नारद-भक्ति-सूत्र

अथातो भक्तिं व्याख्यास्यामः॥ 1 ॥

athāto bhaktiṃ vyākhyāsyāmaḥ

सा त्वस्मिन् परमप्रेमरूपा॥ 2 ॥

sā tvasmin paramapremarūpā

अमृतस्वरूपा च॥ 3 ॥

amṛtasvarūpā ca

यल्लब्ध्वा पुमान् सिद्धो भवति, अमृतो भवति, तृप्तो भवति॥ 4 ॥

yallabdhvā pumān siddho bhavati, amṛto bhavati, tṛpto bhavati

यत्प्राप्य न किञ्चिद्वाञ्छति, न शोचति, न द्वेष्टि, न रमते, नोत्साही भवति॥ 5 ॥

yatprāpya na kiñcidvāñchati, na śocati, na dveṣṭi, na ramate, notsāhī bhavati

यज्ज्ञात्वा मत्तो भवति, स्तब्धो भवति, आत्मारामो भवति॥ 6 ॥

yajjñātvā matto bhavati, stabdho bhavati, ātmārāmo bhavati

सा न कामयमाना निरोधरूपत्वात्॥ 7 ॥

sā na kāmayamānā nirodharūpatvāt

निरोधस्तु लोकवेदव्यापारन्यासः॥ 8 ॥

nirodhastu lokavedavyāpāranyāsaḥ

तस्मिन्ननन्यता तद्विरोधिषूदासीनता च॥ 9 ॥

tasminnananyatā tadvirodhiṣūdāsīnatā ca

अन्याश्रयाणां त्यागोऽनन्यता॥ 10 ॥

anyāśrayāṇāṃ tyāgo'nanyatā

लोके वेदेषु तदनुकूलाचरणं तद्विरोधिषूदासीनता॥ 11 ॥

loke vedeṣu tadanukūlācaraṇaṃ tadvirodhiṣūdāsīnatā

भवतु निश्चयदार्ढ्यादूर्ध्वं शास्त्ररक्षणम्॥ 12 ॥

bhavatu niścayadārḍhyādūrdhvaṃ śāstrarakṣaṇam

अन्यथा पातित्याशङ्कया॥ 13 ॥

anyathā pātityāśaṅkayā

लोकोऽपि तावदेव किन्तु भोजनादिव्यापारस्त्वाशरीरधारणावधि॥ 14 ॥

loko'pi tāvadeva kintu bhojanādivyāpārastvāśarīradhāraṇāvadhi

तल्लक्षणानि वाच्यन्ते नानामतभेदात्॥ 15 ॥

tallakṣaṇāni vācyante nānāmatabhedāt

पूजादिष्वनुराग इति पाराशर्यः॥ 16 ॥

pūjādiṣvanurāga iti pārāśaryaḥ

कथादिष्विति गर्गः॥ 17 ॥

kathādiṣviti gargaḥ

आत्मरत्यविरोधेनेति शाण्डिल्यः॥ 18 ॥

ātmaratyavirodheneti śāṇḍilyaḥ

नारदस्तु तदर्पिताखिलाचारता तद्विस्मरणे परमव्याकुलतेति॥ 19 ॥

nāradastu tadarpitākhilācāratā tadvismaraṇe paramavyākulateti

अस्त्येवमेवम्॥ 20 ॥

astyevamevam

यथा व्रजगोपिकानाम्॥ 21 ॥

yathā vrajagopikānām

तत्रापि न माहात्म्यज्ञानविस्मृत्यपवादः॥ 22 ॥

tatrāpi na māhātmyajñānavismṛtyapavādaḥ

तद्विहीनं जाराणामिव॥ 23 ॥

tadvihīnaṃ jārāṇāmiva

नास्त्येव तस्मिंस्तत्सुखसुखित्वम्॥ 24 ॥

nāstyeva tasmiṃstatsukhasukhitvam

सा तु कर्मज्ञानयोगेभ्योऽप्यधिकतरा॥ 25 ॥

sā tu karmajñānayogebhyo'pyadhikatarā

फलरूपत्वात्॥ 26 ॥

phalarūpatvāt

ईश्वरस्याप्यभिमानद्वेषित्वाद् दैन्यप्रियत्वाच्च॥ 27 ॥

īśvarasyāpyabhimānadveṣitvād dainyapriyatvācca

तस्या ज्ञानमेव साधनमित्येके॥ 28 ॥

tasyā jñānameva sādhanamityeke

अन्योन्याश्रयत्वमित्यन्ये॥ 29 ॥

anyonyāśrayatvamityanye

स्वयं फलरूपतेति ब्रह्मकुमाराः॥ 30 ॥

svayaṃ phalarūpateti brahmakumārāḥ

राजगृहभोजनादिषु तथैव दृष्टत्वात्॥ 31 ॥

rājagṛhabhojanādiṣu tathaiva dṛṣṭatvāt

न तेन राजपरितोषः क्षुधाशान्तिर्वा॥ 32 ॥

na tena rājaparitoṣaḥ kṣudhāśāntirvā

तस्मात्सैव ग्राह्या मुमुक्षुभिः॥ 33 ॥

tasmātsaiva grāhyā mumukṣubhiḥ

तस्याः साधनानि गायन्त्याचार्याः॥ 34 ॥

tasyāḥ sādhanāni gāyantyācāryāḥ

तत्तु विषयत्यागात् सङ्गत्यागाच्च॥ 35 ॥

tattu viṣayatyāgāt saṅgatyāgācca

अव्यावृतभजनात्॥ 36 ॥

avyāvṛtabhajanāt

लोकेऽपि भगवद्गुणश्रवणकीर्तनात्॥ 37 ॥

loke'pi bhagavadguṇaśravaṇakīrtanāt

मुख्यतस्तु महत्कृपयैव भगवत्कृपालेशाद्वा॥ 38 ॥

mukhyatastu mahatkṛpayaiva bhagavatkṛpāleśādvā

महत्सङ्गस्तु दुर्लभोऽगम्योऽमोघश्च॥ 39 ॥

mahatsaṅgastu durlabho'gamyo'moghaśca

लभ्यतेऽपि तत्कृपयैव॥ 40 ॥

labhyate'pi tatkṛpayaiva

तस्मिंस्तज्जने भेदाभावात्॥ 41 ॥

tasmiṃstajjane bhedābhāvāt

तदेव साध्यतां तदेव साध्यताम्॥ 42 ॥

tadeva sādhyatāṃ tadeva sādhyatām

दुःसङ्गः सर्वथैव त्याज्यः॥ 43 ॥

duḥsaṅgaḥ sarvathaiva tyājyaḥ

कामक्रोधमोहस्मृतिभ्रंशबुद्धिनाशसर्वनाशकारणत्वात्॥ 44 ॥

kāmakrodhamohasmṛtibhraṃśabuddhināśasarvanāśakāraṇatvāt

तरङ्गायिता अपीमे सङ्गात्समुद्रायन्ति॥ 45 ॥

taraṅgāyitā apīme saṅgātsamudrāyanti

कस्तरति कस्तरति मायाम्? यः सङ्गांस्त्यजति, यो महानुभावं सेवते, निर्ममो भवति॥ 46 ॥

kastarati kastarati māyām? yaḥ saṅgāṃstyajati, yo mahānubhāvaṃ sevate, nirmamo bhavati

यो विविक्तस्थानं सेवते, यो लोकबन्धमुन्मूलयति, निस्त्रैगुण्यो भवति, योगक्षेमं त्यजति॥ 47 ॥

yo viviktasthānaṃ sevate, yo lokabandhamunmūlayati, nistraiguṇyo bhavati, yogakṣemaṃ tyajati

यः कर्मफलं त्यजति, कर्माणि संन्यस्यति, ततो निर्द्वन्द्वो भवति॥ 48 ॥

yaḥ karmaphalaṃ tyajati, karmāṇi saṃnyasyati, tato nirdvandvo bhavati

वेदानपि संन्यस्यति, केवलमविच्छिन्नानुरागं लभते॥ 49 ॥

vedānapi saṃnyasyati, kevalamavicchinnānurāgaṃ labhate

स तरति स तरति स लोकांस्तारयति॥ 50 ॥

sa tarati sa tarati sa lokāṃstārayati

अनिर्वचनीयं प्रेमस्वरूपम्॥ 51 ॥

anirvacanīyaṃ premasvarūpam

मूकास्वादनवत्॥ 52 ॥

mūkāsvādanavat

प्रकाशते क्वापि पात्रे॥ 53 ॥

prakāśate kvāpi pātre

गुणरहितं कामनारहितं प्रतिक्षणवर्धमानमविच्छिन्नं सूक्ष्मतरमनुभवरूपम्॥ 54 ॥

guṇarahitaṃ kāmanārahitaṃ pratikṣaṇavardhamānamavicchinnaṃ sūkṣmataramanubhavarūpam

तत्प्राप्य तदेवावलोकयति, तदेव शृणोति, तदेव भाषयति, तदेव चिन्तयति॥ 55 ॥

tatprāpya tadevāvalokayati, tadeva śṛṇoti, tadeva bhāṣayati, tadeva cintayati

गौणी त्रिधा गुणभेदादार्तादिभेदाद्वा॥ 56 ॥

gauṇī tridhā guṇabhedādārtādibhedādvā

उत्तरस्मादुत्तरस्मात्पूर्वपूर्वा श्रेयाय भवति॥ 57 ॥

uttarasmāduttarasmātpūrvapūrvā śreyāya bhavati

अन्यस्मात् सौलभ्यं भक्तौ॥ 58 ॥

anyasmāt saulabhyaṃ bhaktau

प्रमाणान्तरस्यानपेक्षत्वात् स्वयंप्रमाणत्वात्॥ 59 ॥

pramāṇāntarasyānapekṣatvāt svayaṃpramāṇatvāt

शान्तिरूपात्परमानन्दरूपाच्च॥ 60 ॥

śāntirūpātparamānandarūpācca

लोकहानौ चिन्ता न कार्या निवेदितात्मलोकवेदत्वात्॥ 61 ॥

lokahānau cintā na kāryā niveditātmalokavedatvāt

न तदसिद्धौ लोकव्यवहारो हेयः किन्तु फलत्यागस्तत्साधनं च कार्यमेव॥ 62 ॥

na tadasiddhau lokavyavahāro heyaḥ kintu phalatyāgastatsādhanaṃ ca kāryameva

स्त्रीधननास्तिकवैरिचरित्रं न श्रवणीयम्॥ 63 ॥

strīdhananāstikavairicaritraṃ na śravaṇīyam

अभिमानदम्भादिकं त्याज्यम्॥ 64 ॥

abhimānadambhādikaṃ tyājyam

तदर्पिताखिलाचारः सन् कामक्रोधाभिमानादिकं तस्मिन्नेव करणीयम्॥ 65 ॥

tadarpitākhilācāraḥ san kāmakrodhābhimānādikaṃ tasminneva karaṇīyam

त्रिरूपभङ्गपूर्वकं नित्यदासनित्यकान्ताभजनात्मकं वा प्रेमैव कार्यम्, प्रेमैव कार्यम्॥ 66 ॥

trirūpabhaṅgapūrvakaṃ nityadāsanityakāntābhajanātmakaṃ vā premaiva kāryam, premaiva kāryam

भक्ता एकान्तिनो मुख्याः॥ 67 ॥

bhaktā ekāntino mukhyāḥ

कण्ठावरोधरोमाञ्चाश्रुभिः परस्परं लपमानाः पावयन्ति कुलानि पृथिवीं च॥ 68 ॥

kaṇṭhāvarodharomāñcāśrubhiḥ parasparaṃ lapamānāḥ pāvayanti kulāni pṛthivīṃ ca

तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि, सुकर्मीकुर्वन्ति कर्माणि, सच्छास्त्रीकुर्वन्ति शास्त्राणि॥ 69 ॥

tīrthīkurvanti tīrthāni, sukarmīkurvanti karmāṇi, sacchāstrīkurvanti śāstrāṇi

तन्मयाः॥ 70 ॥

tanmayāḥ

मोदन्ते पितरो नृत्यन्ति देवताः सनाथा चेयं भूर्भवति॥ 71 ॥

modante pitaro nṛtyanti devatāḥ sanāthā ceyaṃ bhūrbhavati

नास्ति तेषु जातिविद्यारूपकुलधनक्रियादिभेदः॥ 72 ॥

nāsti teṣu jātividyārūpakuladhanakriyādibhedaḥ

यतस्तदीयाः॥ 73 ॥

yatastadīyāḥ

वादो नावलम्ब्यः॥ 74 ॥

vādo nāvalambyaḥ

बाहुल्यावकाशादनियतत्वाच्च॥ 75 ॥

bāhulyāvakāśādaniyatatvācca

भक्तिशास्त्राणि मननीयानि तदुद्बोधककर्माण्यपि करणीयानि॥ 76 ॥

bhaktiśāstrāṇi mananīyāni tadudbodhakakarmāṇyapi karaṇīyāni

सुखदुःखेच्छालाभादित्यक्ते काले प्रतीक्ष्यमाणे क्षणार्द्धमपि व्यर्थं न नेयम्॥ 77 ॥

sukhaduḥkhecchālābhādityakte kāle pratīkṣyamāṇe kṣaṇārddhamapi vyarthaṃ na neyam

अहिंसासत्यशौचदयास्तिक्यादिचारित्र्याणि परिपालनीयानि॥ 78 ॥

ahiṃsāsatyaśaucadayāstikyādicāritryāṇi paripālanīyāni

सर्वदा सर्वभावेन निश्चिन्तितैर्भगवानेव भजनीयः॥ 79 ॥

sarvadā sarvabhāvena niścintitairbhagavāneva bhajanīyaḥ

स कीर्त्यमानः शीघ्रमेवाविर्भवति अनुभावयति च भक्तान्॥ 80 ॥

sa kīrtyamānaḥ śīghramevāvirbhavati anubhāvayati ca bhaktān

त्रिसत्यस्य भक्तिरेव गरीयसी भक्तिरेव गरीयसी॥ 81 ॥

trisatyasya bhaktireva garīyasī bhaktireva garīyasī

गुणमाहात्म्यासक्तिरूपासक्तिपूजासक्तिस्मरणासक्तिदास्यासक्तिसख्यासक्तिकान्तासक्तिवात्सल्यासक्त्यात्मनिवेदनासक्तितन्मयतासक्तिपरमविरहासक्तिरूपाप्येका एकादशधा भवति॥ 82 ॥

guṇamāhātmyāsaktirūpāsaktipūjāsaktismaraṇāsaktidāsyāsaktisakhyāsaktikāntāsaktivātsalyāsaktyātmanivedanāsaktitanmayatāsaktiparamavirahāsaktirūpāpyekā ekādaśadhā bhavati

इत्येवं वदन्ति जनजल्पनिर्भया एकमताः कुमारव्यासशुकशाण्डिल्यगर्गविष्णुकौण्डिन्यशेषोद्धवारुणिबलिहनुमद्विभीषणादयो भक्त्याचार्याः॥ 83 ॥

ityevaṃ vadanti janajalpanirbhayā ekamatāḥ kumāravyāsaśukaśāṇḍilyagargaviṣṇukauṇḍinyaśeṣoddhavāruṇibalihanumadvibhīṣaṇādayo bhaktyācāryāḥ

य इदं नारदप्रोक्तं शिवानुशासनं विश्वसिति श्रद्धत्ते स प्रेष्ठं लभते स प्रेष्ठं लभत इति॥ 84 ॥

ya idaṃ nāradaproktaṃ śivānuśāsanaṃ viśvasiti śraddhatte sa preṣṭhaṃ labhate sa preṣṭhaṃ labhata iti