Narada Purana
127
अध्याय 127 / 167

Book 2 - Adhyaya 3

67 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ67 श्लोक

अध्याय 127

श्लोक 1

श्रीबृहन्नारदीयपुरणोत्तरभागे तिथिविचारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः विस्तरेण समाख्या हि विष्णोराराधनक्रियाम् ।यया तोषं समायाति प्रददाति समीहितम्

śrībṛhannāradīyapuraṇottarabhāge tithivicāro nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ vistareṇa samākhyā hi viṣṇorārādhanakriyām / yayā toṣaṃ samāyāti pradadāti samīhitam

हिन्दी अर्थ

वे सम्पूर्ण वेदोंके आश्रय जगत्की उत्पत्तिके बीज

English

Kindly narrate in detail the rite of propitiating Visnu,. whereby he becomes satisfied and bounteously bestows the cherished desire.

अध्याय 127

श्लोक 2

लक्ष्मीभर्ताजगन्नाथोह्यशेषाघौघनाशनः ।कर्मणा केन स प्रीतो भवेद्यः सचराचरः

lakṣmībhartājagannāthohyaśeṣāghaughanāśanaḥ / karmaṇā kena sa prīto bhavedyaḥ sacarācaraḥ

हिन्दी अर्थ

तथा सबके प्रपितामह हैं। उनका स्वत: प्रादुर्भाव हुआ है। वे सम्पूर्ण भूतोंके निवासस्थान और पापसे रहित हैं। ३»कार उन्हींका नाम है। वे पवित्र, पवित्र वस्तुओंके आधार, हंस (विशुद्ध

English

The Lord of the Universe, the consort of Laksml, is the destroyer of all the vast multitudes of sins. By what rite will he be pleased alongwith all the mobile and immobile creation (which he pervades through his omni-presence).

अध्याय 127

श्लोक 3

सौतिरुवाच भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर्द्धरणीधर ।भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति मनोरथम्

sautiruvāca bhaktigrāhyo hṛṣīkeśo na dhanairddharaṇīdhara / bhaktyā saṃpūjito viṣṇuḥ pradadāti manoratham

हिन्दी अर्थ

चिह्नोंसे युक्त हैं। अनेकानेक लोकपाल और दिक्‍्पाल भगवान् ब्रह्माजीकी उपासना कर रहे हैं। इतिहास, पुराण और वेद साकाररूपमें उपस्थित हो उनकी सेवा करते हैं। उन सबके बीचमें

English

Hfsikesa (Visnu) can be captivated by devotion and not by riches. O Ruler of the Earth, Visnu when duly wor¬ shipped with devotion, grants all desires.

अध्याय 127

श्लोक 4

तस्माद्विप्राः सदा भक्तिः कर्त्तव्या चक्रपाणिनः ।जनेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा भवेत्

tasmādviprāḥ sadā bhaktiḥ karttavyā cakrapāṇinaḥ / janenāpi jagannāthaḥ pūjitaḥ kleśahā bhavet

हिन्दी अर्थ

यमराजने लजाती हुई नववधूकी भाँति प्रवेश किया। उनका मुँह नीचेकी ओर झुका था और वे नीचेकी ओर ही देख रहे थे। त्रह्माजीकी सभामें बैठे हुए लोग देवर्षि नारद तथा चित्रगुप्तके

English

Hence, O Brahmanas, the devotion to the discus¬ bearing Lord should always be practised. The Lord of the universe worshipped even by ordinary people, shall be the des¬ troyer of distress.

अध्याय 127

श्लोक 5

परितोषं व्रजत्याशुतृषितस्तु जलैर्यथा ।अत्रापि श्रूयते विप्रा आख्यानं पापनाशनम्

paritoṣaṃ vrajatyāśutṛṣitastu jalairyathā / atrāpi śrūyate viprā ākhyānaṃ pāpanāśanam

हिन्दी अर्थ

साथ यमराजको वहाँ उपस्थित देख आश्चर्यचकित नेत्रोंसे देखते हुए आपसमें कहने लगे, “क्या ये

English

Just as a thirsty man immediately derives satisfaction with water, so is the Lord pleased immediately (with activities of devotion), O Brahmanas, in this connection, a mythological narrative that is destructive of sins, is heard.

अध्याय 127

श्लोक 6

रुक्माङ्गदस्य संवादमृषिणा गौतमेन हि ।आसीद्ग्रुक्माङ्गदो राजा सार्वभौमः क्षमान्वितः

rukmāṅgadasya saṃvādamṛṣiṇā gautamena hi / āsīdgrukmāṅgado rājā sārvabhaumaḥ kṣamānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यपुत्र यमराज यहाँ लोककर्ता पितामह ब्रह्माजीका दर्शन करनेके लिये पधारे हुए हैं? क्‍या इनके पास इस समय कोई कार्य नहीं है? इनको तो एक क्षणका भी अवकाश नहीं मिलता है; ये

English

Thus on every day of Visnu (EkadasI day) in the bright half of the month and especially in the dark half also, the king proclaimed thus through the drums with golden coverings.

अध्याय 127

श्लोक 7

क्षीरशायिप्रियो भक्तो हरिवासरतत्परः ।नान्यं पश्यति देवेशात्पद्मनाभान्महीपतिः

kṣīraśāyipriyo bhakto harivāsaratatparaḥ / nānyaṃ paśyati deveśātpadmanābhānmahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यनन्दन यम सदा अपने कार्योमें ही व्यग्र रहते हैं, फिर भी आज यहाँ कैसे आ गये? देवता लोग सकुशल तो हैं ? सबसे बढ़कर आश्चर्य तो यह मालूम होता है कि ये लेखक महोदय

English

All the men who died in the realm of the king (observing EkadasI) whether knowingly or through error, went to the abode of Hari.

अध्याय 127

श्लोक 8

पटहं वारणे धृत्वा वादयेद्धरि वासरे ।अष्टवर्षाधिको यस्तु पञ्चाशीत्यूनवर्षकः

paṭahaṃ vāraṇe dhṛtvā vādayeddhari vāsare / aṣṭavarṣādhiko yastu pañcāśītyūnavarṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

(चित्रगुप्तजी) बड़ी दीनताके साथ यहाँ उपस्थित हुए हैं और इनके हाथमें जो पट है, जिसपर जीवोंका शुभाशुभ कर्म लिखा जाता है, उसका सब लेख मिटा दिया गया है। अबतक किसी

English

Rukmangada the son of Rtadhvaja, the King of Vidisa. He is the hero of this, story.

अध्याय 127

श्लोक 9

भुनक्ति मानवो ह्यद्य विष्णोरहनि मन्दधीः ।स मे दण्ड्यश्चग वध्यश्च निर्वास्यो नगराद्बहिः

bhunakti mānavo hyadya viṣṇorahani mandadhīḥ / sa me daṇḍyaścaga vadhyaśca nirvāsyo nagarādbahiḥ

हिन्दी अर्थ

भी धर्मात्माने इनके पटपर लिखे हुए लेखको नहीं मिटाया था। अबतक जो बात देखने और

English

Hemadri on Kdla ( ) quotes these verses with a slight difference, but in Kalanirpaya ( ) a different text of the same import is quoted as from the NP. The verse is as follows:

अध्याय 127

श्लोक 10

पिता च यदि वा भ्राता पुत्रो भार्या सुहृन्मम ।पद्मनाभदिने भोक्ता निग्राह्यो दस्युवद्भवेत्

pitā ca yadi vā bhrātā putro bhāryā suhṛnmama / padmanābhadine bhoktā nigrāhyo dasyuvadbhavet

हिन्दी अर्थ

सुननेमें नहीं आयी थी, वह यहीं प्रत्यक्ष दिखायी

English

O excellent Brahmanas, the king, the son of the Sun (i.e. Yama) became embarrassed. Citragupta1 had ample rest in his writing activity.

अध्याय 127

श्लोक 11

ददघ्वंम विप्रमुख्यभ्यो मज्जध्वं जाह्नवीजले ।ममेद वचनं शृत्वा राज्यं भुञ्जीत मामकम्

dadaghvaṃma vipramukhyabhyo majjadhvaṃ jāhnavījale / mameda vacanaṃ śṛtvā rājyaṃ bhuñjīta māmakam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! ब्रह्माजीके सभासद् जब इस प्रकारकी बातें कर रहे थे, उस समय सम्पूर्ण भूतोंका शासन करनेवाले सूर्यपुत्र यम पितामहके चरणोंमें गिर पड़े और बोले--'' देवेश्वर ! मेरा बड़ा तिरस्कार

English

Every tiling that had been written by him based on the activities of the previous births was erased and struck off by him (since) the men instantaneously went over to Visnu's

अध्याय 127

श्लोक 12

वासरे वासरे विष्णोः शुक्लपक्षे महीपतिः ।अशुक्ले तु विशेषेण पटहे हेमसंपुटे

vāsare vāsare viṣṇoḥ śuklapakṣe mahīpatiḥ / aśukle tu viśeṣeṇa paṭahe hemasaṃpuṭe

हिन्दी अर्थ

हुआ है। मेरे पटपर जो कुछ लिखा गया था, सब मिटा दिया गया । कमलासन ! आप-जैसे स्वामीके रहते हुए मैं अपनेको अनाथ देख रहा हूँ।' द्विजवरो! ऐसा कहकर धर्मराज निश्चेष्ट हो गये।

English

All the hells became devoid of sinful creatures. The pathway leading to Yama's world became scorched by the twelve Adityas and delapidated.

अध्याय 127

श्लोक 13

एवं प्रघुष्टे भूपेन सर्वभूमौ द्विजोत्तमाः ।गच्छिद्भिः संकुलो मार्गः कृतो कृतो लोकैर्हरेर्द्विजाः

evaṃ praghuṣṭe bhūpena sarvabhūmau dvijottamāḥ / gacchidbhiḥ saṃkulo mārgaḥ kṛto kṛto lokairharerdvijāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर उदारचित्तवाले लोकमूर्ति वायुदेवने अपनी सुन्दर एवं मोटी भुजाओंसे यमराजके संदेहका निवारण करते हुए उन्हें धीरे-धीरे उठाया और उन धर्मराज और चित्रगुतकों आसनपर बिठाया।

English

All the people went to Hari's region riding on Garu<Ja. The worlds of the Devas also became vacant and tenantless.

अध्याय 127

श्लोक 14

ये केचिन्निधनं यान्ति भूपालविषये नराः ।ज्ञानात्प्रमादतो वापि ते यान्ति हरिमन्दिरम्

ye kecinnidhanaṃ yānti bhūpālaviṣaye narāḥ / jñānātpramādato vāpi te yānti harimandiram

हिन्दी अर्थ

यमराजके द्वारा ब्रह्माजीसे अपने कष्टका निवेदन और रुक्माड्दके प्रभावका वर्णन

English

The sacrifices to the Pitrs and the Devas, pilgrimage to holy centres, charitable gifts and other holy rites became out of vogue. Excepting Ekadasi, men did not know any other Vrata.

अध्याय 127

श्लोक 15

अवश्यं वैष्णवो लोकः प्राप्यते मानवैर्द्विजाः ।व्याजेनापि प्रकुर्वाणैर्द्वादशीं पापनाशिनीम्

avaśyaṃ vaiṣṇavo lokaḥ prāpyate mānavairdvijāḥ / vyājenāpi prakurvāṇairdvādaśīṃ pāpanāśinīm

हिन्दी अर्थ

मेरी बात सुनिये। देव! किसीके प्रभावका जो खण्डन है, वह मृत्युसे भी अधिक दुःखदायक होता है। कमलोद्धव! जो पुरुष कार्यमें नियुक्त होकर स्वामीके उस आदेशका पालन नहीं करता;

English

When the heaven and the hell became empty, Narada went to Dharmaraja (Yama) and said: —

अध्याय 127

श्लोक 16

सो ऽश्नाति पार्थिवं पापं यो ऽश्नाति हरिवासरे ।स प्राप्नोति धराधर्मं यो नाश्नाति हरेर्दिने

so 'śnāti pārthivaṃ pāpaṃ yo 'śnāti harivāsare / sa prāpnoti dharādharmaṃ yo nāśnāti harerdine

हिन्दी अर्थ

किंतु उनसे वेतन लेकर खाता है, वह काठका कीड़ा होता है। जो लोभवश प्रजा अथवा राजासे धन लेकर खाता है, वह कर्मचारी तीन सौ 'कल्पॉतक नरकमें पड़ा रहता है। जो अपना काम

English

No one engaged in wicked actions comes to your threshold. None in the grip of deception and arrogance comes to your abode."

अध्याय 127

श्लोक 17

ब्राह्मणो नैव हन्तव्य इत्येषा वैदिकी स्मृतिः ।एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि

brāhmaṇo naiva hantavya ityeṣā vaidikī smṛtiḥ / ekādaśyāṃ na bhoktavyaṃ pakṣayorubhayorapi

हिन्दी अर्थ

बनाता और स्वामीको लूटता है, वह मन्दबुद्धि मानव तीन सौ कल्पोंतक घरका चूहा होता है। जौ-राजकर्मचारी राजाके सेवकोंको अपने घरके ऋँममें लगाता है, वह बिल्ली होता है। देव! मैं

English

"Nothing should be eaten, nothing should be eaten at all on the day of Hari. The men who take food shall be liable to punishment."

अध्याय 127

श्लोक 18

वैलक्ष्यमगमद्राजा रविसूनुर्द्विजोत्तमाः ।लेख्यकर्मणि विश्रान्तश्चित्रगुप्तो ऽभवत्तदा

vailakṣyamagamadrājā ravisūnurdvijottamāḥ / lekhyakarmaṇi viśrāntaścitragupto 'bhavattadā

हिन्दी अर्थ

छापकी आज्ञासे धर्मपूर्वक प्रजाका शासन करता ा्नप्रभो! मैं मुनियों तथा धर्मशास्त्र आदिके द्वारा अलीभौति विचार करके पुण्यकर्म करनेवालेको भुंण्प्रफ़ल्से और पाप करनेवालेको पापके फलसे

English

O excellent Brahmana, the paths leading to my world have been made empty by that king now. The hells as well as the worlds of heaven-dwellers have been made vacant by him.

अध्याय 127

श्लोक 19

संमार्जितानि लेख्यानि पूर्वकर्मोद्भवानि च ।गच्छन्ति वैष्णवं लोकं स्वधर्मैर्मानवाः क्षणात्

saṃmārjitāni lekhyāni pūrvakarmodbhavāni ca / gacchanti vaiṣṇavaṃ lokaṃ svadharmairmānavāḥ kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

संयुक्त करता था। कल्पके आदिसे लेकर जबतक आपका वह दिन पूरा होता है, तबतक आपके ही आदेशके अनुसार मैं सब काम करता आया हूँ और आगे भी कर सकता हूँ, किंतु आज राजा

English

The writers (Yama's accountants of deeds of men) are taking rest. O excellent Brahmana, what has been already written is erased and written off, thanks to the greatness of the fast on the EkadasI day.

अध्याय 127

श्लोक 20

शून्या स्तु निरयाः सर्वे पापप्राणिविवर्जिताः ।भग्नो याम्यो ऽभवन्मार्गो द्वादशादित्यतापितः

śūnyā stu nirayāḥ sarve pāpaprāṇivivarjitāḥ / bhagno yāmyo 'bhavanmārgo dvādaśādityatāpitaḥ

हिन्दी अर्थ

रुक्‍्माड्भदने मेरा महान् तिरस्कार कर दिया है। जगन्नाथ ! उस राजाके भयसे समुद्रोंद्वारा घिरी हुई समूची पृथ्वीके लोग सर्वपापनाशक एकादशीके दिन भोजन नहीं करते हैं और उसके प्रभावसे

English

O Brahmana, without experiencing the fruits of Brahmana-slaughter and other sins, people go to Hari's mansion by observing fast on the day of Visnu.

अध्याय 127

श्लोक 21

सर्वे हि गरुडारूढा जना यान्ति हरेः पदम् ।देवा नामपि ये लोकास्ते शून्या ह्यभवंस्तथा

sarve hi garuḍārūḍhā janā yānti hareḥ padam / devā nāmapi ye lokāste śūnyā hyabhavaṃstathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके धाममें चले जाते हैं; वह भी अकेले नहीं, पितरों और पितामहोंको भी साथ ले लेते हैं। इस लोकमें त्रत करनेवालोंके पितर तो वैकुण्ठलोकमें जाते ही हैं, उनके पितरोंके

English

O great sage, I have become one resembling a wooden deer. I am like a person devoid of eyes and ears, like a Brahmana who has eschewed Sandhya prayers.

अध्याय 127

श्लोक 22

उत्सन्नाः पितृदेवेज्यास्तीर्थदानादिसत्क्रियाः ।मुक्त्वैकां द्वादशीं मर्त्या नान्यं जानन्ति ते व्रतम्

utsannāḥ pitṛdevejyāstīrthadānādisatkriyāḥ / muktvaikāṃ dvādaśīṃ martyā nānyaṃ jānanti te vratam

हिन्दी अर्थ

पितर तथा माताके पिता-मातामह आदि भी विष्णुधामको चले जाते हैं, फिर उन सबके भी जो पिता-माता आदि हैं, उनके पूर्वज भी नैकुण्ठवासी हो जाते हैं। यही नहीं, उनकी पत्नियोंके पितर भी

English

I am like a hen-pecked husband, or like an impotent husband of a youthful woman. I have abandoned all desire for such a post of guardianship of the world.

अध्याय 127

श्लोक 23

शून्ये त्रिविष्टपे जाते शून्ये च नरके तथा ।नारदो धर्मराजानं गत्वा चेदमुवाच ह

śūnye triviṣṭape jāte śūnye ca narake tathā / nārado dharmarājānaṃ gatvā cedamuvāca ha

हिन्दी अर्थ

मेरी लिपिको मिटाकर विष्णुधामक्कों चले जाते

English

On being addressed thus by the Windgod, Yama, the son of the Lord of Day ( the Sun), looked to the face of Narada, the son of Brahma and slowly uttered the following words in a voice choked with tears.

अध्याय 127

श्लोक 24

नारद उवाच नाक्रन्दः श्रूयते राजन् प्राङ्गणे नरकेष्वथ ।न चापि क्रियते लेख्यं किञ्चिद्दुष्कृतकर्मणाम्

nārada uvāca nākrandaḥ śrūyate rājan prāṅgaṇe narakeṣvatha / na cāpi kriyate lekhyaṃ kiñcidduṣkṛtakarmaṇām

हिन्दी अर्थ

हैं। पिता आदिके साथ वीर्यका सम्बन्ध है और माताने तो गर्भमें ही धारण किया है। अतः उनकी सद्ति हो तो कोई अनुचित बात नहीं है नियम यह है कि एक पुरुष जो कर्म करता है,

English

Narada said: "No cry is heard, O king, in the courtyard of the hells, and no ledger is written of the doers of evil deeds.

अध्याय 127

श्लोक 25

चित्रगुप्तो मुनिरिव स्थितो ऽयं मौनसंयुतः ।कारणं किं न चायान्ति पापिनो येन ते गृहम्

citragupto muniriva sthito 'yaṃ maunasaṃyutaḥ / kāraṇaṃ kiṃ na cāyānti pāpino yena te gṛham

हिन्दी अर्थ

उसका उपभोग भी वह अकेले ही करता है। ब्रह्मन्! कर्तासे भिन्न जो उसके पिता हैं, उनके वीर्यसे उसका जन्म हुआ है और माताके पेटसे वह पैदा हुआ है। इसलिये वह जिसको पिण्ड

English

This Chitragupta stands silent like a sage; why do the sinners not come to your house?

अध्याय 127

श्लोक 26

मायादंभसमाक्रान्ता दुष्टकर्मरतास्तथा ।एवमुक्ते तु वचने नारदेन महात्मना

māyādaṃbhasamākrāntā duṣṭakarmaratāstathā / evamukte tu vacane nāradena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

देनेका अधिकारी है और जिससे उसका शरीर प्रकट हुआ है, ऐसे पिता और माता इन दोनों पक्षोंको वह तार सकता है। किंतु वह पत्नीका वीर्य तो है नहीं और न पत्नीने उसे गर्भमें धारण

English

They are overcome by deceit and pride and devoted to wicked deeds." Thus addressed by the great Narada,

अध्याय 127

श्लोक 27

प्राह वैवस्वतो राजा किञ्चिद्दैन्यसमन्वितः ।यम उवाच यो ऽयं नारद भूपालः पृथिव्यां सांप्रतं स्थितः

prāha vaivasvato rājā kiñciddainyasamanvitaḥ / yama uvāca yo 'yaṃ nārada bhūpālaḥ pṛthivyāṃ sāṃprataṃ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

किया है। अतः जगन्नाथ! पति या दामादके पुण्यकी महिमासे उसकी पत्नी तथा श्वशुर पक्षके लोग कैसे परम पदको प्राप्त होते हैं ? इसीसे मेरे सिरमें चक्‍कर आ रहा है। पद्मयोने! वह अपने

English

the king, son of Vivasvan, said with some dejection. Yama said: "Narada, this king now on the earth,

अध्याय 127

श्लोक 28

स हि भक्तो हृषीकेशे पुराणपुरुषोत्तमे ।प्रबोधयति राजेन्द्रः स जनं पटहेन हि

sa hi bhakto hṛṣīkeśe purāṇapuruṣottame / prabodhayati rājendraḥ sa janaṃ paṭahena hi

हिन्दी अर्थ

साथ पिता, माता और पत्नी--इन तीन कुलोंका उद्धार करके मेरे लोकका मार्ग त्यागकर विष्णुधाममें पहुँच जाता है। वैष्णवत्रत एकादशीका पालन करनेवाला पुरुष जैसी गतिको पाता है, वैसी गति

English

devotee of Hrishikesha, the ancient Supreme Person, the lord of kings, awakens the people with a drum:

अध्याय 127

श्लोक 29

न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे ।ये केचिद्भुञ्जते मर्त्यास्ते मे दण्डेषु यान्ति हि

na bhoktavyaṃ na bhoktavyaṃ saṃprāpte harivāsare / ye kecidbhuñjate martyāste me daṇḍeṣu yānti hi

हिन्दी अर्थ

और किसीको नहीं मिलती। एकादशीके दिन अपने शरीरमें आँवलेके फलका लेपन करके भोजन छोड़कर मनुष्य दुष्कर्मोंसे युक्त होनेपर भी भगवान् धरणीधरके लोकमें चला जाता है। देव !

English

'One must not eat, one must not eat when Hari's day arrives. Whatever mortals eat, they go to my punishments.'

अध्याय 127

श्लोक 30

तद्भयाद्धि जनाः सर्वे द्वादशीं समुपासते ।व्याजेनापि मुनुश्रेष्ठ द्वादश्यां समुपोषिताः

tadbhayāddhi janāḥ sarve dvādaśīṃ samupāsate / vyājenāpi munuśreṣṭha dvādaśyāṃ samupoṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

अब मैं निराश हो गया हूँ। इसलिये आपके युगल चरणारविन्दोंकी सेवामें उपस्थित हुआ हूँ। आपकी सेवामें अपने दुःखका निवेदनमात्र कर देनेसे आप सबको अभयदान देते हैं। इस समय

English

Through fear of that all people keep the Dvadashi. Even by pretext, O best of sages, fasting on Dvadashi,

अध्याय 127

श्लोक 31

प्रयान्ति वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितम् ।द्वादशीसेवनाल्लोकाः प्रायान्ति हरिमन्दिरम्

prayānti vaiṣṇavaṃ lokaṃ dāhapralayavarjitam / dvādaśīsevanāllokāḥ prāyānti harimandiram

हिन्दी अर्थ

जगत्की सृष्टि, पालन और संहारके लिये जो समयोचित कार्य प्रतीत हो, उसे आप करें। अब पृथ्वीपर वैसे पापी मनुष्य नहीं हैं, जो मेरे भूतगणोंद्वारा सॉकल और पाशमें बाँधकर मेरे

English

they go to the Vaishnava world free of burning or dissolution. By serving Dvadashi people go to Hari's abode.

अध्याय 127

श्लोक 32

तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठ मार्गा लुप्ता ममाधुना ।कृत हि नरकाः शून्या लोकाश्चापि दिवौकसाम्

tena rājñā dvijaśreṣṭha mārgā luptā mamādhunā / kṛta hi narakāḥ śūnyā lokāścāpi divaukasām

हिन्दी अर्थ

समीप लाये जायें और मेरे अधीन हों। सूर्यके तापसे युक्त जो यमलोकका मार्ग था, उसे अत्यन्त

English

By that king, O best of Brahmins, my roads are blocked now; the hells are made empty and so are the worlds of the gods.

अध्याय 127

श्लोक 33

विश्रान्तं लेखकेर्लेख्यं लिखितं मार्जितं जनैः ।एकादश्युपवासस्य माहात्म्येन द्विजोत्तम

viśrāntaṃ lekhakerlekhyaṃ likhitaṃ mārjitaṃ janaiḥ / ekādaśyupavāsasya māhātmyena dvijottama

हिन्दी अर्थ

समस्त जनसमुदाय कुम्भीपाककी यातनाको त्यागकर परात्पर श्रीहरिके धाममें चला जा रहा है। त्रिभुवनपूजित देव ! निरन्तर जाते हुए मनुष्योंसे ठसाठस भरे रहनेके कारण भगवान् विष्णुके

English

The scribes' writings are weary; they are written and wiped away by the people through the power of the Ekadashi fast, O best of Brahmins.

अध्याय 127

श्लोक 34

ब्रह्महत्यादिपापानि अभुक्त्वैव जना द्विज ।समुपोष्य दिनं विष्णोः प्रयान्ति हरिमन्दिरम्

brahmahatyādipāpāni abhuktvaiva janā dvija / samupoṣya dinaṃ viṣṇoḥ prayānti harimandiram

हिन्दी अर्थ

लोकका मार्ग घिस गया है। जगत्पते ! मैं समझता हूँ कि भगवान् विष्णुके लोकका कोई माप नहीं है, वह अनन्त है। तभी तो सम्पूर्ण जीवसमुदायके जानेपर भी भरता नहीं है। राजा रुक्माड्भदने एक

English

People, even with sins like Brahmin-slaying, by fasting without eating on Vishnu's day go to Hari's abode.

अध्याय 127

श्लोक 35

सो ऽहं काषाटमृगेणैव तुल्यो जातो महामुने ।नेत्रहीनः कर्णहीनः संध्याहीनो द्विजो यथा

so 'haṃ kāṣāṭamṛgeṇaiva tulyo jāto mahāmune / netrahīnaḥ karṇahīnaḥ saṃdhyāhīno dvijo yathā

हिन्दी अर्थ

हजार वर्षसे इस भूमण्डलका शासन प्रारम्भ किया है और इसी बीचमें असंख्य मानवोंको

English

So I have become, O great sage, like a deer in a forest fire, like a twice-born man without eyes, ears, or twilight rites,

अध्याय 127

श्लोक 36

स्त्रीजितो वा पुमान्यद्वत्षण्ढो वा प्रमदापतिः ।त्यक्तकामस्त्वहं ब्रह्मंल्लोकपालत्वमीदृशम्

strījito vā pumānyadvatṣaṇḍho vā pramadāpatiḥ / tyaktakāmastvahaṃ brahmaṃllokapālatvamīdṛśam

हिन्दी अर्थ

अड्भरागसे सुशोभित करके उन्हें गरुड़की पीठपर बिठाकर वैकुण्ठधाममें पहुँचा दिया। देवेश! लक्ष्मीपतिका प्रिय भक्त रुक्‍्माड्भद यदि पृथ्वीपर रह जायगा तो वह सम्पूर्ण लोकको भगवान्

English

or like a man conquered by women, an impotent man, or the lord of women. I, giving up desire, having such lordship of a guardian of the world,

अध्याय 127

श्लोक 37

यास्यामि ब्रह्मलोके वै दुःखं ज्ञापयितुं स्वकम् ।निर्व्यापारो नियोगी तु नियोगे यस्तु तिष्ठति

yāsyāmi brahmaloke vai duḥkhaṃ jñāpayituṃ svakam / nirvyāpāro niyogī tu niyoge yastu tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

विष्णुके अनामय धाम वैकुण्ठमें पहुँचा देगा। लीजिये यह रहा आपका दिया हुआ दण्ड और यह है पट; यह सब मैंने आपके चरणोंमें अर्पित कर दिया। देवेश्वर! राजा रुक्‍्माड्भदने मेरे अनुपम

English

shall go to Brahma's world to make my sorrow known. An official who is idle and stays in his appointed post

अध्याय 127

श्लोक 38

स्वामिवित्तं समश्नाति स याति नरकं ध्रुवम् ।सौतिरुवाच एवमुक्त्वा यमो विप्रा नारदेन समन्वितः

svāmivittaṃ samaśnāti sa yāti narakaṃ dhruvam / sautiruvāca evamuktvā yamo viprā nāradena samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकपालपदको मिट्टीमें मिला दिया। धन्य है उसकी माता, जिसने उसे गर्भमें धारण किया था। मातासे उत्पन्न हुआ अधिक गुणवानू पुत्र सम्पूर्ण दुःखोंका विनाश करनेवाला होता है। माताको

English

eats his master's wealth and surely goes to hell." Sauti said: "Having said this, Yama, O Brahmins, with Narada

अध्याय 127

श्लोक 39

ययौ विरञ्चिसदनं चित्रचिसदनं चित्रगुप्तेन चान्वितः ।स ददर्श समासीनं मूर्तामूरतजनावृतम्

yayau virañcisadanaṃ citracisadanaṃ citraguptena cānvitaḥ / sa dadarśa samāsīnaṃ mūrtāmūratajanāvṛtam

हिन्दी अर्थ

क्लेश देनेवाले पुत्रके जन्म लेनेसे क्या लाभ? देव! कुपुत्रको जन्म देनेवाली माताने व्यर्थ ही प्रसवका कष्ट भोगा है! विरञ्ले! नि:संदेह इस संसारमें एक ही नारी बीर पुत्रको जन्म देनेवाली

English

went to Brahma's abode with Chitragupta. He saw him seated, surrounded by beings with and without form,

अध्याय 127

श्लोक 40

वेदाश्रयं जगद्बीजं सर्वेषां प्रपितामहम् ।स्वभवं भूतनिलयमोङ्काराख्यमकल्मषम्

vedāśrayaṃ jagadbījaṃ sarveṣāṃ prapitāmaham / svabhavaṃ bhūtanilayamoṅkārākhyamakalmaṣam

हिन्दी अर्थ

है, जिसने मेरी लिपिको मिटा देनेके लिये रुक्‍्माज्गभदको उत्पन्न किया है। देव! पृथ्वीपर अबतक किसी भी राजाने ऐसा कार्य नहीं किया था। अत: भगवन्। जो भयंकर नगाड़ा बजाकर

English

the support of the Vedas, seed of the world, great-grandfather of all, the self-born, abode of beings, called Om, stainless,

अध्याय 127

श्लोक 41

शुचिं शुचिपदं हंसं ब्रह्माणं दर्भलाञ्छनम् ।उपास्यमानं विविधैर्लोकपालैर्दिगीश्वरैः

śuciṃ śucipadaṃ haṃsaṃ brahmāṇaṃ darbhalāñchanam / upāsyamānaṃ vividhairlokapālairdigīśvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे लोकके मार्गका लोप कर रहा है और निरन्तर भगवान् विष्णुकी सेवामें लगा हुआ है, उस रुक्‍्माज्गभदके पृथ्वीके राज्यपर स्थित रहते

English

pure, abode of purity, the swan, Brahma, marked by kusha grass, served by various guardians of the world and lords of the directions,

अध्याय 127

श्लोक 42

इतिहासपुराणैश्च वेदौर्वेग्रहसंस्थितैः ।मूर्तिमद्भिः समुद्रैश्य नदीभिश्च सरोवरैः

itihāsapurāṇaiśca vedaurvegrahasaṃsthitaiḥ / mūrtimadbhiḥ samudraiśya nadībhiśca sarovaraiḥ

हिन्दी अर्थ

तीव्र हाथवाले विष्णुभक्तोंने नष्ट कर दिया; अतः मेंश जीवन सम्भव नहीं

English

with epics and Puranas and the Vedas standing with the planets, by the embodied oceans, rivers and lakes,

अध्याय 127

श्लोक 43

देहधृग्भिस्तथा वृक्षैरश्वत्थाद्यैर्विशेषतः ।वापीकूपतडागाद्यैर्मूर्तिमद्भिश्च पर्वतैः

dehadhṛgbhistathā vṛkṣairaśvatthādyairviśeṣataḥ / vāpīkūpataḍāgādyairmūrtimadbhiśca parvataiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीके द्वारा यमराजको भगवान् तथा उनके भक्तोंकी श्रेष्ठता बताना

English

by embodied trees, especially the ashvattha and others, by wells, lakes and ponds, and embodied mountains,

अध्याय 127

श्लोक 44

अहोरात्रैस्तथा पक्षैर्मासैः संवत्सरैर्द्विजाः ।कलाकाष्ठानिमेषैश्च ऋतुभिश्चायनैर्युगैः

ahorātraistathā pakṣairmāsaiḥ saṃvatsarairdvijāḥ / kalākāṣṭhānimeṣaiśca ṛtubhiścāyanairyugaiḥ

हिन्दी अर्थ

बतरह्माजी बोले-- धर्मराज ! तुमने क्या आश्चर्यकी बात देखी है? क्‍यों इतने खिन्न हो रहे हो? किसीके उत्तम गुणोंको देखकर जो मनमें संताप होता है, वह मृत्युके तुल्य माना गया है। सूर्यनन्दन !

English

by days and nights, fortnights, months and years, O Brahmins, by kalas, kashthas and winks, by seasons, courses and ages,

अध्याय 127

श्लोक 45

मन्वन्तरैस्तथा कल्पैर्निमेषैरुन्मिषैरपि ।ऋक्षैर्योगैश्च करणैः पौर्णमासेंदुसंक्षयैः

manvantaraistathā kalpairnimeṣairunmiṣairapi / ṛkṣairyogaiśca karaṇaiḥ paurṇamāseṃdusaṃkṣayaiḥ

हिन्दी अर्थ

जिनके नामका उच्चारण करनेमात्रसे परम पद प्राप्त हो जाता है, उन्हींकी प्रीतिके लिये उपवास करके मनुष्य वैकुण्ठधामको क्यों न जाय ? भगवान् श्रीकृष्णके लिये किया हुआ एक बारका प्रणाम

English

by Manvantaras, kalpas, moments, winks, by stars, yogas, karanas, the full moon and the new moon,

अध्याय 127

श्लोक 46

सुखैर्दुःखैस्तथा द्वन्द्वैर्लाभालाभैर्जयाजयैः ।सत्यानृतैश्च देवेशो वेष्टितो धर्मपावकः

sukhairduḥkhaistathā dvandvairlābhālābhairjayājayaiḥ / satyānṛtaiśca deveśo veṣṭito dharmapāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

दस अश्वमेध-यज्ञोंक अवभथ-सत्रानके समान है। फिर भी इतना अन्तर है कि दस अश्वमेध-यज्ञ करनेवाला मनुष्य पुण्यभोगके पश्चात् पुन: इस संसारमें जन्म लेता है; परंतु श्रीकृष्णको प्रणाम

English

by pleasure and pain, pairs of opposites, gain and loss, victory and defeat, truth and falsehood, the Lord of gods, the fire of dharma, encircled,

अध्याय 127

श्लोक 47

कर्मविद्भिश्च पुरुषैरनुपैरुपास्यते ।सत्त्वेन रजसा चैव तमसा च पितामहः

karmavidbhiśca puruṣairanupairupāsyate / sattvena rajasā caiva tamasā ca pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाला पुरुष फिर संसार-बन्धनमें नहीं पड़ता । जिसकी जिह्नाके अग्रभागपर 'हरि' यह दो अक्षर विराजमान है, उसे कुरुक्षेत्र काशी और विरजतीर्थके सेवनकी क्‍या आवश्यकता है? क्‍योंकि जो

English

served by men skilled in action and others, Pitamaha with sattva, rajas and tamas,

अध्याय 127

श्लोक 48

शान्तमूढातिघोरैश्च विकारैः प्राकृतैर्विभुः ।वायुना श्लेष्मपित्ताभ्यां मूर्तैरातङ्कनामभिः

śāntamūḍhātighoraiśca vikāraiḥ prākṛtairvibhuḥ / vāyunā śleṣmapittābhyāṃ mūrtairātaṅkanāmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

खिलवाड़में भी भगवान् विष्णुके नामका उच्चारण और श्रवण कर लेता है, वह मनुष्य गड्भाजीके जलमें स्नान करनेसे प्राप्त हुई पवित्रताके तुल्य पवित्रता प्राप्त कर लेता है। त्रिभुवननाथ पुरुषोत्तम

English

the Lord with natural modifications peaceful, deluded and fierce, with wind, phlegm and bile embodied as named diseases,

अध्याय 127

श्लोक 49

आनन्देन च विश्वात्मा परधर्मं समाश्रितः ।अनुक्तैरपि भूतैश्च संवृतो लोककृत्स्वयम्

ānandena ca viśvātmā paradharmaṃ samāśritaḥ / anuktairapi bhūtaiśca saṃvṛto lokakṛtsvayam

हिन्दी अर्थ

हमारे जन्मदाता हैं, उनके दिन (एकादशी)-का सेवन करनेवाले पुरुषपर शासन कैसे चल सकता

English

the Soul of the universe, resting in the supreme dharma by bliss, himself maker of the world, surrounded by beings too unnamed,

अध्याय 127

श्लोक 50

दुरुक्तैः कटुवाक्याद्यैर्मूर्तिमद्भिरुपास्यते ।तेषां मध्ये ऽविशत्सौरिः सव्रीडेव वधूर्यथा

duruktaiḥ kaṭuvākyādyairmūrtimadbhirupāsyate / teṣāṃ madhye 'viśatsauriḥ savrīḍeva vadhūryathā

हिन्दी अर्थ

है ? जो राजकर्मचारी इस पृथ्वीपर राजाके श्रैष्ठ भक्तोंको नहीं जानता, वह उनके विरुद्ध सम्पूर्ण आयास करके भी फिर उन्हींके द्वारा दण्डनीय होता है। अत: राजकार्यमें नियुक्त हुए पुरुषको

English

served by embodied abuse, harsh words and the like. Among them the son of the Sun entered, bashful like a bride.

अध्याय 127

श्लोक 51

विलोकयन्नधोभागं नम्रवक्त्रो व्यदर्शयत् ।ते प्रविष्टं यमं दृष्ट्वा सकायस्थं सनारदम्

vilokayannadhobhāgaṃ namravaktro vyadarśayat / te praviṣṭaṃ yamaṃ dṛṣṭvā sakāyasthaṃ sanāradam

हिन्दी अर्थ

चाहिए कि वे अपराधी होनेपर भी राजाके प्रिय जनोंपर शासन न करें, क्योंकि वे स्वामीके प्रसादसे सिद्ध (कृतकार्य) होते हैं और शासकपर भी शासन कर सकते हैं। सूर्यनन्दन ! इसी प्रकार जो

English

Looking downward, with bowed face he showed himself. Seeing Yama, with Narada, come in person,

अध्याय 127

श्लोक 52

विस्मिताक्षा मिथः प्रोचुः किमयं भास्करिस्त्विह ।संप्राप्तो हि लोककरं द्रष्टुं देवं पितामहम्

vismitākṣā mithaḥ procuḥ kimayaṃ bhāskaristviha / saṃprāpto hi lokakaraṃ draṣṭuṃ devaṃ pitāmaham

हिन्दी अर्थ

पापी होनेपर भी भगवान् जनार्दनके चरणोंको शरणमें जा चुके हैं, उनपर तुम्हारा शासन कैसे चल सकता है ? उनपर शासन करना तो मूर्खताका ही सूचक है। धर्मराज! यदि भगवान् शिवके,

English

they said to each other with wide eyes: 'Why is this the sun's son here? He has come to see the maker of the worlds, god Pitamaha.

अध्याय 127

श्लोक 53

निर्व्यापारः क्षणं नास्ति यो ऽयं व्यग्रो रवेः सुतः ।सो ऽयमभ्यागतः कस्मात्कञ्चित्क्षेमं दिवौकसाम्

nirvyāpāraḥ kṣaṇaṃ nāsti yo 'yaṃ vyagro raveḥ sutaḥ / so 'yamabhyāgataḥ kasmātkañcitkṣemaṃ divaukasām

हिन्दी अर्थ

सूर्यके अथवा मेरे भक्तोंसे तुम्हारा विवाद हो तो मैं तुम्हारी कुछ सहायता कर सकता हूँ; किंतु भास्करनन्दन ! विष्णुभक्तोंके साथ सामना होनेपर मैं कोई सहायता नहीं कर सकूँगा; क्योंकि भगवान्

English

This son of the sun is always busy, without a moment free; why has he come, to ask the welfare of the gods?

अध्याय 127

श्लोक 54

आश्चर्यातिशयं मन्ये यन्मार्जितपटस्त्वयम् ।लेखकः समनुप्राप्तो दैन्येन महतान्वितः

āścaryātiśayaṃ manye yanmārjitapaṭastvayam / lekhakaḥ samanuprāpto dainyena mahatānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषोत्तम सभी देवताओंके आदि हैं। भगवान् मधुसूदनके भक्तोंको दण्ड देना सम्भव नहीं है। जिन्होंने किसी बहानेसे भी दोनों पक्षोंको (एकादशीसंयुक्त) द्वादशीका सेवन किया है,

English

I think it is a very great wonder that the scribe has come with a wiped cloth (ledger) in great dejection.

अध्याय 127

श्लोक 55

न केनचित्पटो ह्यस्य मार्जितो ऽभूच्च धर्मिणा ।यन्न दृष्टं श्रुन्त वापि तदिहैव प्रदृश्यते

na kenacitpaṭo hyasya mārjito 'bhūcca dharmiṇā / yanna dṛṣṭaṃ śrunta vāpi tadihaiva pradṛśyate

हिन्दी अर्थ

उनके द्वारा यदि तुम्हारा अपमान हुआ है तो उसमें मैं तुम्हारा सहायक नहीं हो सकता।

English

The ledger of this righteous man was wiped by no one; what was never seen or heard is seen here.'

अध्याय 127

श्लोक 56

एवमुच्चरतां तेषां भूतानां कृतशासनः ।निपपाताग्रतो विप्रा ब्रह्मणो रविनन्दनः

evamuccaratāṃ teṣāṃ bhūtānāṃ kṛtaśāsanaḥ / nipapātāgrato viprā brahmaṇo ravinandanaḥ

हिन्दी अर्थ

यमराजकी इच्छा-पूर्ति और भक्त रुक्‍्माड्रदका गौरव बढ़ानेके लिये ब्रह्माजीका अपने मनसे एक सुन्दरी नारीको प्रकट करना, नारीके प्रति वैराग्यकी भावना तथा उस सुन्दरी 'मोहिनी' का मन्दराचलपर जाकर मोहक संगीत गाना

English

While those beings spoke so, the son of the Sun, who had been given his instruction, fell before Brahma, O Brahmins,

अध्याय 127

श्लोक 57

मूलच्छिन्नो यथा शाखी त्राहि त्राहीति संरुदन् ।परिभूतो ऽस्मि देवेश यन्मार्जितपटः कृतः

mūlacchinno yathā śākhī trāhi trāhīti saṃrudan / paribhūto 'smi deveśa yanmārjitapaṭaḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यमराजने कहा--तात ! वेद जिनके चरण हैं, उन भगवान्को नमस्कार करनेमें ही सबका हित है; इस बातको मैंने भी समझा है। जगत्पते ! फिर भी जबतक राजा रुक्‍्माड्भद पृथ्वीका शासन

English

like a tree cut at the root, crying 'Save, save!': 'I am disgraced, O Lord of the gods, that my ledger has been wiped.

अध्याय 127

श्लोक 58

त्वया नाथेन विधुरं पश्यामि कमलासन ।एवं ब्रुवन्स निश्चेष्टो बभूव द्विजसंत्तमाः

tvayā nāthena vidhuraṃ paśyāmi kamalāsana / evaṃ bruvansa niśceṣṭo babhūva dvijasaṃttamāḥ

हिन्दी अर्थ

करता है, तबतक मेरा चित्त शान्त नहीं रह

English

I see myself bereft though you are my lord, O Lotus-seated.' Saying so, O best of Brahmins, he became motionless.

अध्याय 127

श्लोक 59

ततो हलहलाशब्दः सभायां समवर्तत ।योर्ऽथं रोदयते लोकान्सर्वान्स्थावरज गमान्

tato halahalāśabdaḥ sabhāyāṃ samavartata / yor'thaṃ rodayate lokānsarvānsthāvaraja gamān

हिन्दी अर्थ

सकता। देवश्रेष्ठ) यदि एकमात्र रुक्‍्माड्रदको ही आप एकादशीके दिन धेर्यसे विचलित कर दें, तो मैं आपका किड्डूर बना रहूँगा। देव ! उसने मेरे पटका लेख मिटा दिया है। आजसे जो मानव

English

Then a cry arose in the assembly: 'This one who makes all beings, moving and unmoving, weep —

अध्याय 127

श्लोक 60

सो ऽयं रोदिति दुःखार्तः कस्माद्वैवस्वतो यमः ।अथवा सत्यगाथेयं लौकिकी प्रतिभाति नः

so 'yaṃ roditi duḥkhārtaḥ kasmādvaivasvato yamaḥ / athavā satyagātheyaṃ laukikī pratibhāti naḥ

हिन्दी अर्थ

एको हि कृष्णस्य कृतप्रणामो दशाश्रमेधावभूथेन तुल्य: । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय॥

English

why does this Yama, son of Vivasvan, weep in pain? Or this saying seems to us a worldly truth:

अध्याय 127

श्लोक 61

जनसन्तापकर्ता यः सो ऽचिरेणोपतप्यते ।नहि दुष्कृतकर्मा हि नरः प्राप्नोति शोभनम्

janasantāpakartā yaḥ so 'cireṇopatapyate / nahi duṣkṛtakarmā hi naraḥ prāpnoti śobhanam

हिन्दी अर्थ

स्तवन अथवा उनके लिये उपवासकब्रत करेंगे, उनपर मैं कोई शासन नहीं करूँगा। जो मनुष्य किसी दूसरे व्याजसे भी सहसा हरि-नामका उच्चारण कर लेते हैं, वे माताके गर्भसे छुटकारा

English

one who causes pain to people soon suffers himself; the doer of evil deeds never gets anything good.'

अध्याय 127

श्लोक 62

ततो निवारयामास वायुस्तेषां वचस्तदा ।लोकानां समचित्तानां मतं ज्ञात्वा हि वेधसः

tato nivārayāmāsa vāyusteṣāṃ vacastadā / lokānāṃ samacittānāṃ mataṃ jñātvā hi vedhasaḥ

हिन्दी अर्थ

पा जाते हैं। वे चतुर मानव मेरे पटके लेखमें नहीं आते तथा देवताओंके समुदाय भी उन्हें नमस्कार

English

Then the Wind stopped their speech, knowing the opinion of the people of equal minds, and of Brahma.

अध्याय 127

श्लोक 63

निवार्य शङ्कां मार्तण्डिं शनैरुत्थापयन् विभुः ।भुजाभ्यां साधुपीनाभ्यां लोकमूर्तिरुदारधीः

nivārya śaṅkāṃ mārtaṇḍiṃ śanairutthāpayan vibhuḥ / bhujābhyāṃ sādhupīnābhyāṃ lokamūrtirudāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

सौति कहते हैं--वैवस्वत यमके कार्यसे और उनके सम्मानकी रक्षा करनेके लिये (और रुक्‍्माड्भदका गौरव बढ़ानेके लिये) देवेश्वर ब्रह्माजीने कुछ देरतक विचार किया। सम्पूर्ण प्राणियोंसे

English

Driving off the doubt, the Lord, the world-embodied noble-minded one, slowly lifted Mercury-like Yama with his well-formed arms.

अध्याय 127

श्लोक 64

विह्वलं तं पलायन्तमासने संन्यवेशयत् ।सकायस्थमुवाचेदं व्योममूर्तिं रवेः सुतम्

vihvalaṃ taṃ palāyantamāsane saṃnyaveśayat / sakāyasthamuvācedaṃ vyomamūrtiṃ raveḥ sutam

हिन्दी अर्थ

विभूषित भगवान् ब्रह्माने क्षणभर चिन्तन करनेके पश्चात् सम्पूर्ण लोकको मोहमें डालनेवाली एक

English

He seated the agitated one, who was fleeing, on a seat, and said to the sky-formed son of the sun, who was with his body:

अध्याय 127

श्लोक 65

केन त्वमभिभूतो ऽसि केन स्थानाद्विवासितः ।केनापमार्जितो देवपटो लोकपटस्तव

kena tvamabhibhūto 'si kena sthānādvivāsitaḥ / kenāpamārjito devapaṭo lokapaṭastava

हिन्दी अर्थ

एवं प्रकाशमान थी। सम्पूर्ण आभूषणोंसे विभूषित हो वह उनके आगे खड़ी हुई। रूपके वैभवसे

English

'By whom have you been overcome? By whom driven from your place? By whom was your divine ledger, the ledger of the world, wiped?

अध्याय 127

श्लोक 66

ब्रूहि सर्वमशेषेण कुशकेतुर्वदत्वयम् ।यः प्रभुस्तात सर्वेषां स ते कर्ता समुन्नतिम् ।अपनेष्यति मार्तण्डे दुःखं हृदयसंस्थितम्

brūhi sarvamaśeṣeṇa kuśaketurvadatvayam / yaḥ prabhustāta sarveṣāṃ sa te kartā samunnatim / apaneṣyati mārtaṇḍe duḥkhaṃ hṛdayasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न उस सुन्दरीको सामने देख ब्रह्माजीने अपनी आँखें मूँद लीं। उन्होंने इस बातपर भी लक्ष्य किया कि मेरे स्वजन काममोहित होकर इस सुन्दरीकी ओर देख रहे हैं। तब उन्होंने उन

English

Tell all without remainder, Kushaketu (Yama) here speaking. He who is lord of all, dear one, will raise you up; he will remove the sorrow in your heart, O son of the sun.'

अध्याय 127

श्लोक 67

स एवमुक्तस्तु प्रभञ्जनेन दिनेशसूनुस्तमथो बभाषे ।विलोक्य वक्त्रं कुशकेतुसूनोः सगद्गदं मन्दमुदीरयन्वचः

sa evamuktastu prabhañjanena dineśasūnustamatho babhāṣe / vilokya vaktraṃ kuśaketusūnoḥ sagadgadaṃ mandamudīrayanvacaḥ

हिन्दी अर्थ

सबको समझाते हुए कहा--'जो यहाँ माता, पुत्री, पुत्रवधू, भौजाई, गुरुपत्ली तथा राजाकी रानीकी ओर रागयुक्त मन और आसक्तिपूर्ण दृष्टिसे देखता या उनका चिन्तन करता है, वह घोर नरकमें

English

Thus addressed by the Wind, the son of the Sun then spoke, looking at the face of Brahma, son of Kushaketu, in a choked, soft voice:

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।