Harivamsha Purana
74
अध्याय 74 / 318

Parva 2, Adhyāya 19

102 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ102 श्लोक

अध्याय 74

श्लोक 1

देवराजेन्द्रस्यागमनम्, श्रीकृष्णस्य गोविन्दपदे अभिषेकः, इन्द्रेण श्रीकृष्णं भावीकार्यं कथयित्वा अर्जुनस्य क्षेमाय बोधनम्, श्रीकृष्णेन तस्य स्वीकृतिः धृतं गोवर्द्धनं दृष्ट्वा परित्रातं च गोकुलम् ।कृष्णस्य दर्शनं शक्रो रोचयामास विस्मितः

devarājendrasyāgamanam, śrīkṛṣṇasya govindapade abhiṣekaḥ, indreṇa śrīkṛṣṇaṃ bhāvīkāryaṃ kathayitvā arjunasya kṣemāya bodhanam, śrīkṛṣṇena tasya svīkṛtiḥ dhṛtaṃ govarddhanaṃ dṛṣṭvā paritrātaṃ ca gokulam | kṛṣṇasya darśanaṃ śakro rocayāmāsa vismitaḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! जब इन्द्रने देखा कि श्रीकृष्णने गोवर्धन धारण करके गोकुलकी रक्षा कर ली, तब वे बड़े विस्मयमें पड़े। अब उन्हें श्रीकृष्णका दर्शन करनेकी इच्छा हुई

English

Bhishmaka said:—I bow unto that celestial bird, the son of Kashya endued with the velocity of the wind who can assume various forms at will (63).

अध्याय 74

श्लोक 2

स निर्जलाम्बुदाकारं मत्तं मदजलोक्षितम् ।आरुह्यैरावतं नागमाजगाम महीतलम्

sa nirjalāmbudākāraṃ mattaṃ madajalokṣitam | āruhyairāvataṃ nāgamājagāma mahītalam

हिन्दी अर्थ

वे जलहीन बादलके समान श्रेतवर्णवाले और मदके जलसे भीगे हुए ऐरावत नामक मदमत्त हाथीपर चढ़कर भूतलपर आये

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted, in brief, the glories of Vinatā's son Bhismaka offered him various sorts of most excellent raiment. After the lotus-eyed Krishna, the younger brother of Vāsava, on taking leave, had departed all the kings followed him. Having thus received honors, taken farewell of all the kings, placed Vinatā's son the foremost of birds, of a gentle form before him, been encircled by huge cars, and lighted up all the quarters the energetic Krishna set out for Mathurā. At that time there arose a great tumult consisting of the sound of bugles, trumpets, conches, the hissing of the serpents, the neighing of horses, and the rattle of the wheels of the cars resembling the muttering of huge clouds.

अध्याय 74

श्लोक 3

स ददर्शोपविष्टं वै गोवर्द्धनशिलातले ।कृष्णमक्लिष्टकर्माणं पुरुहूतः पुरन्दरः

sa dadarśopaviṣṭaṃ vai govarddhanaśilātale | kṛṣṇamakliṣṭakarmāṇaṃ puruhūtaḥ purandaraḥ

हिन्दी अर्थ

अनेक नामोंसे पुकारे जानेवाले पुरंदर इन्द्रने वहाँ आकर देखा, अनायास ही महान्‌ कर्म करनेवाले श्रीकृष्ण गोवर्धन पर्वतकी एक शिलापर बैठे हुए हैं

अध्याय 74

श्लोक 4

तं वीक्ष्य बालं महता तेजसा दीप्तमव्ययम् ।गोपवेषधरं विष्णुं प्रीतिं लेभे पुरन्दरः

taṃ vīkṣya bālaṃ mahatā tejasā dīptamavyayam | gopaveṣadharaṃ viṣṇuṃ prītiṃ lebhe purandaraḥ

हिन्दी अर्थ

महान्‌ तेजसे उद्धासित होनेवाले गोपवेषधारी विष्णुस्वरूप उन अविनाशी बालकृष्णको देखकर देवराज इन्द्रको बड़ी प्रसन्नता हुई

अध्याय 74

श्लोक 5

तं सोऽम्बुजदलश्यामं कृष्णं श्रीवत्सलक्षणम् ।पर्याप्तनयनः शक्रः सर्वैर्नेत्रैरुदैक्षत

taṃ so'mbujadalaśyāmaṃ kṛṣṇaṃ śrīvatsalakṣaṇam | paryāptanayanaḥ śakraḥ sarvairnetrairudaikṣata

हिन्दी अर्थ

नीलकमलदलके समान श्यामसुन्दर एवं श्रीवत्स- चिह्नविभूषित उन श्रीकृष्णको देखकर इन्द्रको अपने नेत्रोंका फल प्राप्त हो गया। उन्होंने अपने सम्पूर्ण नेत्रोंसे जी-भरकर उन्हें देखा

अध्याय 74

श्लोक 6

दृष्ट्वा चैनं श्रिया जुष्टं मर्त्यलोकेऽमरोपमम् ।सूपविष्टं शिलापृष्ठे शक्रः स व्रीडितोऽभवत्

dṛṣṭvā cainaṃ śriyā juṣṭaṃ martyaloke'maropamam | sūpaviṣṭaṃ śilāpṛṣṭhe śakraḥ sa vrīḍito'bhavat

हिन्दी अर्थ

मर्त्यलोकमें रहकर भी देवोपम शोभासे सम्पन्न श्रीकृष्णको शिलापृष्ठपर सुखपूर्वक बैठा देख इन्द्रको बड़ी लज्जा हुई

अध्याय 74

श्लोक 7

तस्योपविष्टस्य मुखं पक्षाभ्यां पक्षिपुङ्गवः ।अन्तर्द्धानं गतश्छायां चकारोरगभोजनः

tasyopaviṣṭasya mukhaṃ pakṣābhyāṃ pakṣipuṅgavaḥ | antarddhānaṃ gataśchāyāṃ cakāroragabhojanaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ बैठे हुए श्रीहरिके मुखपर सर्पभोजी पक्षिराज गरुड़ अदृश्य रहकर अपने दोनों पंखोंसे छाया किये हुए थे

अध्याय 74

श्लोक 8

तं विविक्ते वनगतं लोकवृत्तान्ततत्परम् ।उपतस्थे गजं हित्वा कृष्णं बलनिषूदनः

taṃ vivikte vanagataṃ lokavṛttāntatatparam | upatasthe gajaṃ hitvā kṛṣṇaṃ balaniṣūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

बलसूदन इन्द्र हाथी छोड़कर उतर पड़े और एकान्तमें वनके भीतर रहकर लोक-व्यवहारमें तत्पर हुए श्रीकृष्णकी सेवामें उपस्थित हुए

अध्याय 74

श्लोक 9

स समीपगतस्तस्य दिव्यस्रगनुलेपनः ।रराज देवराजो वै वज्रपूर्णकरः प्रभुः

sa samīpagatastasya divyasraganulepanaḥ | rarāja devarājo vai vajrapūrṇakaraḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णके समीप जाकर दिव्य पुष्पोंके हार और अनुलेपन धारण करनेवाले प्रभावशाली देवराज इन्द्र बड़ी शोभा पा रहे थे। उनका हाथ वज्से परिपूर्ण था

English

Bhishmaka said:—Observing the movements of my son my eyes are agitated with fear; I consider all now as mere boys. He (Krishna) alone is the foremost of Purushas (14). He, the very incarnation of glory, the foremost of the illustrious, the partaker of fame and powerful, has established great fame and the might of his arms in this land of mortals (15). Blessed is Devaki, the foremost of damsels who has conceived as her son the lotus-eyed Krishna, identical with the sum total of beauty, the greatest of all in the three worlds, and adored of all the immortals and who has seen his lotus countenance with her eyes full of affection

अध्याय 74

श्लोक 10

किरीटेनार्कतुल्येन विद्युदुदद्योतकारिणा ।कुण्डलाभ्यां स दिव्याभ्यां सततं शोभिताननः

kirīṭenārkatulyena vidyududadyotakāriṇā | kuṇḍalābhyāṃ sa divyābhyāṃ satataṃ śobhitānanaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्युतके समान प्रकाश फैलानेवाले सूर्यतुल्य तेजस्वी किरीट तथा दो दिव्य कुण्डलोंसे उनके श्रीमुखकी सदा ही बड़ी शोभा होती थी

अध्याय 74

श्लोक 11

पञ्चस्तबकलम्बेन हारेणोरसि भूषितः ।सहस्रपत्रकान्तेन देहभूषणकारिणा ।ईक्षमाणः सहस्रेण नेत्राणां कामरूपिणाम्

pañcastabakalambena hāreṇorasi bhūṣitaḥ | sahasrapatrakāntena dehabhūṣaṇakāriṇā | īkṣamāṇaḥ sahasreṇa netrāṇāṃ kāmarūpiṇām

हिन्दी अर्थ

वे अपने वक्ष:स्थलपर एक ऐसे हारसे विभूषित थे, जिसमें फूलोंके पाँच गुच्छे लटक रहे थे। खिले हुए सहस््र कमलदलके समान कान्तिमानु, सम्पूर्ण शरीरको विभूषित करनेवाले तथा इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले एक सहस्र नेत्रोंसे वे भगवान्‌ श्रीकृष्णकी ओर देख रहे थे

अध्याय 74

श्लोक 12

त्रिदशाज्ञापनार्थेन मेघनिर्घोषकारिणा ।अथ दिव्येन मधुरं व्याजहार स्वरेण तम्

tridaśājñāpanārthena meghanirghoṣakāriṇā | atha divyena madhuraṃ vyājahāra svareṇa tam

हिन्दी अर्थ

उन्होंने देवताओंको आज्ञा देनेके लिये अभ्यस्त और मेघ-गर्जनाके समान गम्भीर घोष करनेवाले दिव्य स्वरसे मधुर वाणीमें भगवान्‌से इस प्रकार कहा

अध्याय 74

श्लोक 13

कृष्ण कृष्ण महाबाहो ज्ञातीनां नन्दिवर्द्धन ।अतिदिव्यं कृतं कर्म त्वया प्रीतिमता गवाम्

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho jñātīnāṃ nandivarddhana | atidivyaṃ kṛtaṃ karma tvayā prītimatā gavām

हिन्दी अर्थ

इन्द्र बोले—कृष्ण! कृष्ण! ! महाबाहो!!! आप सजातीय बन्धुओंके आनन्दकी वृद्धि करनेवाले हैं । गौओंके प्रति प्रीति रखकर आपने जो कर्म किया है, वह अति दिव्य है

अध्याय 74

श्लोक 14

मयोत्सृष्टेषु मेघेषु युगान्तावर्तकारिषु ।यत्त्वया रक्षिता गावस्तेनास्मि परितोषितः

mayotsṛṣṭeṣu megheṣu yugāntāvartakāriṣu | yattvayā rakṣitā gāvastenāsmi paritoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे द्वारा छोड़े गये प्रलयकी पुनरावृत्ति करनेवाले मेघोंके वर्षा करनेपर भी आपने जो गौओंकी रक्षा की है, उससे मैं बहुत संतुष्ट हूँ

English

Vaishampāyana said:—Hearing the words of the highly powerful Shalya the king of Soubha all the leading kings were delighted and said "We will do it" (32). Hearing their words and recollecting those of Brahmā the Emperor Jarāsandha lost heart and said (33).

अध्याय 74

श्लोक 15

स्वायम्भुवेन योगेन यश्चायं पर्वतोत्तमः ।धृतो वेश्मवदाकाशे को ह्येतेन न विस्मयेत्

svāyambhuvena yogena yaścāyaṃ parvatottamaḥ | dhṛto veśmavadākāśe ko hyetena na vismayet

हिन्दी अर्थ

यह जो उत्तम पर्वत है, इसे आपने स्वायम्भुव* योगसे आकाशमें घरकी भाँति धारण कर लिया था। आपके इस अलौकिक कर्मसे किसको आश्चर्य नहीं होगा

अध्याय 74

श्लोक 16

प्रतिषिद्धे मम महे मयेयं रुषितेन वै ।अतिवृष्टिः कृता कृष्ण गवां वै साप्तरात्रिकी

pratiṣiddhe mama mahe mayeyaṃ ruṣitena vai | ativṛṣṭiḥ kṛtā kṛṣṇa gavāṃ vai sāptarātrikī

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण ! जब मेरा प्रचलित उत्सव रोक दिया गया, तब मैंने रोषमें भरकर गौओंपर अपना क्रोध उतारनेके लिये सात राततक अतिवृष्टि की

English

Vaishampāyana said:—Having thus expressed himself the Emperor Jarāsandha again said to the powerful king of Soubha:—"Do thou depart, O giver of honors and help all these Chiefs (44). Use such tactics that the king of Yavanas may proceed and vanquish Krishna and we may be pleased" (45).

अध्याय 74

श्लोक 17

सा त्वया प्रतिषिद्धेयं मेघवृष्टिर्दुरासदा ।देवैः सदानवगणैर्दुर्निवार्या मयि स्थिते

sā tvayā pratiṣiddheyaṃ meghavṛṣṭirdurāsadā | devaiḥ sadānavagaṇairdurnivāryā mayi sthite

हिन्दी अर्थ

धारणाको, उसके करनेसे भारी-से-भारी वस्तु भी हलकी हो ही गया था, इसी तरह उस योग या धारणाका आश्रय लेनेसे भगस्त्यके समुद्रपान करते समय उनके लिये सारा समुद्र तीन ही उस दुर्जय मेघवृष्टिका आपने निवारण कर दिया। मेरे रहते दानवोंसहित सम्पूर्ण देवताओंके लिये भी उस वर्षाको रोकना बहुत ही कठिन था

English

Having thus commanded all and worshipped Bhishmaka duly the Emperor, encircled by his own army, set out for his city (46). Shalya, too, the foremost of kings, having honored all duly, set out by the etherial way in a car, coursing like air (47). Following Jarāsandha to some distance the Deccan Chiefs repaired to their respective cities (48). Thinking of his own evil conduct, of Krathā, Kaishika and Krishna, the king Bhishmaka, along with his own son, entered into his Palace (49). On account of the discomfiture of the kings consequent upon Krishna's arrival and the termination of the Swayamvara the chaste and wise Rukshmini approached her friends and with her face bent down in shame said:—"I tell you truly, I do not wish to be the spouse of any body else save Krishna having lotus eyes" (50-51).

अध्याय 74

श्लोक 18

अहो मे सुप्रियं कृष्ण यत् त्वं मानुषदेहवान् ।समग्रं वैष्णवं तेजो विनिगूहसि रोषितः

aho me supriyaṃ kṛṣṇa yat tvaṃ mānuṣadehavān | samagraṃ vaiṣṇavaṃ tejo vinigūhasi roṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण ! यह एक आश्चर्यमयी घटना हुई है। मेरे लिये यह बहुत ही प्रिय है कि आप मनुष्य-शरीर धारण करके भी अपने भीतर सम्पूर्ण वैष्णव तेजको छिपाये रखते हैं और रोष दिलाये जानेपर उसे प्रकट कर सकते हैं

English

Vaishampayana said:—Kālayavana, the king of Yavanas, was highly powerful and used to govern the inhabitants of his city in pursuance of royal duties (1). He was wise, conversant with three Vargas,²⁷⁴ proficient in six Gunas²⁷⁵ innocent of sevenfold calamities,²⁷⁶ endued with all accomplishments, well-versed in Srutis, pious, truthful, a master of his senses, acquainted with the rules of war, an expert in capturing forts, heroic, of great strength and used to honor his ministers. One day encircled by his ministers he was seated at ease and the learned and intelligent Yavanas, discoursing amongst themselves on various celestial themes were adoring him (2–5). In the meantime there blew delightful, but exciting, cold and fragrant wind. Thereat the assembled Yavanas and the king Kālayavana were all worked up and thought "Whence it has come?" Thereupon they saw a car coming from the south. It was golden and white, lighted up with the lustre of jewels, adorned with celestial flags and pennons, drawn by horses fleet like the mind or air, adorned with tiger-skins, a terror to the enemies, the enhancer of joy to the friends, constructed by the celestial Architect, effulgent like the sun, the grinder of others' cars and embellished with jems like the rays of the sun and moon. The powerful and beautiful king of Soubha was seated thereon. Delighted greatly at seeing his friend the mighty-armed king of Yavanas, the foremost of speakers, repeatedly sent for Arghya and water to wash feet. And rising up from his throne and with Arghya in his hands he went out and waited at the landing stair of the car. Be holding the king Kālayavana, powerful like Sakra the highly energetic Shalya was greatly delighted, got down alone from the chariot with a confident heart and joyously entered into the Palace of Yavana for seeing his friend. Observing _arghya_ in the hands of the king of Yavanas, Shalya, the foremost of kings, said in sweet words:—"O thou of great effulgence, I am not now worthy of _arghya_. I am now an envoy of the kings and have been despatched to thee by the intelligent Jarāsandha. I therefore do not deserve _arghya_ from the kings" (5–18).

अध्याय 74

श्लोक 19

साधितं देवतानां हि मन्येऽहं कार्यमव्ययं ११ त्वयि मानुष्यमापन्ने युक्ते चैव स्वतेजसा

sādhitaṃ devatānāṃ hi manye'haṃ kāryamavyayaṃ 11 tvayi mānuṣyamāpanne yukte caiva svatejasā

हिन्दी अर्थ

आप मानव-शरीरको प्राप्त होकर भी अपने वैष्णव तेजसे सम्पन्न हैं, इसलिये मैं देवताओंके कार्यको सिद्ध हुआ ही मानता हूँ। अब हमारा कोई कार्य बिगड़ नहीं सकता

अध्याय 74

श्लोक 20

सेत्स्यते सर्वकार्यार्थो न किञ्चित् परिहास्यते ।देवानां यद् भवान् नेता सर्वकार्यपुरोगमः

setsyate sarvakāryārtho na kiñcit parihāsyate | devānāṃ yad bhavān netā sarvakāryapurogamaḥ

हिन्दी अर्थ

जब आप देवताओंके नेता हैं और सभी कार्योमें अग्रगामी रहते हैं, तब हमारा सब कार्य, समस्त प्रयोजन सिद्ध हो जायगा, कुछ भी बिगड़ने नहीं पायेगा

अध्याय 74

श्लोक 21

एकस्त्वमसि देवानां लोकानां च सनातनः ।द्वितीयं नात्र पश्यामि यस्तेषां च धुरं वहेत्

ekastvamasi devānāṃ lokānāṃ ca sanātanaḥ | dvitīyaṃ nātra paśyāmi yasteṣāṃ ca dhuraṃ vahet

हिन्दी अर्थ

प्रभो ! एकमात्र आप ही सम्पूर्ण देवता तथा लोकोंके सनातन रक्षक हैं। मैं आपके सिवा दूसरे किसीको यहाँ ऐसा नहीं देखता, जो उन लोकों और देवताओंकी रक्षाका भार वहन कर सके

अध्याय 74

श्लोक 22

यथा हि पुङ्गवः श्रेष्ठो ह्यग्रे धुरि नियोज्यते ।एवं त्वमसि देवानां मग्नानां द्विजवाहनः

yathā hi puṅgavaḥ śreṣṭho hyagre dhuri niyojyate | evaṃ tvamasi devānāṃ magnānāṃ dvijavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे श्रेष्ठ बैल भार ढोनेके लिये सबसे आगे जोता जाता है, उसी प्रकार आप संकममें डूबे हुए देवताओंका उद्धार करनेके लिये सबसे आगे रहते हैं। पक्षिराज गरुड़ आपके वाहन हैं

अध्याय 74

श्लोक 23

त्वच्छरीरगतं कृष्ण जगत्प्रकरणं त्विदम् ।ब्रह्मणा साधु निर्दिष्टं धातुभ्य इव काञ्चनम्

tvaccharīragataṃ kṛṣṇa jagatprakaraṇaṃ tvidam | brahmaṇā sādhu nirdiṣṭaṃ dhātubhya iva kāñcanam

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण! यह जो संसारकी सृष्टि है, वह सब आपके शरीरके भीतर ही है । ब्रह्माजीने तो उसका भलीभाँति निर्देशमात्र किया है। जैसे सब धातुओंमें सुवर्ण श्रेष्ठ है, उसी प्रकार समस्त देवताओंमें आप हैं

अध्याय 74

श्लोक 24

स्वयं स्वयम्भूर्भगवान् बुद्ध्याथ वयसापि वा ।न त्वानुगन्तुं शक्नोति पङ्गुर्द्रुतगतिं यथा

svayaṃ svayambhūrbhagavān buddhyātha vayasāpi vā | na tvānugantuṃ śaknoti paṅgurdrutagatiṃ yathā

श्लोक 24–25 का हिन्दी अर्थ

साक्षात्‌ स्वयम्भू भगवान्‌ ब्रह्मा भी अपनी बुद्धि अथवा अवस्थाके द्वारा आपका अनुसरण नहीं कर सकते—आपके साथ-साथ नहीं चल सकते। ठीक उसी तरह, जैसे पत्ु मनुष्य शीघ्रगामी पुरुषका पीछा नहीं कर सकता—उसके साथ नहीं जा सकता ॥ रढ ॥ समस्त पर्वतोंमें हिमवान्‌ श्रेष्ठ है। सरोवरोंमें समुद्र उत्तम है। पक्षियोंमें गरुड़ तथा देवताओंमें आप श्रेष्ठ हैं

अध्याय 74

श्लोक 25

स्थाणुभ्यो हिमवाञ्छ्रेष्ठो ह्रदानां वरुणालयः ।गरुत्मान् पक्षिणां श्रेष्ठो देवानां च भवान् वरः

sthāṇubhyo himavāñchreṣṭho hradānāṃ varuṇālayaḥ | garutmān pakṣiṇāṃ śreṣṭho devānāṃ ca bhavān varaḥ

अर्थ श्लोक 24 के साथ

अध्याय 74

श्लोक 26

अपामधस्ताल्लोको वै तस्योपरि महीधराः ।नागानामुपरिष्टाद् भूः पृथिव्युपरि मानुषाः

apāmadhastālloko vai tasyopari mahīdharāḥ | nāgānāmupariṣṭād bhūḥ pṛthivyupari mānuṣāḥ

हिन्दी अर्थ

सबसे नीचे जललोक है, उसके ऊपर पर्वत हैं। यह पृथ्वी नागोंके ऊपर स्थित है और पृथ्वीपर मनुष्य निवास करते हैं

English

Shalya said:—O king, I have thus communicated to you, the message entrusted to me by the Emperor Jarāsandha for the behoof of the kings. Do you now undertake what is proper and conducive to your well-being after consulting duly with your ministers (57).

अध्याय 74

श्लोक 27

मनुष्यलोकादूर्ध्वं तु खगानां गतिरुच्यते ।आकाशस्योपरि रविर्द्वारं स्वर्गस्य भानुमान्

manuṣyalokādūrdhvaṃ tu khagānāṃ gatirucyate | ākāśasyopari ravirdvāraṃ svargasya bhānumān

हिन्दी अर्थ

मनुष्यलोकसे ऊपर आकाशमें पश्षियोंकी गति बतायी जाती है। आकाशसे ऊपर अंशुमाली सूर्य हैं, जो स्वर्गलोकके द्वार कहे गये हैं

अध्याय 74

श्लोक 28

देवलोकः परस्तस्माद् विमानगमनो महान् ।यत्राहं कृष्ण देवानामैन्द्रे विनिहितः पदम्

devalokaḥ parastasmād vimānagamano mahān | yatrāhaṃ kṛṣṇa devānāmaindre vinihitaḥ padam

हिन्दी अर्थ

सूर्यलोकसे ऊपर देवताओंका महान्‌ लोक है, जहाँ विमानसे यात्रा की जाती है। श्रीकृष्ण! वहीं मुझे देवेन्द्रपदपर स्थापित किया गया है

अध्याय 74

श्लोक 29

स्वर्गादूर्ध्वं ब्रह्मलोको ब्रह्मर्षिगणसेवितः ।तत्र सोमगतिश्चैव ज्योतिषां च महात्मनाम्

svargādūrdhvaṃ brahmaloko brahmarṣigaṇasevitaḥ | tatra somagatiścaiva jyotiṣāṃ ca mahātmanām

हिन्दी अर्थ

स्वर्गसे ऊपर ब्रह्मलोक है, जो ब्रह्मर्िगणोंसे सेवित है। वहाँतक चन्द्रमाकी तथा महात्मा ग्रह-नक्षत्रोंकी गति है

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 30

तस्योपरि गवां लोकः साध्यास्तं पालयन्ति हि ।स हि सर्वगतः कृष्ण महाकाशगतो महान्

tasyopari gavāṃ lokaḥ sādhyāstaṃ pālayanti hi | sa hi sarvagataḥ kṛṣṇa mahākāśagato mahān

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकसे ऊपर गोलोक है, जिसका साध्यगण पालन करते हैं। श्रीकृष्ण! वह महान्‌ लोक सर्वव्यापी है। महाकाशमें व्यापकरूपसे स्थित है

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 31

उपर्युपरि तत्रापि गतिस्तव तपोमयी ।यां न विद्मो वयं सर्वे पृच्छन्तोऽपि पितामहम्

uparyupari tatrāpi gatistava tapomayī | yāṃ na vidmo vayaṃ sarve pṛcchanto'pi pitāmaham

हिन्दी अर्थ

उसमें भी आपकी तपोमयी गति सर्वोपरि है। हम पितामहसे पूछते रहनेपर भी अबतक आपकी उस गतिको नहीं जान सके हैं

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 32

लोकस्त्वधो दुष्कृतिनां नागलोकस्तु दारुणः ।पृथिवी कर्मशीलानां क्षेत्रं सर्वस्य कर्मणः

lokastvadho duṣkṛtināṃ nāgalokastu dāruṇaḥ | pṛthivī karmaśīlānāṃ kṣetraṃ sarvasya karmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

भयंकर नागलोक सबसे नीचे है। वह पापाचारियोंको प्राप्त होनेवाला लोक या स्थान है। जो स्वभावसे ही कर्मठ हैं, उनके लिये यह भूलोक है । यह समस्त कर्मका क्षेत्र है

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 33

खमस्थिराणां विषयो वायुना तुल्यवृत्तिनाम् ।गतिः शमदमाख्यानां स्वर्गः सुकृतकर्मणाम्

khamasthirāṇāṃ viṣayo vāyunā tulyavṛttinām | gatiḥ śamadamākhyānāṃ svargaḥ sukṛtakarmaṇām

हिन्दी अर्थ

जो अस्थिर हैं, जिनकी वृत्ति वायुके समान है, उनका आश्रय आकाश या अन्तरिक्षलोक है। जो शम-दमसे सम्पन्न हो पुण्य-कर्ममें लगे रहते हैं, उन मनुष्योंकी गति स्वर्गलोक है

अध्याय 74

श्लोक 34

ब्राह्मे तपसि युक्तानां ब्रह्मलोकः परा गतिः ।गवामेव तु गोलोको दुरारोहा हि सा गतिः

brāhme tapasi yuktānāṃ brahmalokaḥ parā gatiḥ | gavāmeva tu goloko durārohā hi sā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

जो ब्राह्म-तपमें संलग्न रहनेवाले लोग हैं, उनकी परम गति ब्रह्मलोक है। गोलोक तो गौओंको ही सुलभ होनेवाला लोक है। वह गति दूसरोंके लिये दुरारोह (दुर्लभ) है

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 35

स तु लोकस्त्वया कृष्ण सीदमानः कृतात्मना ।धृतो धृतिमता वीर निघ्नतोपद्रवान् गवाम्

sa tu lokastvayā kṛṣṇa sīdamānaḥ kṛtātmanā | dhṛto dhṛtimatā vīra nighnatopadravān gavām

हिन्दी अर्थ

वीर श्रीकृष्ण ! इस समय (मेरे द्वारा वषकि कारण) वही गौओंका लोक संकटमें पड़ गया था, जिसे आप-जैसे धैर्यशाली पुण्यात्मा पुरुषने उन गौओंपर आये हुए उपद्रवोंका नाश करके बचाया है

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 36

तदहं समनुप्राप्तो गवां वाक्येन चोदितः ।ब्रह्मणश्च महाभाग गौरवात् तव चागतः

tadahaṃ samanuprāpto gavāṃ vākyena coditaḥ | brahmaṇaśca mahābhāga gauravāt tava cāgataḥ

हिन्दी अर्थ

अत: महाभाग! मैं (दिव्य कामधेनु आदि) गौओंके तथा ब्रह्माजीके वचनोंसे प्रेरित होकर यहाँ आया हूँ। आपके प्रति मेरे मनमें जो गौरव है; उससे भी मुझे यहाँ आनेमें प्रेरणा मिली है

अध्याय 74

श्लोक 37

अहं भूतपतिः कृष्ण देवराजः पुरन्दरः ।अदितेर्गर्भपर्याये पूर्वजस्ते पुराकृतः

ahaṃ bhūtapatiḥ kṛṣṇa devarājaḥ purandaraḥ | aditergarbhaparyāye pūrvajaste purākṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण! मैं वही समस्त भूतोंका अधिपति देवराज इन्द्र हूँ, जिसे आपने पूर्वकालमें माता अदितिके गर्भमे आकर अपना बड़ा भाई बनाया था

अध्याय 74

श्लोक 38

स्वतेजस्तेजसा चैव यत् ते दर्शितवानहम् ।देवरूपेण तत् सर्वं क्षन्तुमर्हसि मे विभो

svatejastejasā caiva yat te darśitavānaham | devarūpeṇa tat sarvaṃ kṣantumarhasi me vibho

हिन्दी अर्थ

प्रभो! मैंने जो देवरूपसे उपस्थित होकर तेजसे अपना ' तेज प्रकट करके आपको दिखाया है, मेरे उस सारे अपराधको आप क्षमा कर दें

अध्याय 74

श्लोक 39

एवं क्षान्तमनाः कृष्ण स्वेन सौम्येन तेजसा ।ब्रह्मणः शृणु मे वाक्यं गवां च गजविक्रम

evaṃ kṣāntamanāḥ kṛṣṇa svena saumyena tejasā | brahmaṇaḥ śṛṇu me vākyaṃ gavāṃ ca gajavikrama

हिन्दी अर्थ

हाथीके समान पराक्रमी श्रीकृष्ण ! इस प्रकार आप अपने सौम्य तेजसे मनमें क्षमाभाव लाकर ब्रह्माजी तथा गौओंके कहे हुए इस वचनको मेरे मुखसे सुनिये—

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 40

आह त्वां भगवान् ब्रह्मा गावश्चाकाशगा दिवि ।कर्मभिस्तोषिता दिव्यैस्तव संरक्षणादिभिः

āha tvāṃ bhagavān brahmā gāvaścākāśagā divi | karmabhistoṣitā divyaistava saṃrakṣaṇādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ ब्रह्मा तथा द्युलोकमें स्थित हुई आकाशगामिनी गौओंने आपको यह संदेश दिया है कि *हम आपके गोसंरक्षण आदि दिव्य कर्मोंसे बहुत संतुष्ट हैं

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 41

भवता रक्षिता गावो गोलोकश्च महानयम् ।यद् वयं पुङ्गवैः सार्द्धं वर्द्धामः प्रसवैस्तथा

bhavatā rakṣitā gāvo golokaśca mahānayam | yad vayaṃ puṅgavaiḥ sārddhaṃ varddhāmaḥ prasavaistathā

हिन्दी अर्थ

आपने जो गौओंकी रक्षा की है, उससे इस महान्‌ गोलोकका संरक्षण हुआ है; क्योंकि अब हम अपने साँड़ों और संतानोंके साथ दिनोंदिन बढ़ रही हैं '

अध्याय 74

श्लोक 42

कर्षकान् पुङ्गवैर्बाह्यैर्मेध्येन हविषा सुरान् ।श्रियं शकृत्प्रवृत्तेन तर्पयिष्याम कामदाः

karṣakān puṅgavairbāhyairmedhyena haviṣā surān | śriyaṃ śakṛtpravṛttena tarpayiṣyāma kāmadāḥ

हिन्दी अर्थ

हम गौएँ सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाली हैं । अब हल या गाड़ीमें जोतने योग्य बलिष्ट बैल देकर हम किसानोंको संतुष्ट करेंगी। दूध-घीके द्वारा पवित्र हविष्य प्रस्तुत करके देवताओंकी तृप्ति करेंगी और गोबर देकर साक्षात्‌ श्रीदेवीको संतुष्ट करती रहेंगी

अध्याय 74

श्लोक 43

तदस्माकं गुरुस्त्वं हि प्राणदश्च महाबलः ।अद्यप्रभृति नो राजा त्वमिन्द्रो वै भव प्रभो

tadasmākaṃ gurustvaṃ hi prāṇadaśca mahābalaḥ | adyaprabhṛti no rājā tvamindro vai bhava prabho

हिन्दी अर्थ

प्रभो! आप महान्‌ बलशाली प्रभु हमारा परित्राण करनेके कारण हमारे गुरुरूप हैं, अत: आजसे आप हम गौओंके राजा इन्द्र हो जायेँ'

अध्याय 74

श्लोक 44

तस्मात्त्वं काञ्चनैः पूर्णैर्दिव्यस्य पयसो घटैः ।एभिरद्याभिषिञ्चस्व मया हस्तावनामितैः

tasmāttvaṃ kāñcanaiḥ pūrṇairdivyasya payaso ghaṭaiḥ | ebhiradyābhiṣiñcasva mayā hastāvanāmitaiḥ

हिन्दी अर्थ

अत: (गौओंके इस अनुरोधके अनुसार) मेरे द्वारा हाथपर रखकर प्रस्तुत किये गये इन दिव्य जलसे भरे हुए सोनेके कलशोंद्वारा आप अपना अभिषेक करें

अध्याय 74

श्लोक 45

अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवामिन्द्रतां गतः ।गोविन्द इति लोकास्त्वां स्तोष्यन्ति भुवि शाश्वतम्

ahaṃ kilendro devānāṃ tvaṃ gavāmindratāṃ gataḥ | govinda iti lokāstvāṃ stoṣyanti bhuvi śāśvatam

हिन्दी अर्थ

मैं देवताओंका इन्द्र हूँ और आप गौओंके इन्द्र हो गये! आजसे इस भूतलपर सब लोग आप सनातन प्रभुको *गोविन्द' कहकर आपका स्तवन करेंगे

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 46

ममोपरि यथेन्द्रस्त्वं स्थापितो गोभिरीश्वरः ।उपेन्द्र इति कृष्ण त्वां गास्यन्ति दिवि देवताः

mamopari yathendrastvaṃ sthāpito gobhirīśvaraḥ | upendra iti kṛṣṇa tvāṃ gāsyanti divi devatāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण ! गौओंने आप परमेश्वरको जो मेरे ऊपर इन्द्र बनाकर प्रतिष्ठित किया है, उसके अनुसार देवतालोग आपको 'उमेन्द्र ' नाम देकर द्युलोकमें आपकी कीर्तिका गान करेंगे

अध्याय 74

श्लोक 47

ये चेमे वार्षिका मासाश्चत्वारो विहिता मम ।एषामर्द्धं प्रयच्छामि शरत्कालं तु पश्चिमम्

ye ceme vārṣikā māsāścatvāro vihitā mama | eṣāmarddhaṃ prayacchāmi śaratkālaṃ tu paścimam

हिन्दी अर्थ

मेरी आराधनाके लिये जो ये वर्षाके चार महीने विहित हुए हैं, इनका पिछला आधा भाग, जिसे शरत्काल कहते हैं, मैं आपको दे रहा हूँ

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 48

अद्यप्रभृति मासौ द्वौ ज्ञास्यन्ति मम मानवाः ।वर्षार्द्धे च ध्वजो मह्यं ततः पूजामवाप्स्यसि ।ममाम्बुप्रभवं दर्पं तदा त्यक्ष्यन्ति बर्हिणः

adyaprabhṛti māsau dvau jñāsyanti mama mānavāḥ | varṣārddhe ca dhvajo mahyaṃ tataḥ pūjāmavāpsyasi | mamāmbuprabhavaṃ darpaṃ tadā tyakṣyanti barhiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सब मनुष्य आजसे ' श्रावण और भाद्रपद' इन दो ही महीनोंको मेरे लिये नियत मानेंगे। इनके साथ वर्षाका आधा भाग व्यतीत हो जानेपर इन्द्रव्रतकी समासतिके चिह्नभूत मेरे ध्वजकी स्थापना होगी । उसके बाद आपकी पूजा होने लगेगी । उस समय मोर मेरे द्वारा बरसाये गये जलसे उत्पन्न हुए मदको त्याग देंगे

अध्याय 74

श्लोक 49

अल्पवाचो गतमदा ये चान्ये मेघनादिनः ।शान्तिं सर्वे गमिष्यन्ति मम कालविचारिणः

alpavāco gatamadā ye cānye meghanādinaḥ | śāntiṃ sarve gamiṣyanti mama kālavicāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी बोली कम हो जायगी और उनका सारा मद उतर जायगा। मेघोंको देखकर गर्जना करनेवाले जो दूसरे प्राणी हैं, वे सब भी मेरे समयका विचार करके शान्ति (मौन) धारण कर लेंगे

अध्याय 74

श्लोक 50

त्रिशङ्क्वगस्त्यचरितामाशां च प्रचरिष्यति ।सहस्ररश्मिरादित्यस्तापयन् स्वेन तेजसा

triśaṅkvagastyacaritāmāśāṃ ca pracariṣyati | sahasraraśmirādityastāpayan svena tejasā

हिन्दी अर्थ

वर्षामें ही सहस्र किरणोंवाले सूर्यदेव अपने तेजसे जगत्‌को ताप देते हुए *त्रिशडू” और ' अगस्त्य- मुनि' के द्वारा उपभोगमें लायी हुई दक्षिण दिशामें संचार करेंगे

अध्याय 74

श्लोक 51

ततः शरदि युक्तायां मौनकामेषु बर्हिषु ।याचमाने खगे तोयं विप्लुतेषु प्लवेषु च

tataḥ śaradi yuktāyāṃ maunakāmeṣu barhiṣu | yācamāne khage toyaṃ vipluteṣu plaveṣu ca

श्लोक 51–53 का हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जब शरद्‌-ऋतुका योग प्राप्त होगा, मोर मौन रहनेकी इच्छा करेंगे, पपीहे जलकी याचना करने लगेंगे, नदियोंमें नाव चलना बंद हो जायगा (अर्थात्‌ नदियोंमें जलकी बाढ़ नहीं रह जायगी), सरिताओंके तट हंसों और सारसोंसे भरे रहेंगे, मदमत्त क्रौज्न पक्षी वहाँ कलरव करते होंगे, साड़ मतवाले होकर घूमेंगे, गौएँ हर्षमें भरकर बहुत दूध देंगी, संसारके लिये जलकी वर्षा करके बादल विलीन हो जायेँगे

अध्याय 74

श्लोक 52

हंससारसपूर्णेषु नदीनां पुलिनेषु च ।मत्तक्रौञ्चप्रणादेषु प्रमत्तवृषभेषु च

haṃsasārasapūrṇeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca | mattakrauñcapraṇādeṣu pramattavṛṣabheṣu ca

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 74

श्लोक 53

गोषु चैव प्रहृष्टासु क्षरन्तीषु पयो बहु ।निवृत्तेषु च मेघेषु निर्यात्य जगतो जलम्

goṣu caiva prahṛṣṭāsu kṣarantīṣu payo bahu | nivṛtteṣu ca megheṣu niryātya jagato jalam

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 74

श्लोक 54

आकाशे शस्त्रसङ्काशे हंसेषु च चरत्सु च ।जातपद्मेषु तोयेषु वापीषु च सरस्सु च

ākāśe śastrasaṅkāśe haṃseṣu ca caratsu ca | jātapadmeṣu toyeṣu vāpīṣu ca sarassu ca

श्लोक 54–59 का हिन्दी अर्थ

ड५१ आकाश शस्त्रोंकी भाँति चमक उठेगा—निर्मल हो जायगा, हंस सब ओर विचरने लगेंगे, बावड़ी और सरोवरोंके जलोंमें कमल उत्पन्न हो जायँगे, (उनके खिलनेसे ) तड़ागोंकी शोभा बढ़ जायगी—घवे कमनीय हो उठेंगे, सभी जलाशयोंके जल निर्मल हो जायेँगे, खेतोंकी श्रेणीबद्ध काली-काली क्यारियोंमें धानोंकी पकी बालें अग्रभागकी ओरसे लटकती होंगी, नदियाँ अपने जलका बहाव बीचमें कर लेंगी, ब्रजों अथवा गाँवोंकी सीमाएँ (खेतोंकी भूमि) सुन्दर सस्यों (अनाजों )-से सम्पन्न हो मुनियोंके भी मनको मोह लेनेवाली हो जायँगी, वर्षा वोत जानेपर जब बहुसंख्यक राष्ट्रोंसे युक्त पृथ्वी रमणीय दिखायी देने लगेगी, पंक्तिबद्ध मार्ग शोभायमान हो जायेँगे, तृण-बेलों तथा ओषधियोंमें फल लग जायँगे. स्थान-स्थानपर ईंखकी खेती लहराती दिखायी देगों, (आग्रायण और वाजपेय आदि) यज्ञ आरम्भ होने लगेंगे तथा आप (भगवान्‌ विष्णु) जब सोकर जाग उठेंगे, उस समय पुण्यमयी शरद्‌-ऋतुकी प्रवृत्ति होगी ' श्रीकृष्ण ! वह शरत्काल प्राप्त होनेपर स्वर्गलोकको हो भाँति इस समस्त जगतमें रहनेवाले मनुष्य भी भूतलपर ध्वजाकार डंडोंमें मुझ महेन्द्रकी तथा आप उपेन्द्रको पूजा करेंगे

अध्याय 74

श्लोक 55

तडागेषु च कान्तेषु तोयेषु विमलेषु च ।कलमावनताग्रासु कृष्णकेदारपङ्क्तिषु

taḍāgeṣu ca kānteṣu toyeṣu vimaleṣu ca | kalamāvanatāgrāsu kṛṣṇakedārapaṅktiṣu

अर्थ श्लोक 54 के साथ

अध्याय 74

श्लोक 56

मध्यस्थं सलिलारम्भं कुर्वन्तीषु नदीषु च ।सुसस्यायां च सीमायां मनोहर्यां मुनेरपि

madhyasthaṃ salilārambhaṃ kurvantīṣu nadīṣu ca | susasyāyāṃ ca sīmāyāṃ manoharyāṃ munerapi

अर्थ श्लोक 54 के साथ

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 57

पृथिव्यां पृथुराष्ट्रायां रम्यायां वर्षसङ्क्षये ।श्रीमत्सु पङ्क्तिमार्गेषु फलवत्सु तृणेषु च ।इक्षुमत्सु च देशेषु प्रवृत्तेषु मखेषु च

pṛthivyāṃ pṛthurāṣṭrāyāṃ ramyāyāṃ varṣasaṅkṣaye | śrīmatsu paṅktimārgeṣu phalavatsu tṛṇeṣu ca | ikṣumatsu ca deśeṣu pravṛtteṣu makheṣu ca

अर्थ श्लोक 54 के साथ

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 58

ततः प्रवर्त्यते पुण्या शरत् सुप्तोत्थिते त्वयि ।लोकेऽस्मिन् कृष्ण निखिले यथैव त्रिदिवे तथा

tataḥ pravartyate puṇyā śarat suptotthite tvayi | loke'smin kṛṣṇa nikhile yathaiva tridive tathā

अर्थ श्लोक 54 के साथ

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 59

नरास्त्वां चैव मां चैव ध्वजाकारासु यष्टिषु ।महेन्द्रं चाप्युपेन्द्रं च महयन्ति महीतले

narāstvāṃ caiva māṃ caiva dhvajākārāsu yaṣṭiṣu | mahendraṃ cāpyupendraṃ ca mahayanti mahītale

अर्थ श्लोक 54 के साथ

अध्याय 74

श्लोक 60

ये चावयोः स्थिरे वृत्ते महेन्द्रोपेन्द्रसंज्ञिते ।मानवाः प्रणमिष्यन्ति तेषां नास्त्यनयागमः

ye cāvayoḥ sthire vṛtte mahendropendrasaṃjñite | mānavāḥ praṇamiṣyanti teṣāṃ nāstyanayāgamaḥ

हिन्दी अर्थ

जो मानव हम दोनोंसे सम्बन्ध रखनेवाले इस सनातन आचार (महेन्द्रोपेन्द्रमब् नामक उत्सव) -में हमें प्रणाम करेंगे, उन्हें कभी अनीतिका सामना नहीं करना पड़ेगा

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 61

ततः शक्रस्तु तान् गृह्य घटान् दिव्यपयोधरान् ।अभिषेकेण गोविन्दं योजयामास योगवित्

tataḥ śakrastu tān gṛhya ghaṭān divyapayodharān | abhiṣekeṇa govindaṃ yojayāmāsa yogavit

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर योगवेना इन्द्रने दिव्य (मन्दाकिनीका) जल धारण करनेवाले उन कलशोंको हाथमें लेकर भगवान्‌ श्रीकृष्णका ' गोविन्द (गौओंके इन्द्र) '-पदपर अभिषेक किया

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 62

दृष्ट्वा तमभिषिक्तं तु गावस्ताः सह यूथपैः ।स्तनैः प्रस्रवयुक्तैश्च सिषिचुः कृष्णमव्ययम्

dṛṣṭvā tamabhiṣiktaṃ tu gāvastāḥ saha yūthapaiḥ | stanaiḥ prasravayuktaiśca siṣicuḥ kṛṣṇamavyayam

हिन्दी अर्थ

(इन्द्रद्वारा ) उनका अभिषेक हुआ देख यूथपतियों (साँडों )-सहित उन दिव्य गौओंने भी दूधकी धारा बहाते हुए अपने थनोंद्वारा अविनाशी श्रीकृष्णका अभिषेचन किया

अध्याय 74

श्लोक 63

मेघाश्च दिवि युक्ताभिः सामृताभिः समन्ततः ।सिषिचुस्तोयधाराभिरभिषिच्य तमव्ययम्

meghāśca divi yuktābhiḥ sāmṛtābhiḥ samantataḥ | siṣicustoyadhārābhirabhiṣicya tamavyayam

हिन्दी अर्थ

इसके बाद मेघोंने भी आकाशमें छोड़ी हुई अमृतयुक्त जलधाराओंद्वारा श्रीकृष्णको सब ओरसे नहलाकर उन अविनाशी ईश्वरका अभिषेक-कर्म सम्पन्न किया

अध्याय 74

श्लोक 64

वनस्पतीनां सर्वेशं सुस्रावेन्दुनिभं पयः ।ववर्षुः पुष्पवर्षं च नेदुस्तूर्याणि चाम्बरे

vanaspatīnāṃ sarveśaṃ susrāvendunibhaṃ payaḥ | vavarṣuḥ puṣpavarṣaṃ ca nedustūryāṇi cāmbare

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सभी वनस्पतियोंकी डालियोंसे चन्द्रमाके समान श्वेत दुग्ध टपकने लगा (इस तरह उन वनस्पतियोंने भी भगवान्‌का अभिषेक किया) । देवताओंने फूलोंकी वर्षा की तथा आकाशमें दिव्य बाजे अपने- आप बज उठे

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 65

अस्तुवन् मुनयः सर्वे वाग्भिर्मन्त्रपरायणाः ।एकार्णवे विविक्तं च दधार वसुधा वपुः

astuvan munayaḥ sarve vāgbhirmantraparāyaṇāḥ | ekārṇave viviktaṃ ca dadhāra vasudhā vapuḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात्‌ सभी मन्त्रपरायण मुनियोंने भगवान्‌ श्रीकृष्णका स्तवन किया। पृथ्वीने अपने उस स्वरूपको धारण किया, जो एकार्णवसे पृथक्‌ होनेपर उसे प्राप्त हुआ था

अध्याय 74

श्लोक 66

प्रसादं सागरा जग्मुर्ववुर्वाता जगद्धिताः ।मार्गस्थोऽपि बभौ भानुश्चन्द्रो नक्षत्रसंयुतः

prasādaṃ sāgarā jagmurvavurvātā jagaddhitāḥ | mārgastho'pi babhau bhānuścandro nakṣatrasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त समुद्रोंकें जल प्रसन्न (स्वच्छ—निर्मल) हो गये। वायु जगत्‌के लिये हितकारक होकर बहने लगी। सूर्यदेव अपने समुचित मार्गपर स्थित रहकर प्रकाशित होने लगे। चन्द्रमा नक्षत्रोंसे संयुक्त होकर सुशोभित होने लगे

अध्याय 74

श्लोक 67

ईतयः प्रशमं जग्मुनिर्वैररचना नृपाः ।प्रवालपत्रशबलाः पुष्पवन्तश्च पादपाः

ītayaḥ praśamaṃ jagmunirvairaracanā nṛpāḥ | pravālapatraśabalāḥ puṣpavantaśca pādapāḥ

हिन्दी अर्थ

अतिवृष्टि आदि ईतियाँ शान्त हो गयीं। राजाओंके सभी कार्य वैरभावसे रहित होने लगे। वृक्ष फूलोंसे भर गये और नूतन पल्नवों तथा हरे-हरे पत्तोंसे विचित्र शोभा धारण करने लगे

अध्याय 74

श्लोक 68

मदं प्रसुस्रुवुर्नागा यातास्तोषं वने मृगाः ।अलङ्कृता गात्ररुहैर्धातुभिर्भान्ति पर्वताः

madaṃ prasusruvurnāgā yātāstoṣaṃ vane mṛgāḥ | alaṅkṛtā gātraruhairdhātubhirbhānti parvatāḥ

हिन्दी अर्थ

हाथी मद बहाने लगे। वनमें मृग आदि पशु संतोष प्राप्त करने लगे। पर्वत अपने ऊपर उगे हुए वृक्षों तथा विभिन्न धातुओंसे शोभा पाने लगे

अध्याय 74

श्लोक 69

देवलोकोपमो लोकस्तृप्तोऽमृतरसैरिव ।आसीत्कृष्णाभिषेको हि दिव्यस्वर्गरसोक्षितः

devalokopamo lokastṛpto'mṛtarasairiva | āsītkṛṣṇābhiṣeko hi divyasvargarasokṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण जगत्‌ देवलोकके समान सुखी हो गया, मानो उसे अमृत-रससे तृत कर दिया गया हो। इस प्रकार दिव्य स्वर्गीय रस (जल) - से सिक्त होकर श्रीकृष्णका वह अभिषेक-कर्म सम्पन्न हुआ

अध्याय 74

श्लोक 70

अभिषिक्तं तु तं गोभिः शक्रो गोविन्दमव्ययम् ।दिव्यमाल्याम्बरधरं देवदेवोऽब्रवीदिदम्

abhiṣiktaṃ tu taṃ gobhiḥ śakro govindamavyayam | divyamālyāmbaradharaṃ devadevo'bravīdidam

हिन्दी अर्थ

गौओंद्वारा अभिषिक्त होकर दिव्य माला और दिव्य वस्त्र धारण करनेवाले अविनाशी गोविन्दसे देवदेव इन्द्रने इस प्रकार कहा—

अध्याय 74

श्लोक 71

एष ते प्रथमः कृष्ण नियोगो गोषु यः कृतः ।श्रूयतामपरं कृष्ण ममागमनकारणम्

eṣa te prathamaḥ kṛṣṇa niyogo goṣu yaḥ kṛtaḥ | śrūyatāmaparaṃ kṛṣṇa mamāgamanakāraṇam

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण! यह मैंने आपको अपने आगमनका प्रथम हेतु बताया है, जिसके अनुसार गौओंकी आज्ञाका पालन किया गया है। अब मेरे आनेका जो दूसरा कारण है, उसे भी सुन लीजिये

अध्याय 74

श्लोक 72

क्षिप्रं प्रसाध्यतां कंसः केशी च तुरगाधमः ।अरिष्टश्च मदाविष्टो राजराज्यं ततः कुरु

kṣipraṃ prasādhyatāṃ kaṃsaḥ keśī ca turagādhamaḥ | ariṣṭaśca madāviṣṭo rājarājyaṃ tataḥ kuru

हिन्दी अर्थ

मुझे यह कहना है कि आप शीघ्र ही कंस तथा अश्वोंमें अधम केशीका भी वध कर डालिये। मदमत्त अरिष्टासुरको यमलोक भेज दीजिये। तदनन्तर राजाओंपर शासन कीजिये

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 73

पितृष्वसरि जातस्ते ममांशोऽहमिव स्थितः ।स ते रक्ष्यश्च मान्यश्च सख्ये च विनियुज्यताम्

pitṛṣvasari jātaste mamāṃśo'hamiva sthitaḥ | sa te rakṣyaśca mānyaśca sakhye ca viniyujyatām

हिन्दी अर्थ

आपकी बुआ कुन्तीके गर्भसे मेरा अंश उत्पन्न हुआ है, जो मेरे ही समान है। आप उसकी रक्षा करें और उसे आदर दें तथा अपना सखा बना लें

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 74

त्वया ह्यनुगृहीतः स तव वृत्तानुवर्तकः ।त्वद्वशे वर्तमानश्च प्राप्स्यते विपुलं यशः

tvayā hyanugṛhītaḥ sa tava vṛttānuvartakaḥ | tvadvaśe vartamānaśca prāpsyate vipulaṃ yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

आपसे अनुगृहीत होकर वह आपके बताये हुए आचारका पालन करेगा और सदा आपकी आज्ञाके अधीन रहकर भूमण्डलमें महान्‌ यश प्राप्त कर लेगा

अध्याय 74

श्लोक 75

भारतस्य च वंशस्य स वरिष्ठो धनुर्धरः ।भविष्यत्यनुरूपश्च त्वदृते न च रंस्यते

bhāratasya ca vaṃśasya sa variṣṭho dhanurdharaḥ | bhaviṣyatyanurūpaśca tvadṛte na ca raṃsyate

हिन्दी अर्थ

वह भरतवंशका सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर होगा। आपकी इच्छाके अनुरूप बनकर रहेगा और आपके बिना कभी कहीं भी उसका मन नहीं लगेगा

अध्याय 74

श्लोक 76

भारतं त्वयि चायत्तं तस्मिंश्च पुरुषोत्तमे ।उभाभ्यामपि संयोगे यास्यन्ति निधनं नृपाः

bhārataṃ tvayi cāyattaṃ tasmiṃśca puruṣottame | ubhābhyāmapi saṃyoge yāsyanti nidhanaṃ nṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

आप और उस पुरुषप्रवर कुन्तीकुमारपर ही महाभारत-युद्ध अवलम्बित होगा। आप दोनोंका संयोग प्राप्त होनेपर राजालोग युद्धमें मारे जायँगे '

अध्याय 74

श्लोक 77

प्रतिज्ञातं मया कृष्ण ऋषिमध्ये सुरेषु च ।मया पुत्रोऽर्जुनो नाम सृष्टः कुन्त्यां कुलोद्वहः

pratijñātaṃ mayā kṛṣṇa ṛṣimadhye sureṣu ca | mayā putro'rjuno nāma sṛṣṭaḥ kuntyāṃ kulodvahaḥ

हिन्दी अर्थ

इध्याय: + ३५३ "श्रीकृष्ण! मैंने ऋषियों तथा देवताओंके बीचमें इस बातका विज्ञापन कर दिया है कि कुन्तीके गर्भसे मेरे द्वारा जिस कुलदीपक पुत्रकी उत्पत्ति हुई है, उसका नाम अर्जुन है

अध्याय 74

श्लोक 78

सोऽस्त्राणां पारतत्त्वज्ञः श्रेष्ठश्चापविकर्षणे ।तं प्रवेक्ष्यन्ति वै सर्वे राजानः शस्त्रयोधिनः

so'strāṇāṃ pāratattvajñaḥ śreṣṭhaścāpavikarṣaṇe | taṃ pravekṣyanti vai sarve rājānaḥ śastrayodhinaḥ

हिन्दी अर्थ

वह अस्त्रोंकी विद्यामें पारंगत है। धनुषको खींचनेमें सबसे श्रेष्ठ है । शस्त्रोंद्वारा युद्ध करनेवाले सब नरेश उसीमें विलीन हो जायूँगे

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 76b

अक्षौहिणीस्तु शूराणां राज्ञां सङ्ग्रामशालिनाम् ।स एकः क्षत्रधर्मेण योजयिष्यति मृत्युना

akṣauhiṇīstu śūrāṇāṃ rājñāṃ saṅgrāmaśālinām | sa ekaḥ kṣatradharmeṇa yojayiṣyati mṛtyunā

अध्याय 74

श्लोक 80

तस्यास्त्रचरितं मार्गं धनुषो लाघवेन च ।नानुयास्यन्ति राजानो देवा वा त्वां विना प्रभो

tasyāstracaritaṃ mārgaṃ dhanuṣo lāghavena ca | nānuyāsyanti rājāno devā vā tvāṃ vinā prabho

हिन्दी अर्थ

प्रभो! आपको छोड़कर दूसरे कोई देवता अथवा भूतलके नरेश अर्जुनके अस्त्र- मार्गका अनुसरण नहीं कर सकेंगे। उसमें जो धनुष चलानेकी फुर्ती है, उसके द्वारा भी कोई उसकी समानता नहीं कर सकता

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 81

स ते बन्धुः सहायश्च सङ्ग्रामेषु भविष्यति ।तस्य योगो विधातव्यस्त्वया गोविन्द मत्कृते

sa te bandhuḥ sahāyaśca saṅgrāmeṣu bhaviṣyati | tasya yogo vidhātavyastvayā govinda matkṛte

हिन्दी अर्थ

गोविन्द! युद्धके अवसरोंपर अर्जुन आपका सच्चा बन्धु एवं सहायक होगा। मेरे लिये अथवा मेरे कहनेसे आपको उसे अध्यात्मविद्याका उपदेश अवश्य करना चाहिये

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 82

द्रष्टव्यश्च यथाहं वै त्वया मान्यश्च नित्यशः ।ज्ञाता त्वमेव लोकानामर्जुनस्य च नित्यशः

draṣṭavyaśca yathāhaṃ vai tvayā mānyaśca nityaśaḥ | jñātā tvameva lokānāmarjunasya ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

आप अर्जुनको उसी तरह अपनापनकी दृष्टिसे देखें, जैसा मुझे देखा करते हैं। प्रतिदिन उसका आदर करते रहें। आप ही सम्पूर्ण लोकोंके ज्ञाता हैं, अत: अर्जुनका भी सदा ध्यान रखें

अध्याय 74

श्लोक 83

त्वया च नित्यं संरक्ष्य आहवेषु महत्सु सः ।रक्षितस्य त्वया तस्य न मृत्युः प्रभविष्यति

tvayā ca nityaṃ saṃrakṣya āhaveṣu mahatsu saḥ | rakṣitasya tvayā tasya na mṛtyuḥ prabhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

बड़े-बड़े युद्धके अवसरोंपर भी आपको नित्यप्रति उसकी रक्षा करनी चाहिये। आपसे सुरक्षित हुए अर्जुनपर मृत्युका वश नहीं चल सकेगा

अध्याय 74

श्लोक 84

अर्जुनं विद्धि मां कृष्ण मां चैवात्मानमात्मना ।आत्मा तेऽहं यथा शश्वत् तथैव तव सोऽर्जुनः

arjunaṃ viddhi māṃ kṛṣṇa māṃ caivātmānamātmanā | ātmā te'haṃ yathā śaśvat tathaiva tava so'rjunaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण! आप अर्जुनको मेरा ही स्वरूप समझें और मुझे भी हृदयसे अपना आत्मा स्वीकार करें। जैसे मैं सदा ही आपका आत्मा हूँ, उसी प्रकार वह अर्जुन भी आपका आत्मा ही है

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 85

त्वया लोकानिमाञ्जित्वा बलेर्हस्तात् त्रिभिः क्रमैः ।देवतानां कृतो राजा पुरा ज्येष्ठक्रमादहम्

tvayā lokānimāñjitvā balerhastāt tribhiḥ kramaiḥ | devatānāṃ kṛto rājā purā jyeṣṭhakramādaham

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें आपने तीन पगोंद्वारा इन तीनों लोकोंको नापकर बलिके हाथसे अपने अधिकारमें ले लिया और मुझे ही अपना बड़ा भाई मानकर देवताओंका राजा बना दिया

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 86

त्वां च सत्यमयं ज्ञात्वा सत्येष्टं सत्यविक्रमम् ।सत्वेनोपेत्य देवा वै योजयन्ति रिपुक्षये

tvāṃ ca satyamayaṃ jñātvā satyeṣṭaṃ satyavikramam | satvenopetya devā vai yojayanti ripukṣaye

हिन्दी अर्थ

आप सत्यमय हैं, सत्यरूपी यज्नद्वारा आपका यजन हुआ है तथा आप सत्यपराक्रमी हैं, ऐसा जानकर देवतालोग सत्यभावसे ही आपकी शरणमें आते और आपको शत्रु -संहारके कार्यमें लगाते हैं

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 87

सोऽर्जुनो नाम मे पुत्रः पितुस्ते भगिनीसुतः ।इह सौहार्दमायातु भूत्वा सहचरस्तव

so'rjuno nāma me putraḥ pituste bhaginīsutaḥ | iha sauhārdamāyātu bhūtvā sahacarastava

हिन्दी अर्थ

अर्जुन नामसे प्रसिद्ध मेरा पुत्र आपके पिताकी बहिन (बुआ)-का बेटा है। वह इस जगत्‌में आपका सहचर होकर आपके साथ पूर्ण सौहार्द स्थापित करे

अध्याय 74

श्लोक 88

तस्य ते युध्यतः कृष्ण स्वस्थानेऽपि गृहेऽपि वा ।वोढव्या पुङ्गवेनेव धूः सदा रणमूर्धनि

tasya te yudhyataḥ kṛṣṇa svasthāne'pi gṛhe'pi vā | voḍhavyā puṅgaveneva dhūḥ sadā raṇamūrdhani

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण! वह युद्ध कर रहा हो, अपने स्थानपर हो अथवा घरमें बैठा हो, आपको बलिष्ठ वृषभकी भाँति सदा उसका भार सँभालना चाहिये । युद्धके मुहानेपर तो सदा ही आपको उसकी रक्षाका बोझ उठाना है '

अध्याय 74

श्लोक 89

कंसे विनिहते कृष्ण त्वया भाव्यर्थदर्शिना ।अभितस्तन्महद् युद्धं भविष्यति महीक्षिताम्

kaṃse vinihate kṛṣṇa tvayā bhāvyarthadarśinā | abhitastanmahad yuddhaṃ bhaviṣyati mahīkṣitām

हिन्दी अर्थ

भी प्रत्यक्षकी भाँति देखनेवाले हैं (अत: आपसे कुछ भी अज्ञात नहीं है) । जब कंस आपके द्वारा मार डाला जायगा, तब सब ओरसे आये हुए राजाओंका वह महान्‌ युद्ध (महाभारत) होगा

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 90

तत्र तेषां नृवीराणामतिमानुषकर्मणाम् ।विजयस्यार्जुनो भोक्ता यशसा त्वं च योक्ष्यसे

tatra teṣāṃ nṛvīrāṇāmatimānuṣakarmaṇām | vijayasyārjuno bhoktā yaśasā tvaṃ ca yokṣyase

हिन्दी अर्थ

उस युद्धमें अतिमानव (अलौकिक) कर्म करनेवाले उन नरवीर राजाओंको जीतकर अर्जुन विजय-सुखका उपभोग करेगा और आप महान्‌ सुयशके भागी होंगे

अध्याय 74

श्लोक 91

एतन्मे कृष्ण कार्त्स्न्येन कर्तुमर्हसि भाषितम् ।यद्यहं ते सुराश्चैव सत्यं च प्रियमच्युत

etanme kṛṣṇa kārtsnyena kartumarhasi bhāṣitam | yadyahaṃ te surāścaiva satyaṃ ca priyamacyuta

हिन्दी अर्थ

अपनी महिमासे कभी च्युत न होनेवाले श्रीकृष्ण ! यदि मैं, सम्पूर्ण देवता तथा सत्य आपको प्रिय हैं तो मैंने जो कुछ यहाँ कहा है, वह सब कार्य आपको पूर्ण करना चाहिये '

अध्याय 74

श्लोक 92

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा कृष्णो गोविन्दतां गतः ।प्रीतेन मनसा युक्तः प्रतिवाक्यं जगाद ह

śakrasya vacanaṃ śrutvā kṛṣṇo govindatāṃ gataḥ | prītena manasā yuktaḥ prativākyaṃ jagāda ha

हिन्दी अर्थ

इन्द्रका यह वचन सुनकर 'गोविन्द'-भावको प्राप्त हुए श्रीकृष्णने प्रसन्नमनसे युक्त होकर इस प्रकार उत्तर दिया—

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 93

प्रीतोऽस्मि दर्शनाद् देव तव शक्र शचीपते ।यत् त्वयाभिहितं चेदं न किञ्चित्परिहास्यते

prīto'smi darśanād deva tava śakra śacīpate | yat tvayābhihitaṃ cedaṃ na kiñcitparihāsyate

हिन्दी अर्थ

देव! शचीवह्लभ शक्र! मैं तो आपके दर्शनसे ही प्रसन्न हो गया हूँ। आपने यह जो कुछ क्रहा है, वह सब पूरा किया जायगा; कुछ भी छोड़ा नहीं जायगा

अध्याय 74

श्लोक 94

जानामि भवतो भावं जानाम्यर्जुनसम्भवम् ।जाने पितृष्वसारं च पाण्डोर्दत्तां महात्मनः

jānāmi bhavato bhāvaṃ jānāmyarjunasambhavam | jāne pitṛṣvasāraṃ ca pāṇḍordattāṃ mahātmanaḥ

श्लोक 94–95 का हिन्दी अर्थ

आपका मेरे प्रति जो भाव है, उसे मैं जानता हूँ। मुझे अर्जुनके जन्मका भी पता है। महात्मा पाण्डुके साथ जिनका विवाह हुआ, उन अपनी बुआ कुन्तीको भी मैं अच्छी तरह जानता हूँ॥ ९४.॥ धर्मके द्वारा उत्पन्न हुए कुन्तीकुमार युधिष्टिससे भी मैं परिचित हूँ। वायुकी संतान होकर उत्पन्न हुए अपनी बुआके बेटे भीमसेनको भी मैं जानता हूँ

अध्याय 74

श्लोक 95

युधिष्ठिरं च जानामि कुमारं धर्मनिर्मितम् ।भीमसेनं च जानामि वायोः सन्तानजं सुतम्

yudhiṣṭhiraṃ ca jānāmi kumāraṃ dharmanirmitam | bhīmasenaṃ ca jānāmi vāyoḥ santānajaṃ sutam

अर्थ श्लोक 94 के साथ

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 96

अश्विभ्यां साधु जानामि सृष्टं पुत्रद्वयं शुभम् ।नकुलं सहदेवं च माद्रीकुक्षिगतावुभौ

aśvibhyāṃ sādhu jānāmi sṛṣṭaṃ putradvayaṃ śubham | nakulaṃ sahadevaṃ ca mādrīkukṣigatāvubhau

हिन्दी अर्थ

दोनों भश्चिनीकुमारोंने जिन दो शुभलक्षण पुत्रोंकी सृष्टि को दे तथा जो माद्रीके गर्भमें रह चुके हैं, उन दोनों भाई कुल और सहदेवके विषयमें भी मैं भलीभाँति जानकारी रखता हूँ

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 97

कानीनं चापि जानामि सवितुः प्रथमं सुतम् ।पितृष्वसरि कर्णं वै प्रसूतं सूततां गतम्

kānīnaṃ cāpi jānāmi savituḥ prathamaṃ sutam | pitṛṣvasari karṇaṃ vai prasūtaṃ sūtatāṃ gatam

हिन्दी अर्थ

बुआ कुन्तीके गर्भसे ूर्यदेवका संयोग पाकर कन्यावस्थामें जो प्रथम पुत्र उत्पन्न हुआ था तथा जनम लेनेके बाद जो सूत-भावको ाप्त हो गया है, उस कर्णसे भी मैं अपरिचित नहीं ूँ

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 98

धार्तराष्ट्राश्च मे सर्वे विदिता युद्धकाङ्क्षिणः ।पाण्डोरुपरमं चैव शापाशनिनिपातजम्

dhārtarāṣṭrāśca me sarve viditā yuddhakāṅkṣiṇaḥ | pāṇḍoruparamaṃ caiva śāpāśaninipātajam

हिन्दी अर्थ

युद्धकी इच्छा रखनेवाले समस्त धृतराष्ट्र- ुत्रोंको भी मैं जानता हूँ। शापरूपी वज़पातके कारण ाजा पाण्डुका जो निधन हुआ है, वह भी मुझसे छेपा नहीं है

अध्याय 74

श्लोक 99

तद्गच्छ त्रिदिवं शक्र सुखाय त्रिदिवौकसाम् ।नाजुनस्य रिपुः कश्चिन्ममाग्रे प्रभविष्यति

tadgaccha tridivaṃ śakra sukhāya tridivaukasām | nājunasya ripuḥ kaścinmamāgre prabhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

अत: देवराज इन्द्र! आप रवताओंको सुख देनेके लिये स्वर्गलोकको पधारिये। परे सामने अर्जुनका कोई भी शत्रु उसे परास्त नहीं कर सकेगा

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 100

अर्जुनार्थे च तान्सर्वान्पाण्डवानक्षतान्युधि ।कुन्त्या निर्यातयिष्यामि निवृत्ते भारते मृधे

arjunārthe ca tānsarvānpāṇḍavānakṣatānyudhi | kuntyā niryātayiṣyāmi nivṛtte bhārate mṛdhe

हिन्दी अर्थ

अर्जुनके लिये ही मैं महाभारत- युद्ध समाप्त होनेपर उन समस्त पाण्डवोंको कुन्तीकी पेबामें सकुशल लौटा दूँगा'

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 101

यच्च वक्ष्यति मां शक्र तनूजस्तव सोऽर्जुनः ।भृत्यवत्तत् करिष्यामि तव स्नेहेन यन्त्रितः

yacca vakṣyati māṃ śakra tanūjastava so'rjunaḥ | bhṛtyavattat kariṣyāmi tava snehena yantritaḥ

हिन्दी अर्थ

रे५५ “देवेन्द्र! आपका पुत्र अर्जुन मुझसे जो कुछ कहेगा, उसे मैं आपके ख्रेह-पाशसे बँधकर आज्ञाकारी सेवककी भाँति पूर्ण करूँगा

English

²⁷⁶ The seven calamities are gambling, sleeping in a day, calumny, whoring, playing, idle roaming, drinking and hunting.

अध्याय 74

श्लोक 102

सत्यसन्धस्य तच्छ्रुत्वा प्रियं प्रीतस्य भाषितम् ।कृष्णस्य साक्षात् त्रिदिवं जगाम त्रिदशेश्वरः

satyasandhasya tacchrutvā priyaṃ prītasya bhāṣitam | kṛṣṇasya sākṣāt tridivaṃ jagāma tridaśeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यप्रतिज्ञ श्रीकृष्णके प्रसन्नतापूर्वक कहे गये इस प्रिय वचनको सुनकर देवेश्वर इन्द्र साक्षात्‌ स्वर्गलोकको चले गये

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.