंको तोड़ देनेवाले वायुदेव उठे और 'कोई एक शब्द भी मुँहसे न निकाले। सब लोग मौन रहें।' ऐसा कहते हुए सारी सभामें सब ओर घूम आये

अध्याय 52

श्लोक 13

निःशब्दस्तिमिते तस्मिन्समाजे त्रिदिवौकसाम् ।बभाषे धरणी वाक्यं खेदात् करुणभाषिणी

niḥśabdastimite tasminsamāje tridivaukasām | babhāṣe dharaṇī vākyaṃ khedāt karuṇabhāṣiṇī

हिन्दी अर्थ

जब देवताओंका वह समुदाय भलीभाँति नीरव तथा निस्तब्ध हो गया, तब वहाँ करुणाजनक वचन बोलनेवाली पृथ्वीने दु:खपूर्वक यह बात कही

अध्याय 52

श्लोक 14

त्वया धार्या त्वहं दैव त्वया वै धार्यते जगत् ।त्वं धारयसि भूतानि भुवनानि बिभर्षि च

tvayā dhāryā tvahaṃ daiva tvayā vai dhāryate jagat | tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanāni bibharṣi ca

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी बोली—देव! (मैं रसातलमें धसी जा रही हूँ अत: ) आप मुझे धारण करें; क्योंकि आपके आधारपर ही यह सम्पूर्ण जगत्‌ टिका हुआ है। आप ही समस्त भूतोंको धारण और सभी भुवनोंका भरण-पोषण करते हैं

अध्याय 52

श्लोक 15

यत् त्वया धार्यते किञ्चित्तेजसा च बलेन च ।ततस्तव प्रसादेन मया यत्नाच्च धार्यते

yat tvayā dhāryate kiñcittejasā ca balena ca | tatastava prasādena mayā yatnācca dhāryate

हिन्दी अर्थ

आप अपने ही तेज और बलसे जो कुछ भी धारण करते हैं, उसीको आपके प्रसादसे मैं भी यत्रपूर्वक धारण करती हूँ

अध्याय 52

श्लोक 16

त्वया धृतं धारयामि नाधृतं धारयाम्यहम् ।न हि तद् विद्यते भूतं यत् त्वया नानुधार्यते

tvayā dhṛtaṃ dhārayāmi nādhṛtaṃ dhārayāmyaham | na hi tad vidyate bhūtaṃ yat tvayā nānudhāryate

हिन्दी अर्थ

आपके धारण किये हुएको ही मैं धारण करती हूँ। जिसे आपने धारण न कर रखा हो, ऐसी कोई वस्तुको मैं धारण नहीं करती । ऐसा कोई भूत नहीं है, जिसे आप निरन्तर धारण न करते हों

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 17

त्वमेव कुरुषे देव नारायण युगे युगे ।मम भारावतरणं जगतो हितकाम्यया

tvameva kuruṣe deva nārāyaṇa yuge yuge | mama bhārāvataraṇaṃ jagato hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

देव! नारायण! आप ही प्रत्येक युगमें जगत्‌के हितकी कामनासे मेरा भार उतारते हैं

अध्याय 52

श्लोक 18

तवैव तेजसाऽऽक्रान्तां रसातलतलं गताम् ।त्रायस्व मां सुरश्रेष्ठ त्वामेव शरणं गताम्

tavaiva tejasā''krāntāṃ rasātalatalaṃ gatām | trāyasva māṃ suraśreṣṭha tvāmeva śaraṇaṃ gatām

हिन्दी अर्थ

सुरत्रेष्ठ ! आपहीके तेजसे आक्रान्त होकर मैं रसातलको जा पहुँची हूँ और अपने उद्धारके लिये आपकी ही शरणमें आयी हूँ। आप मेरी रक्षा करें

अध्याय 52

श्लोक 19

दानवैः पीड्यमानाहं राक्षसैश्च दुरात्मभिः ।त्वामेव शरणं नित्यमुपयास्ये सनातनम्

dānavaiḥ pīḍyamānāhaṃ rākṣasaiśca durātmabhiḥ | tvāmeva śaraṇaṃ nityamupayāsye sanātanam

हिन्दी अर्थ

दानवों तथा दुरात्मा राक्षसोंसे पीड़ित होकर मैं सदा आप सनातन पुरुषकी ही शरणमें आती हूँ और आती रहूँगी

अध्याय 52

श्लोक 20

तावन्मेऽस्ति भयं भूयो यावन्न त्वां ककुद्मिनम् ।शरणं यामि मनसा शतशो ह्युपलक्षये

tāvanme'sti bhayaṃ bhūyo yāvanna tvāṃ kakudminam | śaraṇaṃ yāmi manasā śataśo hyupalakṣaye

हिन्दी अर्थ

मुझे तभीतक अधिक भय रहता है, जबतक कि मैं अपना भार धारण करनेवाले आप परमेश्वरकी मनसे शरण नहीं लेती हूँ। इस बातको मैं सैकड़ों बार देख चुकी हूँ

अध्याय 52

श्लोक 21

अहमादौ पुराणस्य सङ्क्षिप्ता पद्मयोनिना ।मां च बद्ध्वा कृतौ पूर्वं मृन्मयौ द्वौ महासुरौ

ahamādau purāṇasya saṅkṣiptā padmayoninā | māṃ ca baddhvā kṛtau pūrvaṃ mṛnmayau dvau mahāsurau

हिन्दी अर्थ

पुरातन युगके प्रारम्भकालमें कमलयोनि ब्रह्माजीने मुझे जलके ऊपर स्थापित किया था और मेरी मृत्तिकाको मुट्ठीमें बाँधकर उसके द्वारा पहले दो बड़े- बड़े असुरोंकी मूर्तियाँ बनायीं

अध्याय 52

श्लोक 22

कर्णस्रोतोद्भबौ तौ हि विष्णोरस्य महात्मनः ।महार्णवे प्रस्वपतः काष्ठकुण्ड्यसमौ स्थितौ

karṇasrotodbhabau tau hi viṣṇorasya mahātmanaḥ | mahārṇave prasvapataḥ kāṣṭhakuṇḍyasamau sthitau

हिन्दी अर्थ

वे दोनों पहले- पहल महासागरमें सोते हुए इन महात्मा भगवान्‌ विष्णुके कानोंकी मैलसे उत्पन्न हुए थे और काठ एवं दीवारके समान अचेतन अवस्थामें स्थित थे (इन्हींकी आकृतियोंको भगवान्‌ने मिट्टीसे सँवारा था)

अध्याय 52

श्लोक 23

तौ विवेश स्वयं वायुर्ब्रह्मणा साधु चोदितः ।दिवं प्रच्छादयन्तौ तु ववृधाते महासुरौ

tau viveśa svayaṃ vāyurbrahmaṇā sādhu coditaḥ | divaṃ pracchādayantau tu vavṛdhāte mahāsurau

हिन्दी अर्थ

फिर ब्रह्माजीकी उत्तम प्रेरणासे स्वयं वायुदेवने उनके भीतर प्रवेश किया। इसके बाद वे दोनों महान्‌ असुर आकाशको आच्छादित करते हुए बढ़ने लगे

अध्याय 52

श्लोक 24

वायुप्राणौ तु तौ गृह्य ब्रह्मा पर्यमृशच्छनैः ।एकं मृदुतरं मेने कठिनं वेद चापरम्

vāyuprāṇau tu tau gṛhya brahmā paryamṛśacchanaiḥ | ekaṃ mṛdutaraṃ mene kaṭhinaṃ veda cāparam

हिन्दी अर्थ

वायुरूपी प्राणसे युक्त हुए उन दोनों असुरोंको गोदमें लेकर ब्रह्माजीने उनके अड्ोंपर धीरे-धीरे हाथ फेरा। उनमेंसे एकका शरीर तो उन्हें अत्यन्त कोमल प्रतीत हुआ और दूसरेका कठोर

अध्याय 52

श्लोक 25

नामनी तु तयोश्चक्रे स विभुः सलिलोद्भवः ।मृदुस्त्वयं मधुर्नाम कठिनः कैटभोऽभवत्

nāmanī tu tayoścakre sa vibhuḥ salilodbhavaḥ | mṛdustvayaṃ madhurnāma kaṭhinaḥ kaiṭabho'bhavat

हिन्दी अर्थ

तब जलजजन्मा भगवान्‌ ब्रह्माने उन दोनोंका नामकरण- संस्कार किया और कहा—यह जो मृदु (कोमल) है, इसका नाम 'मधु' होगा और जो कठोर है, वह ' कैटभ' कहलायेगा

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 26

तौ दैत्यौ कृतनामानौ चेरतुर्बलदर्पिन्तौ ।सर्वमेकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुदुर्जयौ

tau daityau kṛtanāmānau ceraturbaladarpintau | sarvamekārṇavaṃ lokaṃ yoddhukāmau sudurjayau

हिन्दी अर्थ

नाम निश्चित हो जानेपर वे दोनों अत्यन्त दुर्जय दैत्य बलके घमंडसे मतवाले होकर युद्धकी इच्छासे समस्त एकार्णव जगत्‌में विचरने लगे

अध्याय 52

श्लोक 27

तावागतौ समालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवान्तरधीयत

tāvāgatau samālokya brahmā lokapitāmahaḥ | ekārṇavāmbunicaye tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

उन दोनोंको युद्धके लिये आया देख लोकपितामह ब्रह्मा वहीं एकार्णवकी जलराशिमें अदृश्य हो गये

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 28

स पद्मे पद्मनाभस्य नाभिमध्यात् समुत्थिते ।रोचयामास वसतिं गुह्यां ब्रह्मा चतुर्मुखः

sa padme padmanābhasya nābhimadhyāt samutthite | rocayāmāsa vasatiṃ guhyāṃ brahmā caturmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

उन चतुर्मुख ब्रह्माने भगवान्‌ पद्दनाभकी नाभिके मध्यभागसे प्रकट हुए कमलपर ही गुप्तरूपसे निवास करना पसंद किया

अध्याय 52

श्लोक 29

तावुभौ जलगर्भस्थौ नारायणपितामहौ ।बहून् वर्षगणानप्सु शयानौ न चकम्पतुः

tāvubhau jalagarbhasthau nārāyaṇapitāmahau | bahūn varṣagaṇānapsu śayānau na cakampatuḥ

हिन्दी अर्थ

वे दोनों भगवान्‌ नारायण और ब्रह्मा जलके भीतर स्थित हो बहुत वर्षोतक सोते रहे । कभी हिलेतक नहीं

अध्याय 52

श्लोक 30

अथ दीर्घस्य कालस्य तावुभौ मधुकैटभौ ।आजग्मतुस्तमुद्देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः

atha dīrghasya kālasya tāvubhau madhukaiṭabhau | ājagmatustamuddeśaṃ yatra brahmā vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर दीर्घकाल व्यतीत होनेके पश्चात्‌ वे दोनों भाई मधु और कैटभ उस स्थानपर आये, जहाँ ब्रह्माजी विराजमान थे

अध्याय 52

श्लोक 31

दृष्ट्वा तावसुरौ घोरौ महाकायौ दुरासदौ ।ब्रह्मणा ताडितो विष्णुः पद्मनालेन वै तदा ।उत्पपाताथ शयनात् पद्मनाभो महाद्युतिः

dṛṣṭvā tāvasurau ghorau mahākāyau durāsadau | brahmaṇā tāḍito viṣṇuḥ padmanālena vai tadā | utpapātātha śayanāt padmanābho mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

र५५ उन दुर्जय, विशालकाय एवं भयंकर असुरोंको देखकर ब्रह्माजीने कमलकी नालसे भगवान्‌ विष्णुको ठोंका (उन्हें जग जानेके लिये संकेत किया) । तब महातेजस्वी भगवान्‌ पद्यनाभ शय्यासे उछलकर खड़े हो गये

अध्याय 52

श्लोक 32

तद् युद्धमभवद् घोरं तयोस्तस्य च वै तदा ।एकार्णवे तदा लोके त्रैलोक्ये जलतां गते

tad yuddhamabhavad ghoraṃ tayostasya ca vai tadā | ekārṇave tadā loke trailokye jalatāṃ gate

हिन्दी अर्थ

उस एकार्णव जगत्में, जब कि तीनों लोक जलमें मिल गये थे, उन दोनों असुरों तथा भगवान्‌ विष्णुमें घोर युद्ध हुआ

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 33

तदाभूत् तुमुलं युद्धं वर्षसङ्ख्या सहस्रशः ।न च तावसुरौ युद्धे तदा श्रममवापतुः

tadābhūt tumulaṃ yuddhaṃ varṣasaṅkhyā sahasraśaḥ | na ca tāvasurau yuddhe tadā śramamavāpatuḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय सहस्रों वर्षोंतक वह तुमुल युद्ध चलता रहा, किंतु वे दोनों असुर युद्धमें थके नहीं

अध्याय 52

श्लोक 34

अथातो दीर्घकालस्य तौ दैत्यौ युद्धदुर्मदौ ।ऊचतुः प्रीतमनसौ देवं नारायणं हरिम्

athāto dīrghakālasya tau daityau yuddhadurmadau | ūcatuḥ prītamanasau devaṃ nārāyaṇaṃ harim

हिन्दी अर्थ

दीर्घकालतक युद्ध करके वे दोनों रणदुर्मद दैत्य मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और भगवान्‌ नारायण हरिसे इस प्रकार बोले—

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 35

प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः ।आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता

prītau svastava yuddhena ślāghyastvaṃ mṛtyurāvayoḥ | āvāṃ jahi na yatrorvī salilena pariplutā

हिन्दी अर्थ

देव! तुम्हारे युद्धसे हम दोनों भाई बहुत प्रसन्न हैं। तुम हमारे लिये स्पृहणीय मृत्यु हो; किंतु हम दोनोंको वहीं मारो, जहाँकी पृथ्वी जलमें डूबी हुई न हो

अध्याय 52

श्लोक 36

हतौ च तव पुत्रत्वं प्राप्नुयावः सुरोत्तम ।यो ह्यावां युधि निर्जेता तस्यावां विहितौ सुतौ

hatau ca tava putratvaṃ prāpnuyāvaḥ surottama | yo hyāvāṃ yudhi nirjetā tasyāvāṃ vihitau sutau

हिन्दी अर्थ

सुरश्रेष्ठ! मारे जानेपर हम दोनों आपके पुत्रभावको प्राप्त होंगे; क्योंकि ब्रह्माजीने विधान बना दिया है कि जो हमें युद्धमें जीत ले, हम उसीके पुत्र हों'

अध्याय 52

श्लोक 37

स तु गृह्य मृधे दोर्भ्यां दैत्यौ तावभ्यपीडयत् ।जग्मतुर्निधनं चापि तावुभौ मधुकैटभौ

sa tu gṛhya mṛdhe dorbhyāṃ daityau tāvabhyapīḍayat | jagmaturnidhanaṃ cāpi tāvubhau madhukaiṭabhau

हिन्दी अर्थ

उनकी बात सुनकर भगवान्‌ विष्णुने उस युद्धस्थलमें उन दैत्योंको दोनों हाथोंसे पकड़कर दबाया । इससे मधु और कैटभ दोनोंकी मृत्यु हो गयी

अध्याय 52

श्लोक 38

तौ हतौ चाप्लुतौ तोये वपुर्भ्यामेकतां गतौ ।मेदो मुमुचतुर्दैत्यौ मथ्यमानौ जलोर्मिभिः

tau hatau cāplutau toye vapurbhyāmekatāṃ gatau | medo mumucaturdaityau mathyamānau jalormibhiḥ

श्लोक 38–39 का हिन्दी अर्थ

मरनेपर उन दोनोंकी लाशें जलमें डूबकर एक हो गयीं। फिर जलकी लहरोंसे मधित होकर उन दोनों दैत्योंने जो मेद छोड़ा, उससे आच्छादित होकर वहाँका जल अदृश्य हो गया। उसीपर भगवान्‌ नारायणने नाना प्रकारके जीवोंकी सृष्टि की

अध्याय 52

श्लोक 39

मेदसा तज्जलं व्याप्तं ताभ्यामन्तर्दधे ततः ।नारायणश्च भगवानसृजत् स पुनः प्रजाः

medasā tajjalaṃ vyāptaṃ tābhyāmantardadhe tataḥ | nārāyaṇaśca bhagavānasṛjat sa punaḥ prajāḥ

अर्थ श्लोक 38 के साथ

अध्याय 52

श्लोक 40

दैत्ययोर्मेदसाच्छना मेदिनीति ततः स्मृता ।प्रभावात्पद्मनाभस्य शाश्वती जगती कृता

daityayormedasācchanā medinīti tataḥ smṛtā | prabhāvātpadmanābhasya śāśvatī jagatī kṛtā

हिन्दी अर्थ

उन दैत्योंके मेदसे सारी पृथ्वी ढक गयी, इसलिये 'मेदिनी' नामसे विख्यात हुई। भगवान्‌ पद्मनाभके प्रभावसे यह जगत्‌के लिये शाश्वत आधार बन गयी

अध्याय 52

श्लोक 41

वराहेण पुरा भूत्वा मार्कण्डेयस्य पश्यतः ।विषाणेनाहमेकेन तोयमध्यात् समुद्धृता

varāheṇa purā bhūtvā mārkaṇḍeyasya paśyataḥ | viṣāṇenāhamekena toyamadhyāt samuddhṛtā

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें वाराहरूप धारण करके इन्हीं भगवान्‌ नारायणने मार्कण्डेयजीके देखते-देखते मुझे एक दाढ़पर उठाकर पानीके भीतरसे बाहर निकाला था

अध्याय 52

श्लोक 42

हृताहं क्रमता भूयस्तदा युष्माकमग्रतः ।बलेः सकाशाद्दैत्यस्य विष्णुना प्रभविष्णुना

hṛtāhaṃ kramatā bhūyastadā yuṣmākamagrataḥ | baleḥ sakāśāddaityasya viṣṇunā prabhaviṣṇunā

हिन्दी अर्थ

फिर उस दिन आपलोगोंके सामने ही प्रभावशाली भगवान्‌ विष्णुने अपने पग बढ़ाकर त्रिलोकीको नापते हुए मुझे दैत्यराज बलिके पाससे छीन लिया

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 43

साम्प्रतं खिद्यमानाहमेनमेव गदाधरम् ।अनाथा जगतो नाथ शरण्यं शरणं गता

sāmprataṃ khidyamānāhamenameva gadādharam | anāthā jagato nātha śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatā

हिन्दी अर्थ

इस समय भी अत्यन्त कष्टमें पड़कर अनाथ-सी हो रही हूँ और इन्हीं शरणागतवत्सल जगन्नाथ गदाधरकी शरणमें आयी हूँ.

अध्याय 52

श्लोक 44

अग्निः सुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्यो गुरुः स्मृतः ।नक्षत्राणां गुरुः सोमो मम नारायणो गुरुः

agniḥ suvarṇasya gururgavāṃ sūryo guruḥ smṛtaḥ | nakṣatrāṇāṃ guruḥ somo mama nārāyaṇo guruḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नि सुवर्णका गुरु है। सूर्य समस्त किरणोंके गुरु माने गये हैं। नक्षत्रों के गुरु चन्द्रमा हैं, परंतु मेरे गुरु ये भगवान्‌ नारायण ही हैं

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 45

यदहं धारयाम्येका जगत् स्थावरजङ्गमम् ।मया धृतं धारयते सर्वमेतद् गदाधरः

yadahaṃ dhārayāmyekā jagat sthāvarajaṅgamam | mayā dhṛtaṃ dhārayate sarvametad gadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

अकेली मैं जिस चराचर जगत्‌को धारण करती हूँ, मेरे द्वारा धारण किये गये इस समस्त जगत्‌को (तथा मुझे भी) भगवान्‌ गदाधर ही धारण करते हैं

अध्याय 52

श्लोक 46

जामदग्न्येन रामेण भारावतरणेप्सया ।रोषात् त्रिःसप्तकृत्वोऽहं क्षत्रियैर्विप्रयोजिता

jāmadagnyena rāmeṇa bhārāvataraṇepsayā | roṣāt triḥsaptakṛtvo'haṃ kṣatriyairviprayojitā

हिन्दी अर्थ

इन्होंने ही जमदग्रिनन्दन परशुरामके रूपमें प्रकट होकर मेरा भार उतारनेकी इच्छासे रोषपूर्वक मुझे इक्कीस बार क्षत्रियोंसे रहित किया था

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 47

सास्मि वेद्यां समारोप्य तर्पिता नृपशोणितैः ।भार्गवेण पितुः श्राद्धे कश्यपाय निवेदिता

sāsmi vedyāṃ samāropya tarpitā nṛpaśoṇitaiḥ | bhārgaveṇa pituḥ śrāddhe kaśyapāya niveditā

हिन्दी अर्थ

मैं वही हूँ, जिसे रणयज्ञकी वेदीमें प्रतिष्ठित करके भृगुनन्दन परशुरामने राजाओंके रक्तसे तृत किया था और पिताके श्राद्धमें महर्षि कश्यपको मेरा दान कर दिया था

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 48

मांसमेदोऽस्थिदुर्गन्धा दिग्धा क्षत्रियशोणितैः ।रजस्वलेव युवतिः कश्यपं समुपस्थिता

māṃsamedo'sthidurgandhā digdhā kṣatriyaśoṇitaiḥ | rajasvaleva yuvatiḥ kaśyapaṃ samupasthitā

हिन्दी अर्थ

मैं क्षत्रियोंके रक्तसे भीगी हुई थी। मेरे शरीरसे (मरे हुए राजाओंके) मांस, मेद और अस्थियोंकी दुर्गन्ध फैल रही थी। उसी दशामें रजस्वला युवतीकी भाँति मैं महर्षि कश्यपकी सेवामें उपस्थित हुई

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 49

स मां ब्रह्मर्षिरप्याह किमुर्वि त्वमवाङ्मुखी ।वीरपत्नीव्रतमिदं धारयन्ती विषीदसि

sa māṃ brahmarṣirapyāha kimurvi tvamavāṅmukhī | vīrapatnīvratamidaṃ dhārayantī viṣīdasi

हिन्दी अर्थ

उस समय ब्रह्मार्षि कश्यपने मुझसे कहा—' वसुधे! कया कारण है, तू नीचे मुख किये वीर-पत्नीके इस ब्रतको धारण करके विषादमें डूबी हुई है?

अध्याय 52

श्लोक 50

साहं विज्ञापितवती कश्यपं लोकभावनम् ।पतयो मे हता ब्रह्मन् भार्गवेण महात्मना

sāhaṃ vijñāpitavatī kaśyapaṃ lokabhāvanam | patayo me hatā brahman bhārgaveṇa mahātmanā

हिन्दी अर्थ

उस समय मैंने लोकपिता कश्यपजीको यह सूचित किया—ब्रह्मन्‌ ! महात्मा परशुरामने मेरे पतियोंको मार डाला है

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 51

साहं विहीना विक्रान्तैः क्षत्रियैः शस्त्रवृत्तिभिः ।विधवा शून्यनगरा न धारयितुमुत्सहे

sāhaṃ vihīnā vikrāntaiḥ kṣatriyaiḥ śastravṛttibhiḥ | vidhavā śūnyanagarā na dhārayitumutsahe

श्लोक 51–55 का हिन्दी अर्थ

शस्त्रग्रहण ही जिनकी जीविकाका साधन था, उन पराक्रमी क्षत्रियोंसे हीन होकर मैं विधवा हो गयी हूँ। मेरे सारे नगर राजाओंसे शून्य हो गये हैं, अत: अब मुझमें जीवित रहनेका उत्साह नहीं रह गया है

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 52

तन्मह्यं दीयतां भर्ता भगवंस्त्वत्समो नृपः ।रक्षेत् सग्रामनगरां यो मां सागरमालिनीम्

tanmahyaṃ dīyatāṃ bhartā bhagavaṃstvatsamo nṛpaḥ | rakṣet sagrāmanagarāṃ yo māṃ sāgaramālinīm

अर्थ श्लोक 51 के साथ

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 53

स श्रुत्वा भगवान्वाक्यं बाढमित्यब्रवीत्प्रभुः ।ततो मां मानवेन्द्राय मनवे स प्रदत्तवान्

sa śrutvā bhagavānvākyaṃ bāḍhamityabravītprabhuḥ | tato māṃ mānavendrāya manave sa pradattavān

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 52

श्लोक 54

सा मनुप्रभवं दिव्यं प्राप्येक्ष्वाकुकुलं नृपम् ।विपुलेनास्मि कालेन पार्थिवात् पार्थिवं गता

sā manuprabhavaṃ divyaṃ prāpyekṣvākukulaṃ nṛpam | vipulenāsmi kālena pārthivāt pārthivaṃ gatā

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 52

श्लोक 55

एवं दत्तास्मि मनवे मानवेन्द्राय धीमते ।भुक्ता राजसहस्रैश्च महर्षिकुलसम्मितैः

evaṃ dattāsmi manave mānavendrāya dhīmate | bhuktā rājasahasraiśca maharṣikulasammitaiḥ

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 52

श्लोक 57

बहवः क्षत्रियाः शूरा मां जित्वा दिवमाश्रिताः ।ते च कालवशं प्राप्य मय्येव प्रलयं गताः ॥ ५६॥ अ ।मत्कृते विग्रहा लोके वृत्ता वर्तन्त एव च ।क्षत्रियाणां बलवतां सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनाम्

bahavaḥ kṣatriyāḥ śūrā māṃ jitvā divamāśritāḥ | te ca kālavaśaṃ prāpya mayyeva pralayaṃ gatāḥ || 56|| a | matkṛte vigrahā loke vṛttā vartanta eva ca | kṣatriyāṇāṃ balavatāṃ saṅgrāmeṣvanivartinām

हिन्दी अर्थ

जगतमें मेरे ही लिये युद्धस्थलोंगें कभी पीठ न दिखानेवाले बलवान्‌ क्षत्रियोंके परस्पर युद्ध हुए हैं और हो रहे हैं

अध्याय 52

श्लोक 58

एतद् युष्मत्प्रवृत्तेन दैवेन परिपाल्यते ।जगद्धितार्थं कुरुत राज्ञां हेतुं रणक्षये

etad yuṣmatpravṛttena daivena paripālyate | jagaddhitārthaṃ kuruta rājñāṃ hetuṃ raṇakṣaye

हिन्दी अर्थ

तमाोउध्याय; *+ र५७ आपलोगोंके द्वारा परिचालित दैवके द्वारा ही इस जगत्‌का परिपालन होता है, अत: आप जगत्‌के हितके लिये ऐसा कोई उपाय कीजिये, जिससे रणभूमिमें राजाओंका संहार हो

अध्याय 52

श्लोक 59

यद्यस्ति मयि कारुण्यं भारशैथिल्यकारणात् ।एकश्चक्रधरः श्रीमानभयं मे प्रयच्छतु

yadyasti mayi kāruṇyaṃ bhāraśaithilyakāraṇāt | ekaścakradharaḥ śrīmānabhayaṃ me prayacchatu

हिन्दी अर्थ

यदि मुझपर भगवान्‌की दया हो तो यह एकमात्र चक्रधारी श्रीमान्‌ भगवान्‌ विष्णु मेरा भार शिथिल करनेके लिये मुझे अभयदान दें

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 60

यमहं भारसन्तप्ता सम्प्राप्ता शरणार्थिनी ।भारो यद्यवरोप्तव्यो विष्णुरेष ब्रवीतु माम्

yamahaṃ bhārasantaptā samprāptā śaraṇārthinī | bhāro yadyavaroptavyo viṣṇureṣa bravītu mām

हिन्दी अर्थ

मैं भारसे संतप्त होकर शरण खोजती हुई जिनकी शरणमें आयी हूँ, वे ही ये भगवान्‌ विष्णु यदि मेरा भार उतारना उचित समझें तो इसके लिये मुझे आश्वासन दें

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.